Теміз өзенінің саласы: Моль өзені

Кіріспе

Темза өзенінің оңтүстік Англиядағы саласы, Англияның оңтүстік-шығысындағы өзен.

Моль өзені – Англияның оңтүстігіндегі Темза өзенінің саласы. Ол Батыс Сассексте, Гатвик әуежайының жанында басталып, Суррей арқылы солтүстік-батысқа қарай Хэмптон-Корт сарайына дейін ағады. Өзеннің аты Суррейдегі Мөл аңғарына берілген. Моль Норт-Даунс жоталарын Доркинг пен Лезерхед аралығында кесіп өтеді, онда крейда тақталары арқылы Моль ойысы деп аталатын тік беткейлі аңғар жасалған. Су жиналатын алаптың көп бөлігі су өткізбейтін тау жыныстарынан (Велд сазы және Лондон сазы сияқты) тұрады, сондықтан өзен деңгейі мол жаңбырға жылдам өзгереді. Моль алабында 12 ерекше ғылыми маңызы бар жер (SSSI) орналасқан, ал Лезерхед арқылы өтетін өзен бөлігі жергілікті табиғат қорығы деп жарияланған. Моль ойысы – ерекше қорғалатын аумақтың бір бөлігі және Еуропалық маңызы бар SSSI. Өзен көптеген жазушылар мен ақындардың қиялын оятқан, әсіресе өте ыстық жаздардың кезінде Доркинг пен Лезерхед арасында өзен арнасы құрғап қалуы мүмкін, соңғы рет 2022 жылы осылай болды. Джон Спидтің 1611 жылғы Суррей картасында өзеннің бұл бөлігі бірнеше төбелермен және «Өзен жер астымен ағады» деген жазумен белгіленген. Дегенмен, өзеннің аты осы құбылыстан туындамаған деп есептеледі: Оксфорд ағылшын тіліндегі жер-атаулар сөздігінде Моль латын тіліндегі *mola* (диірмен) сөзінен немесе Молесиден (*Mul's island* – Мул аралы) туындаған болуы мүмкін деп айтылады. Domesday Book кітабында 1086 жылы өзендегі жиырма диірмен тізімделген, олардың ең көнесі – саксон дәуірінен бастау алған Сидлоу диірмені.

Аумақ аумағы

Мольдің су жинау алаңы Темаза өзенінің Теддингтоннан жоғары орналасқан суаймағының 5% құрайды. Су жинау алаңында Фетчамда орналасқан бір ғана су қоры бар, яғни өзендегі судың басым бөлігі жер бетінен ағатын судан, әсіресе Гатвик әуежайынан және Хорли мен Кроули қалаларынан түседі, ал су ағыны жаңбырға жылдам реакция жасайды. Жас өзенге қосылатын алғашқы салалар Оршам мен Кроули арасындағы Сент-Леонард орманның ең солтүстік бөлігін кесіп өтеді, бірақ орманның көп бөлігі Арун өзенінің суаймағында жатыр. Моль Кроулидің солтүстік жаққа орналасқан қалашықтарының шетін айналып өтеді, онда оған бірінші ірі саласы – Ифилд Брук қосылады, ол Ифилд Милл тоғанын сумен толтырады. Мольдегі алғашқы өлшеу станциясы Гатвик әуежайының оңтүстігінде орналасқан (теңіз деңгейінен жоғары). Орташа су ағыны алғаш рет 1995 жылғы жазда осы жерде тоқтады. 1945 жылы коммерциялық рейстер басталғаннан бері өзеннің әуежай аумағындағы бағыты бірнеше рет өзгертілді, алайда 1839 жылғы жер кадастрында көрсетілген, ұшу-қону жолағының солтүстігіндегі иректер 1999 жылы әуежайды кеңейту мақсатында жүзеге асырылған 1,2 миллион фунт стерлингтік жоба аясында қайта жаңғыртылды. Моль Суррей облысына Хорлиден оңтүстікке қарай кіреді, онда ол Гатвик ағынымен кездеседі, ол Кроулиден оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Уорт орман аймағын сумен жабдықтайды. Моль суаймағындағы екінші ірі сарқырамалық тазарту станциясы (СТС) Гатвик ағынында, Моль өзенімен қосылар жерден жоғары орналасқан: Кроули СТС күніне судың белгілі бір көлемін шығарады, ал ұзақ құрғақшылық кезеңдерінде Моль өзені ағынының 75%-ға дейін осы станциядан шығатын суға тиесілі. Хорлидегі өлшеу станциясында өлшенген орташа су ағыны Сидлоудан Моль солтүстік-батысқа қарай Брокхэмге қарай бұрылады. Көптеген шағын салалар өзенге батыстан қосылады, олар әдетте екінші деңгейлі ағындар болып табылады және Оршам мен Доркинг арасындағы орманды және егістік жерлерді сумен жабдықтайды. Бетчворттағы 18 ғасырлық бөгет 2004 жылы екі 27,5 кВт төмен қысымды гидротурбиналарды орнату үшін жаңғыртылды. Өндірілген энергияның шамамен 90% аймақтық электр желісіне жіберіледі, ал қалған бөлігі бөгет орналасқан Бетчворт Парк иелігін қуатпен қамтамасыз етуге қолданылады. Өзен Брокхемде Уэльд сазынан шығып, Бетчворт қамалынан өтеді және қысқа ғана уақытқа жасыл құм мен Гольт сазы арқылы Доркингтен солтүстік-шығысқа қарай Пикшемге дейін ағады. Орташа су ағыны Castle Mill (теңіз деңгейінен жоғары) орналасқан төртінші өлшеу станциясында өлшенеді.

