Кіріспе

Уаксатун () – қазіргі Гватемала мемлекетінің аумағында орналасқан Мая өркениетінің ежелгі қасиетті орны. Ол Мая жазықтарының Петен бассейнінде, Гватемаланың Петен департаментінде орналасқан. Бұл орын ірі Тикаль орталығынан шамамен 19 шақырым солтүстікте жатыр. Атау кейде Ваксактун деп те жазылады.

Ашу тарихы

Ежелгі майя иероглифтері жазу жүйесін жарылудағы соңғы жетістіктер арқылы осы орнының ежелгі атауы шамамен Сиан К'ан немесе "Көкте туған" деп аударылады. Бұл орынды 1916 жылдың мамыр айында археолог Сильванус Морли қайта ашты. Ол бұл атауды "Сегіз тас" деген мағына беретін Waxac және Tun деген майя сөздерінен құрады. Атаудың екі мағынасы бар: Морли атаудың себебін Майя күнтізбесінің 8-ші Бактунынан басталатын жазу табылған алғашқы орын ретінде тану үшін айтқан (соның арқасында бұл Майя күнтізбесіндегі ең ерте белгілі дата болды). Екінші мағынасы – бұл сөз ойыны, себебі "Uaxactun" сөзі "Вашингтон" сияқты естіледі, ол АҚШ-тың астанасы және Морлидің зерттеулерін қаржылаған Карнеги институтының орны. Морлидің осы орынды алғашқы зерттеулері негізінен иероглифтік жазуларға бағытталған; одан кейін Уаксактунға 1924 жылға дейін Франс Блом ғимараттарды егжей-тегжейлі зерттеп, осы орынның картасын жасағанға дейін қайта бармады. Карнеги институты 1926 жылдан 1937 жылға дейін Оливер Риккетсон басшылығымен археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыстары ерте классикалық және классикалық Майя мәдениеті туралы білімді кеңейтті. Бірнеше қираған кейінгі классикалық дәуірдегі храм пирамидаларының қалдықтары алынып тасталды, олардың астынан жақсы сақталған ежелгі храмдар табылды. Карнеги тобы Уаксактунда болған уақытының көп бөлігінде сыртқы әлеммен байланыс Британдық Гондурастың Эль-Кайо қаласына төрт күндік керуенмен жасалды. Кейін әуежай ашылды. Уаксактунға рейстер жалғасты, және ол Петен орманынан чикл шайыры жиналатын орталық болғандықтан шағын ауылға айналды. 1940 жылы А. Л. Смит және Карнеги жобасының Эд Шоук қосымша қазба жұмыстарын жүргізу үшін оралды. 1970 жылдардың соңында Уаксактунды Тикальға, содан кейін Гватемаланың Флорес қаласына жалғасатын жол салынды. Әуе рейстері тоқтатылды. 1984 жылы жолдың жағдайы жақсартылды. Шоук 1974 жылы бұрын қазылған кейбір архитектуралық құрылыстарды нығайту және қалпына келтіруді қадағалау үшін қайта оралды. 1982 жылы Гватемаланың Тикаль ұлттық паркі Уаксактунның қираған орындарын қорғалатын аймағына қосу үшін кеңейтілді. 1990 жылы Майя биосфералық қорығы (МБҚ) құрылды, оның құрамына Уаксактун қорықтың көп мақсатты аймағының бір бөлігі ретінде кірді. 2009 жылы профессор Милан Ковач Словакия археологиялық және тарихи институтының (САХИ) қазба жобасын бастады.

Сияж Кактың Уаксатунды жаулап алуы

Линда Шеле "Патшалар орманы" кітабында Тикал мен Уакактун арасындағы соғысқа толық бір тарау арнаған, онда Уакактун Тикалдан От туған (Сиядж Как', бұрын Темекі шегуші бақа деп қате айтылған) бастаған әскерлермен жеңілді. Осы тарауда ол соғыс аяқталған жылға (378 ж.) дейінгі Уакактун тарихына және От туғаннан тегін шығарған Уакактун патшалары туралы қысқаша мәлімет береді. Тикал мен Уакактунның біріккен саяси құрылымы келесі 180 жыл бойы Гватемалалық Петенді бақылады. Сиядж Как' Теотиуаканнан шыққан болуы мүмкін, Теотиуакан билеушісі Семсерқұйрықтың әскербасы болған және сол жылдың басында Тикалды жаулап алған. Бұл классикалық майя мәдениеті үшін шешуші сәт болды. Кейбір ғалымдар Теотиуаканның шапқыншылығы кезінде Тикал, Уакактун, Рио Азуль, Эль-Перу, Эль-Запоте және Бежукал қалаларында жаңа патшалар тағайындалғанын, жаңа ғұрыптар мен суреттер енгізілгенін және Майя жазықтарында жаңа тәртіп орнатылғанын айтады, ал басқалары Теотиуаканның Майямен қарым-қатынасындағы үстемдік рөлін азайтуды ұсынады.

378 жылдан кейін

378 жылы Сиядж Как басып алғаннан кейін, Уаксатун ерте классикалық дәуірдің көп бөлігінде ескерткіштерді ойып жасау, ғибадатханалар салу және бай жерлеулерге ие болу сияқты элиталық құқықтарын сақтап қала алды. Ерте классикалық және кеш классикалық кезеңдер арасындағы үзіліс кезеңінде (шамамен 600 жылы) Уаксактунда архитектуралық құрылыс және керамика өндірісінің тоқтауы байқалды, бұл Теотиуакан мен Тикальдың ықпалының азаюымен бірге болды. 554 жылдан 711 жылға дейін ескерткіштер орнатылмады. Кейінгі классикалық дәуірдің ортасына қарай Уаксатунда халық санының артуы, жаңа құрылыстар, ескі ғимараттардың жаңартылуы және жаңа тұрғын аудандардың, алаңдардың және ғимараттардың пайда болуына куәліктер табылды. Кейінгі классикалық дәуірдің соңына қарай халық санының айтарлықтай азаюы болды. Уаксатундағы соңғы жазулы ескерткіш 889 жылмен даталанады. Терминал классикалық дәуірдің соңында Уаксатун мен Тикал іс жүзінде тасталып кетті.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Италиялық композитор Джачинто Счелси 1966 жылы Uaxuctum атты туынды жазды. Ол "Діни себептермен өздері қиратқан майя қаласының жырлары" деген тақырыппен қоса айтылды. Uaxactun 1994 жылғы Pitfall: The Mayan Adventure бейне ойынының бастапқы көрінісінде есімдері жиі кездесетін жер болды. Ойын 1994 жылдан 2009 жылға дейін түрлі платформаларда жарық көрді.