Кіріспе

Гүлді өсімдік, жеуге жарамды тұқымдары бар, Бұршақтар тұқымдасына (Fabaceae) жатады.
Түрі – Vicia lens

Өсімдік туралы мәліметтер қорабы
| аты = Бұршақ
| суреті = 3 types of lentil.png
| суреттің сипаттамасы = Пюи (сол жақта), жасыл (ортада) және қызыл (оң жақта) бұршақтары
| таксономиясы = Vicia lens
| авторы = (L.) Coss. & Germ. (1845)
| бөлімшелік деңгейлері = Түршесі
| бөлімшелері =
Vicia lens subsp. lamottei
Vicia lens subsp. lens
| бөлімшелер туралы сілтеме =
| синонимдері =

| синонимдер туралы сілтеме = "Бұршақ" сөзін белгілі бір түрді атау үшін алғаш рет 17 ғасырда ботаник Турнефорт қолданған. "Бұршақ" сөзі классикалық римдік немесе латын тілінен шыққан, мүмкін Лентул деген танымал римдік әулеттен шыққан, дәл сол сияқты "Цицерон" әулеті аты цикрень, Cicer arietinum-нан, ал "Фабия" (мысалы, Квинт Фабиус Максимустағыдай) фава бұршағынан (Vicia faba) алынған.

Өндіріс

2022 жылы бұршақ өндірісі әлем бойынша 6,7 миллион тоннаны құрады. Канада ең көп өндіріп, 2,2 миллион тонна, яғни әлемдік жалпы өнімнің шамамен 34% -ын өндірді (кесте). Үндістан әлемдегі екінші ірі өндіруші болып табылады, оның ішінде Мадхья-Прадеш және Уттар-Прадеш штаттары бар, олар елдің бұршақ өндірісінің шамамен 70 пайызын құрайды.

Тарих

Егілген бұршақ (Lens culinaris subsp. culinaris) оның жабайы түрі (L. culinaris subsp. orientalis) негізінде алынған, бірақ Джонатан Сауэрдің (Егіс өсімдіктерінің тарихи географиясы, 2017) мәлімдеуінше, басқа түрлер де кейбір гендерді қосқан болуы мүмкін. Жабайы ата-бабаларынан өзгеше, егілген бұршақтардың қауымшалары жарылмайды және тұқымдары тыныш емес.

Топыраққа қойылатын талаптар

Шөберектер құмды топырақтан бастап сазды балшыққа дейін әртүрлі топырақ түрлерінде өсе алады, бірақ орташа құнарлылығы бар терең құмды балшықты топырақтарда ең жақсы өседі. Топырақтың pH деңгейі шамамен 7 болса, тиімді. Шөберектер су басуға немесе суы мол жағдайларға төзгіш емес.

Климат талаптары

Ленза өсіру шарттары әртүрлі өсіру аймақтарында өзгеше болады. Температуралық климатта ленза қыс және көктемде төмен температурада егіледі, ал вегетативтік өсу көктемнің соңында және жазда жүзеге асады. Осы кезеңде жауын-шашын мөлшері шектеулі емес. Субтропиктік аймақтарда ленза жаңбырлы маусым аяқталар кезде салыстырмалы түрде жоғары температурада егіледі, ал жаз айларында топырақтағы қалдық ылғалдың арқасында өсімдік өседі. Осы уақытта жауын-шашын аз болады. Батыс Азия және Солтүстік Африкада кейбір лензалар қар жаумай тұрып қыста егіледі. Өсімдіктер қар еріген кезде өседі. Мұндай егіс тәсілінде тұқымның өнімділігі көбінесе айтарлықтай жоғары болады. Ленте ұны тұқымды ұнтақтау арқылы, дәнді дақылдар сияқты өндіріледі.

Ас дайындауда

Лентілерді ысталған, өсірілген, қуырылған, пісірілген немесе қайнатылған күйінде жеуге болады – ең көп таралған дайындалу әдісі осы.

Лентілік тағамдар

Шөберек дүние жүзінде көптеген тағамдарда қолданылады. Шөберек тағамдары Оңтүстік Азияда, Жерорта теңізі аймақтарында, Батыс Азияда және Латын Америкасында кеңінен таралған. Үндістан субконтинентінде, Фиджи, Маврикий, Сингапур және Кариб бассейнінде шөберек каррисі күріш пен ротимен бірге желетін күнделікті тағамның бір бөлігі болып табылады. Пісірілген шөберек және шөберек сорпасы көбінесе вегетариандық карриді қалыңдату үшін қолданылады. Олар сондай-ақ дал параталар мен пуриге таңғы ас немесе жеңіл тағам ретінде салынады. Шөберек көптеген аймақтық тәттілердің де құрамында қолданылады. Шөберек ұны бірнеше түрлі нан, мысалы, пападам дайындауға қолданылады. Олар көбінесе бірдей пісіру уақыты болғандықтан күрішпен бірге қосылады. Левант елдерінде шөберек пен күріш тағамын муджаддара немесе меджадра деп атайды. Иранда күріш пен шөберекке қуырылған кішміш қосылады, бұл тағам адас поло деп аталады. Күріш пен шөберек Үндістан және Пәкістан субконтинентінде кең таралған кичри тағамын дайындау үшін бірге пісіріледі, ал Египетте дайындалатын кушари тағамы елдің екі ұлттық тағамының бірі саналады. Шөберек Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америкада арзан әрі қоректік сорпа дайындауға қолданылады, кейде тауық немесе шошқа етімен бірге. Батыс елдерінде пісірілген шөберек көбінесе салаттарға қосылады.

Ас қорыту әсері

Линзаның құрамындағы оңай сіңетін крахмалдың деңгейі төмен (5 пайыз), ал баяу сіңетін крахмалдың деңгейі жоғары болғандықтан, ол диабетпен ауыратын адамдар үшін құнды болып табылады. Қалған 65% крахмал RS1 классына жататын төзімді крахмал болып табылады. Линзадан алынған крахмалдың кемінде 10% жұқа ішекте қорытылмайды және сіңірілмейді (сондықтан ол "төзімді крахмал" деп аталады). Линза пісірілгеннен кейін суығанда, желатинизацияланған крахмалдан қосымша төзімді крахмал синтезделеді. Линзада трипсин ингибиторлары және салыстырмалы түрде жоғары фитат мөлшері сияқты антинутриенттік факторлар да бар. Трипсин – бұл ас қорытуға қатысатын фермент, ал фитаттар диеталық минералдардың биожетімділігін төмендетеді. Фитаттарды ұзақ уақытқа суға малғану, ферментация немесе көктеп өсіру арқылы азайтуға болады. Пісіру трипсин ингибиторларының активтігін дерлік толығымен жояды; көктеп өсіру де тиімді. Атап айтқанда, селекцияның негізгі мақсаты сандық және сапалық көрсеткіштерді жақсарту, сондай-ақ ауруларға және абиотикалық стресстерге төзімділікті арттыру болып табылады. Өнімділіктің генетикалық жағынан айтарлықтай жақсаруына қол жеткізілді, бірақ бірқатар биотикалық және абиотикалық стрестерге байланысты өндіріс және өнімділіктің толық потенциалын пайдалану әлі мүмкін болған жоқ.