The drainage area of the Mole is and forms 5% of the River Thames's catchment area above Teddington. There is only one aquifer in the drainage basin, at Fetcham, which means that the majority of the water in the river is from surface drainage, particularly from Gatwick Airport and the urban areas of Horley and Crawley, and that the flow rate responds rapidly to rainfall. The first tributaries to join the young river drain the northernmost part of St Leonard's Forest, between Horsham and Crawley, although much of the forest is in the catchment area of the River Arun. The Mole skirts the northern suburbs of Crawley where it is joined by its first major tributary, Ifield Brook, which drains Ifield Mill Pond. The first gauging station on the Mole is south of Gatwick Airport ( above OD). The mean flow is and the river ran dry at this point for the first time in the summer of 1995. The course of the Mole within the airport perimeter has been altered several times since commercial flights began in 1945; however the meanders visible on the 1839 tithe map in the stretch immediately north of the runway were reinstated in 1999, in a £1.2 million project to facilitate airport expansion. The Mole enters Surrey to the south of Horley, where it meets the Gatwick Stream, a tributary draining Worth Forest to the southeast of Crawley. The second largest Sewage Treatment Works (STW) in the Mole catchment is located on the Gatwick Stream upstream of the confluence with the Mole: Crawley STW discharges of water per day, and in prolonged dry periods it accounts for up to 75% of the flow of the Mole downstream of the confluence. The mean flow measured at Horley gauging station ( above OD) is
From Sidlow, the Mole turns northwest towards Brockham. A number of minor tributaries join the river from the west and are typically second order streams draining the woodland and arable land between Horsham and Dorking. The 18th century weir at Betchworth was modified in 2004 to facilitate the installation of two 27.5 kW low head hydro turbines. About 90% of the energy generated is fed into the regional electricity grid, while the remainder is used to supply the Betchworth Park Estate, where the weir is situated. The river leaves the Weald Clay at Brockham, passing Betchworth Castle and flowing briefly across greensand and Gault Clay to Pixham, northeast of Dorking. A mean flow of is measured at a fourth gauging station, located at Castle Mill ( above OD).

Мольдік арақашықтық

Доркинг пен Лезерхед арасында Моль өзені Солтүстік Даунс таулары арқылы тік беткейлі аңғарды (Моль ойысын) кесіп өтеді, Бокс төбесінің батыс жағында өзен жартасын және Норбери паркіндегі Хам Банктегі кішкентай жартасты қалыптастырады. Су өткізбейтін Уилд кретадан су өткізгіш борға көшу және өзеннің еңістігінің артуы су асты деңгейінің өзен төсегінен төмен түсуіне мүмкіндік береді. Сондықтан су өзен төсегіндегі және жағалаулардағы жұтылатын тесіктер арқылы өзеннен шығып, негізгі арнада тасымалданатын су көлемін азайтады. 1837 жылы Эпсом-Хоршам темір жолы салынып жатқанда, Норбери паркі арқылы өзен ағысы Вестхамблден солтүстікке қарайғы шағын иілімді алып тастау арқылы ішінара түзетілді. 1997 жылы Парктің осы бөлігін жақсарту үшін иілім қайта қалпына келтірілді, бірақ содан бері ол лаймен тосылып қалды. Mole Gap аймағының барлығы Surrey Hills табиғи сұлулығының ерекше аймағына кіреді.

Төменгі тұяқ

Лезерхедте Моль әктасты тастап, солтүстік-батысқа қарай бұрылады және су өткізбейтін Лондон балшығы арқылы ағып, Кобхэмге қарай иреліседі. Осы тұста жер асты суы көтеріледі және әктас арқылы каналдан ағып шыққан судың көп бөлігі өзен төсегіндегі бұлақтар арқылы қайта оралады. Фетчамдағы су жинағыш – бүкіл су жиналатын аймақтағы жалғыз су жинағыш. Пайншилл саябағынан өзен солтүстік-шығысқа қарай Темзаға ағады, Ешер Коммонстың батысынан өтіп, содан кейін Хершем мен Ешер арасындағы шекараны құрайды, онда өзеннің орташа ағыны 1968 жылдың қыркүйек айында Шығыс Молези мен Темза Диттонды су басуына жауап ретінде, Альбани көпірінен Темзаға қарай өзгертілді және жаңа су тасқынынан қорғау құрылыстары салынды. Соңында Моль Мольсейге жақын аралдағы Барн суқоймасында екі тармаққа бөлінеді: солтүстік (және кіші) тармақ Моль өзені ретінде жалғасады, ал оңтүстік тармақ Эмбер өзені деп аталады. Екі өзен суқойманың екі жағынан ағып, содан кейін солтүстік-шығыс бағытта қатар ағып, Теддингтон шлюзінің үстіндегі ағыста Темза өзенімен бірігеді. Осы кезеңде Моль Байфлит маңындағы Уэй өзенімен біріккен деп есептеледі, содан кейін солтүстік-шығыс бағытта Ричмонд арқылы ағып, Гертфордширдегі Уэрге жақын жерде прото-Темзамен кездескен. Бүгінде Моль мен Уэй Пэншилл паркі маңындағы ең жақын нүктеде аз ғана қашықтықта орналасқан. Орта плейстоцен кезеңінде Англияның шығысының көп бөлігін алып жатқан үлкен мұз қабаты пайда болды, ол оңтүстікке қарай Сент-Олбанс пен Челмсфордқа дейін жетіп, прото-Темзаның жолын тосқан. Англия мұздығының балқыған сулары Темзаның оңтүстікке қарай бұрылуына және Моль-Уэй өзенінің аңғарын су басуына себеп болды, осылайша Лондон арқылы қазіргі бағытын қабылдады.

Биологиялық әртүрлілік

Саз бақасы (Pelophylax ridibundus, 1930 жылдары Еуропадан әкелінген жергілікті емес түр) қазір жоғары Мольде және Ньюдигейт пен Гатвиктің айналасындағы оның салаларында жиі кездеседі. Бақалардың жергілікті қосмекенділерге зиян тигізгеніне ешқандай дәлел жоқ. Екінші жергілікті емес түр – жеуге жарамды бақа (Pelophylax kl. esculentus) 1900 жылдардың басында Ньюдигейтке әкелінді. 2008 жылы Капель мен Брокхемдегі Моль өзенінің салаларында тіркелді. Доркинг пен Лезерхед арасындағы Моль ойығында өзенде шапшаң, даки, барбел және қоңыр форель популяциялары бар. Барбел және қоңыр форель судың сапасына және ластануына өте сезімтал. Лезерхедтің төменгі жағында өзен тарихи түрде ірі жыртқыш балықтарды, соның ішінде шабақ, шұбар, шұбар және бақаларды қамтыды, алайда соңғы жылдары шабақ және бақа саны азая бастады. Ешердің солтүстігінде ескі өзен арнасында жүзетін пенниворт басым, бұл өте инвазивті арамшөп, ол өзен төсенішіндегі барлық жарықты тоқтатып, оттегі деңгейін төмендетеді және балық үшін нашар тіршілік ортасын құрайды. Эмбер су тасқынынан сақтану арнасында балықтардың әртүрлі популяциясы бар, соның ішінде шапшаң, даки, тарақан, көк, үлкен шырша және барбел бар. Судың сапасы нашарлауына байланысты 1960 жылдары Моль өзенінен әдемі демоизель (Calopteryx virgo) жоғалып кетті, бірақ содан бері қайта оралды. Өзен бойында ақ аяқты қыз (Platycnemis pennipes) және Box Hill мен Leatherhead арасында төменгі зөулім (Cordulia aenea) кездеседі. Моль – Англияда өзендік шиңбелі қоңыз (Meotica anglica) кездесетін үш жердің бірі. Моль өзенінде жергілікті сирек кездесетін, бірақ кең таралған ұлттық түр – үлкен додер (Cuscuta europaea), паразиттік өсімдік. Айналасындағы жердің көп бөлігі тұрғын үйлермен және коммерциялық құрылыстармен алынған болса да, Мольдің бұл бөлігінде 20 түрлі сүтқоректілер, 20 түрлі көбелек және 15 түрлі құмырсқа бар. Жергілікті аймақтың геологиясы күрделі, өйткені өзен осы жерде Моль ойысының сазды тастап, қиыршық тас пен саз үстінен ағады, бұл шөптесін, орманды, тік жарларды, жағалауларды және шалғындықтарды қоса алғанда, әртүрлі тіршілік орталарын құрайды. Өзен сонымен қатар Лезерхедтің орталығы арқылы жануарлар дүниесі үшін дәліз қызметін атқарады. Molesey Heath жергілікті табиғат қорығы Мольдің батыс жағалауында, Орал сарай су қоймасының батысында орналасқан. Heath – бұл қалың бұталы жер, оның атына қарамастан, ол қалпына келтірілген қоқыс полигоны, сондықтан оның үлкен, бірақ жасанды үйіндісі мен кішкентай платосы бар. Бұл жер құстарға, соның ішінде қызыл шаян мен кішкентай сақиналы құстарға арналған бай тіршілік ортасы болып табылады.

The marsh frog (Pelophylax ridibundus, a non native species introduced from Europe in the 1930s) is now commonly found in the upper Mole and its tributaries around Newdigate and Gatwick. There is no evidence that the presence of the frogs has had a deleterious effect on indigenous amphibians. A second non native species, the edible frog (Pelophylax kl. esculentus) was introduced to a site at Newdigate in the early 1900s. It has in 2008 been recorded in tributaries of the River Mole at Capel and Brockham. In the Mole Gap between Dorking and Leatherhead the river supports populations of chub, dace, barbel, and brown trout. Both barbel and brown trout are extremely sensitive to water quality and pollution. Below Leatherhead the river has historically supported larger predatory fish including chub, perch, pike, and eels, however in recent years chub and eel numbers have begun to decline. North of Esher the old river channel is dominated by floating pennywort, a highly invasive weed, which cuts off all light to the river bed, reducing oxygen levels and resulting in a poor habitat for fish. The Ember flood relief channel has a diverse fish population, including chub, dace, roach, bleak, large pike and barbel. The beautiful demoiselle (Calopteryx virgo) disappeared from the River Mole during the 1960s owing to deteriorating water quality, but has since recolonised. The white legged damselfly (Platycnemis pennipes) is also found along the river, and the downy emerald (Cordulia aenea) is found between Box Hill and Leatherhead. The Mole is one of only three locations in England where the river shingle beetle (Meotica anglica) is found. A nationally scarce species which is locally common on the River Mole is the greater dodder (Cuscuta europaea), a parasitic plant. Although much of the surrounding land has been taken by residential and commercial development, this section of the Mole supports 20 different mammal species, 20 butterfly species and 15 species of dragonfly. The geology of the local area is complex, since the river leaves the chalk of the Mole Gap at this point and flows over gravel and clay, creating a patchwork of different habitats including scrub, woodland, hedges, banks, and meadows as well as the water itself. The river also provides a corridor for wildlife through the centre of Leatherhead. Molesey Heath Local Nature Reserve lies on the west bank of the Mole, west of the Island Barn Reservoir. The Heath is an area of rough scrubland and, despite its name, is a reclaimed landfill site hence its large but artificial mound and small plateau. The site is a rich habitat for birds including the redshank and little ringed plover.

Жоғарғы Моль (геология)

Моль Батыс Сассекстегі Распердің оңтүстігінде басталады, онда Гастингс Бедс құмтасының шығындысы өткізбейтін Уэлд Клейінің астына енеді. Жоғарғы Моль су жинау алабында Тилгейт орманынан Моль ойысына дейін үздірілмей созылатын кең терраса басым. Мит Гриннен (Хорлидің жанында) жоғары терраса өзеннің тасқын жазығына сәйкес келеді, бірақ осы нүктеден Брокхэмге дейін өзен шамадан аспайтын тар ойысты кесіп өтеді. Ұқсас ойыс Мольдің көптеген салаларында, әсіресе жергілікті бағытты ұстанған Диноак бұлағы бойында кездеседі. Ойыс жерді су тасқынынан қорғайды, оны ауылшаруашылыққа қолайлы етеді. Өзеннен жоғалатын су мөлшері маңызды, және өте ыстық жаздардың кезінде канал Миклхэм мен Торнкрофт Маноры арасында құрғап қалуы мүмкін; мұндай жағдай 1949, 1976 және 2022 жылдары тіркелді. Ледерхедте өзен сазды тастап, су өткізбейтін Лондон балшығы арқылы ағады. Осы кезде жер асты суы көтеріліп, судың негізгі арнаға қайта ағуына мүмкіндік береді. Көптеген тесіктерді қалыпты немесе мол ағын кезінде байқау қиын болды және жаңа тесіктер үнемі пайда болатындықтан, олар тұншығуға бейім болды. Осындай ірі жұтқыншақ тесіктерінің алтауы Бурфорд Бридж қонақ үйінің батысында, 1936 жылы А24 Миклхэм айналма жолын салу кезінде табылған. Бастапқыда жер өлшеушілер жаңа жолдың негізін құлаудан қорғау үшін тесіктерді қиыршық таспен толтыруға тырысты. Бірақ бұл тиімсіз болып шықты, сондықтан олардың орнына диаметрі 18 метрге дейін жететін бетон күмбездермен жабылды, олардың әрқайсысы айналасындағы сазды таспен толықтай қолдауға алынып, мерзімді тексеруге арналған люк пен кіру шахтасымен жабдықталды. 1960 жылдардың соңында күмбездер қайта ашылып, тексерілді, сонда ең үлкен жұтқыншақ тесігіндегі аллювий күмбездердің бірінің ортасынан төмендегені байқалды. Даниел Дефо өзінің «Британия аралының толық айналымы» (алғаш 1724 жылы жарияланған) атты кітабында Моль өзеніндегі жұтқыншақ тесіктерін былай сипаттады: «Өзен ағысы Бокс Хилл деп аталатын осы төбелердің аралықтарымен тосқауылға ұшырап, суды мүмкіндігінше жол табуға мәжбүр етеді; және осыны істеу үшін, мен айтамын, өзен Бокс Хиллдің тіктегіне жақын орналасқан жерде, Асқазан деп аталатын жерде сулар сезілмейтіндей құлай бастайды, ал кейбір жерлерде (мен оларды көрдім) өзеннің жағалауында шығатын кішкентай арналар бар, онда судың диаметрі ширек дюймдік құбырды толтыратындай емес, ағысы өзеннен шығып, жерге сезілмейтіндей сіңеді. Осылайша ол кетеді, ағысты шамамен бір мильге, тіпті екі мильге дейін азайтады, және олар оны «Жұтқыншақ» деп атайды». Даниел Дефо (1724). Жұтқыншақ тесіктерінен өзеннен алынған судың бәрі Ледерхедтегі арнаға қайтарылмайды. Сазды тас суы Фетчем Милл тоғанының оңтүстік жағындағы бұлақтарды қоректендіреді, олар ешқашан құрғамайды. 1948 жылы жасалған екінші зерттеу көрсеткендей, осы бұлақтар күніне шамамен су береді. Вей ойысының сазды суы табиғи жаңбыр суының сіңуінен күтілетін деңгейден әлдеқайда жоғары. Бұл артық судың бір бөлігі Моль ойысынан шыққан деген болжам бар.

The Mole rises south of Rusper in West Sussex, where an outcrop of the Hastings Beds sandstone dips below the impermeable Weald Clay. The upper Mole catchment is dominated by a single broad terrace, which runs continuously from Tilgate Forest to the entry to the Mole Gap. Above Meath Green (near Horley), the terrace corresponds to the flood plain of the river, however from this point downstream to Brockham, the river cuts a narrow trench no more than wide. A similar trench is runs up several of the Mole's tributaries, notably along Deanoak Brook which follows a local strike. The presence of the trench protects the land from flooding, rendering it suitable for agriculture. The amount of water lost from the river is significant and in very hot summers the channel can become dry between Mickleham and Thorncroft Manor; this was recorded most recently in 1949, 1976 and 2022. At Leatherhead, the river leaves the chalk and flows across impermeable London Clay. At this point, the water table rises enough for the water to flow back into the main river channel. Most holes were difficult to observe in times of normal or heavy flow and were susceptible to silting up as new holes were continually being formed. About six of these larger swallow holes were found to the west of the Burford Bridge Hotel, along the course of the A24 Mickleham Bypass during its construction in 1936. Initially the surveyors tried to fill the holes with rubble to prevent the foundations of the new road subsiding. However this proved to be impractical and they were instead covered by concrete domes, up to 18 m in diameter, each fully supported by the surrounding chalk and provided with a manhole and access shaft to allow periodic inspection. In the late 1960s the domes were reopened and inspected and the alluvium in the largest swallow hole was observed to have subsided by under the centre of one of the domes. described the swallow holes in the River Mole in his book A tour thro' the Whole Island of Great Britain (first published in 1724):
the current of the river being much obstructed by the interposition of those hills, called Box Hill it forces the waters as it were to find their way through as well as they can; and in order to do this, beginning, I say, where the river comes close to the foot of the precipice of Box Hill, called the Stomacher, the waters sink insensibly away, and in some places are to be seen (and I have seen them) little channels which go out on the sides of the river, where the water in a stream not so big as would fill a pipe of a quarter of an inch diameter, trills away out of the river, and sinks insensibly into the ground. In this manner it goes away, lessening the stream for above a mile, near two, and these they call the Swallows.|Daniel Defoe (1724)

Not all of the water removed from the river by the swallow holes is returned to the channel at Leatherhead. The chalk aquifer also feeds the springs at the southern end of Fetcham Mill Pond, which have never been known to run dry. A second survey in 1948 estimated that the same springs were yielding about a day. The water table in the chalk of the Wey Gap is significantly higher than might be expected from natural rainwater percolation alone. It has been suggested that a proportion of the excess water originates from the Mole Gap.

Төменгі Моль (геология)

Leatherhead-те өзен әктас төсегін қалдырып, Лондон сазына қарай жылжиды. Өзен Cobham бағытындағы кең аллювиалды жазық арқылы иректеп ағады, онда төменгі су тасқыны жазығына қарай басталады, ол өзен балта тәрізді иіліске келгенде кеңейеді. Painshill паркінің шығыс жағында су тасқыны жазығы шамамен кеңтікке дейін тарылады, онда өзен Hersham бағытында солтүстікке қарай ағып, Темза өзенінің су тасқыны жазығына кіреді. Шөгінділердің тереңдігі әдетте өзгереді; төменгі қабаттар әдетте тығыз қысылып, кірпіш қызыл темір оксидімен байланысқан, ал жоғарғы қабаттар бұрышты шақыр тастар мен құммен бос толтырылған. Сент-Джордж төбесінің шығыс жағында құйма және кремнездерге дейін тереңдігі бар тағы бір қиыршық тас террасасының қалдықтары бар. Атаудың орта ғасырлар бойындағы өзгерістері тіркелді және өзен 1086 жылғы Domesday Book-та Amele деп, ал кейін 12 және 13 ғасырлардағы сот тізімдерінде Emele деп аталады. Бұл атау, мүмкін, ескі ағылшын сөзі æmen-нен шыққан, ол тұманды немесе тұман тудыратын дегенді білдіреді. Mole деген ат 16 ғасырға дейін қолданылмаған, алғаш рет 1577 жылы Харрисонның Британия сипаттамасында Moule деп кездеседі. Антиквар Уильям Камден 1586 жылғы Britannia басылымында латынша Molis түрін пайдаланса, Майкл Дрейтон 1613 жылы жарық көрген Poly Olbion поэмасында алғаш рет Mole сөзін қолданды.

Археология

Үстіңгі Моль өзені бойындағы адам қонысының ең алғашқы дәлелі мезолит кезеңінен (б.з.д. 20 000–7000 жылдар). Вонхам, Фланчфорд және Сидлоудағы мезолиттік орындары. Вонхамнан табылған заттарға жебе ұштары және плано-дөңгелек пішіндес пышақ жатады. Төменгі Моль де сол кезеңде қоныстанған сияқты, ал 1965 жылы Кобхемдегі Моль өзенінің жанындағы жер тілігінен мезолит кезеңіне жататын кремне тас балта табылды. 1877 жылы жергілікті қайықшы Моль және Темза өзендерінің қосылған жерінен түбі тегіс қазылған каноэ қалдықтарын тапты. Каноэ Оксфордтағы Питт Риверс мұражайында сақтаулы. Моль-Гап және Норт-Даунс кеш тас дәуіріне дейін қоныстанбаған көрінеді: 1952 жылы Вестхамблдегі құрылыс жұмыстары кезінде табылған неолит дәуірінде жасалған "жартылай дайын" балтаның үлкен үлгісі. Сонымен қатар, Шығыс Хорслиде осы кезеңге жататын кремне кені табылды, ал Фетчем және Хедли Хитте неолиттік кремне жаңқалары кездесті. Қола дәуірінен табылған маңызды заттарға Чарлвуд маңындағы Амберли шаруашылығының солтүстігіндегі өзенге жақын жерде табылған қола қылыш және 2003 жылы Хам Банкіне жақын Норбери паркінде табылған екі пальштав балтасы мен қынынан тұратын қару-жарақтардың кішкентай жиынтығы кіреді.

Моль өзені бұрын кеме қатынасы үшін қаншалықты пайдаланылғаны белгісіз: 13 ғасырдың соңында Торнкрофт Маноры (Ледерхедтің оңтүстігінде) базарға өнім тасуға қолданылатын қайықтың бір түрін сатып алған. Реигеттегі карьерлерден алынған тас өзен арқылы Лондонға тасымалданған деген болжам бар. 17 ғасырда парламентте өзеннің бірнеше бөлігін кеме жүзуге қолайлы ету үшін екі заң ұсынылды. Біріншісі, 1663 жылы, Халықтар палатасында қабылданды, бірақ Лордтар палатасында қабылданбады. Келесі жылы (1664 ж.) Парламенттің екі палатасы Моль өзенін Рейгеттен Темзаға дейін кеме жүзуге қолайлы ету туралы акт қабылдады, бірақ ол ешқашан іске асырылмады. Суррей өңіріндегі толыққанды кеме жүзуге қолайлы жағдайға келтірілген жалғыз өзен – Вей өзенінің төменгі бөлігі. 1810 жылы инженер Джон Ренни Медуэй өзенін Портсмутпен байланыстыратын канал жобасын ұсынды, ол Моль өзенінің көп бөлігімен қатар Лондонда тармақталатын болды. Бүгінде Моль өзені Темза өзенімен қосылған жерден бастап, шығыс Молесейдегі Молембер бөгетіне дейін кеме жүзуге қолайлы, онда жеке кеме тұрағы бар. Тиісті лицензиясы бар болған жағдайда, каноэмен Брокхэм мен Фетчем арасында жыл бойы өзенде жүзуге болады.

Екінші дүниежүзілік соғыс қорғанысы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Моль өзенінің бойындағы бірнеше нысан оңтүстіктен басып кіруге қарсы Лондонды қорғау мақсатында нығайтылды. GHQ B желісі Фарнхэм мен Гильдфордтан басталып, Солтүстік Даунс бойымен өтіп, Доркингтің солтүстігіндегі Моул Гэп арқылы және өзенмен Хорлиге дейін созылды. Бечворт пен Бокс Хилл арасында Моль өзенінің солтүстік жағалауы бекітіліп, тіктеу жасалды, бұл дөңгелекті көліктердің өтуіне кедерес келтірді. Бокхилл фермасында, сүт сиырларын суару үшін солтүстік жағалаудан өзенге түсу қажет болғандықтан, он екі бетон цилиндрден тұратын қатар құйылды, бұл танкіге қарсы шара болды. Бокшилл және Дипдин көпірлерін қорғау үшін артиллериялық орналымдар да орнатылды, сондай-ақ бірнеше бекініс орнатылды. Брэдли фермасына (қазіргі Денбис жүзімдігі) қарасты егістіктер арқылы шығысқа қарай, Степпинг Стоунзден танкіге қарсы ор қазылды.

Мольдік арақашықтық

Солтүстік Даунс жолы өзенді Бокс төбесінде он жеті алтыбұрышты тас арқылы кесіп өтеді, олар қатты жаңбырдан кейін жиі су астында қалады. Қазіргі тастарды 1946 жылдың қыркүйегінде сол кездегі премьер-министр Клемент Атли екінші дүниежүзілік соғыста жаугершілікке қарсы шара ретінде қиратылғандарының орнына орнатты. Бұл жер балық аулаушылар мен отбасыларға танымал, бірақ судың кейбір бөліктері ластанғандықтан жүзуге қатаң тыйым салынған. Тастар жақын маңдағы Вестхамбл ауылындағы пабқа есім берді. 1937 жылы Бёрфорд көпірі қайта салынғандағы қазба жұмыстары "римдік шеберліктің белгілерін көрсететін, төменгі деңгейдегі бродына қақталған қиыршық тас жол" табылды. Бұл Стен-стрит (Лондоннан Чичестерге Доркинг арқылы созылған) өзенді осы жерде кесіп өткенін көрсетеді. Дефо заманында осы жерде жаяу өткел болған, бірақ арбалар мен керуендер өзенді броды арқылы өтуге мәжбүр болған.

Қалқалы

Лезерхедте үш тізімделген көпір бар, оның ішінде 14 аркалы Лезерхед қалалық көпірі ең ежелгісі. Осы жердегі алғашқы көпір, шамасы, орта ғасырдың соңында салынған және 1782-83 жылдары округтік геодезист Джордж Гвильт оны қайта жаңартып, кеңейткен. Көпір – 14 сегменттік аркадан тұратын, төменгі тіреулерге орналасқан, фламанд тігісімен салынған қызыл кірпішпен қапталған, Портленд тасымен әрленген ұзын құрылыс. Лезерхед көпірінен бірнеше метр төмен ағысында II санаттағы теміржол виадугі орналасқан, ол Лезерхедтен Доркингке созылатын теміржол желісін өзен арқылы өткізеді. Көпір 1867 жылы салынған, ал жер иесі Томас Грисселдің тілегі бойынша, архитектуралық безендіруіне ерекше мән берілген. Бір құсқа бөлінген Shell көпірі Торнкрофт Манордың аумағында, қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан. Көпір 1999 жылы Terra Nove жобасы аясында жұмыс істеген канадалық инженерлер тобы тарапынан жаңартылып, нығайтылған. Осы қалпына келтіру жобасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде манордың ішінде орналасқан канадалық әскерилердің құрметіне арналған.

Кобхам

Кобхем көпірінің орнында XII ғасырдан бері ағаш көпір болған деп есептеледі, оның күтілуіне жақын жердегі жер иелері жауапты болды. Қазіргі көпір 1792 жылы Джордж Гвильт салған, ал күтімге жауапкершілік Парламент актісі бойынша округтік кеңеске берілген. Моль өзенінің өткелдерінің тізімі (ауыздан бастауына дейін): Атауы, Желілік сілтеме, Түрі (Жол/Теміржол), Ескертулер. Темза өзенімен қосылатын жер, Шығыс Молеси, Суррей; Хэмптон Корт теміржол станциясы (Теміржол), Хэмптон Корт тармақ желісі; Хэмптон Корт Уэй көпірі (Жол, A309); Таннер көпірі (Жаяу көпір); Хершэм виадугі (Теміржол); Олбани көпірі (Жол, A244) – Албанни герцогинясының (Клармонтта тұратын) құрметіне аталған. Алғашқы ағаш Виктория дәуіріндегі көпір 1907 жылы тас қоршаулы көпірге алмастырылды, ал қазіргі бетон көпір 1965 жылы салынды. Бүрхилл көпір жолы – өзен үстінен жалпы және негізгі аралығы бар, болаттан жасалған қаптамаларға тірелген көп аралық композиттік конструкция. 2008 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында, бұрынғы көпірдің орнына салынды. A3 Моль өзені көпірі (Жол, A3) – 1976 жылдың желтоқсанында A3 Ешер айналма жолының бөлігі ретінде ашылды. Кобхем көпірі (Жол, A245); Пайншилл парк көпірі (Жаяу көпір) – аспалы конструкциясы бар, ағаш және темірден жасалған, архитектор Говард Хамфрис жобалаған. Батыс бөлігі Пайншилл паркіне кіруді тоқтату үшін көтерілетін көпір. 1786 жылы Гвильт қайта салған ортағасырлық көпір 1968 жылдың қыркүйек айындағы су тасқынында шайылып кетті. Қазіргі көпір 1971 жылы ашылды. Кобхем виадугі (Теміржол, Жаңа Гилфорд желісі) – 1968 жылдың 15 қыркүйегіндегі су тасқынынан бұрынғы виадук шайылып кетті. Лейн виадугі (Жол, M25) – 1983-84 жылдары құйылған жеті аралықты темір бетон виадук. Сток Д'Абернон көпірі (Жол); Теміржол көпірі (Теміржол, Букхэм тармақ желісі); Су жолы көпірі (Жол, B2122); Қала көпірі; Торнкрофт көпірі (Жас көше көпірі, Жол, A246) – бетонды арқалық көпір. Прессфорд көпір жолы – 1790 жылы салынған, 1990 жылы Суррей округі кеңесімен нығайтылып, жаңартылды. Уэйр көпірі (Жол) – II дәрежелі мұражай. 19 ғасырдың басында салынған, екі жартылай дөңгелек және бір эллипстік аркасы бар кірпіш көпір. Теміржол көпірі (Теміржол, Эпсом-Хоршам желісі); Сванворт көпірі; Ковслип көпірі (Жол); Эпсом-Хоршам желісі (Теміржол) – үш аркалы көпір. Бурфорд көпірі (Жол, A24); Степпинг Стоунз жаяу көпірі (Жаяу көпір, Сортл Даунз Вэй) – 1992 жылы екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан мүшелерінің құрметіне Ромблер қауымдастығы ұсынған алғашқы көпірдің орнына салынды. Степпинг Стоунз (Форд, Сортл Даунз Вэй); Дипден виадугі (Теміржол, Гилдфорд-Редхилл желісі) – 1847-48 жылдары Рединг, Гилдфорд және Рейгейт теміржол компаниясы салған бес аркалы кірпіш виадук. Касл Милл жаяу көпірі; Бокхилл көпірі (Жаяу көпір) – бұл жердегі алғашқы көпір 1968 жылы су тасқынында қирады. Бороу көпірі (Брокхэм, Жол) – 1737 жылы Ричард және Томас Скилтон салған бір жолды көпір. 1991 жылы қайта салынды. Бетчворт көпірі (Жол) – 1842 жылы салынған және 1993 жылы жаңартылған бір жолды көпір. Райс көпірі (Жаяу көпір); Фланчфорд көпірі (Жол) – 2013 жылдың желтоқсанындағы су тасқынынан зардап шекті, бірақ қайта құрылды. Сидлоу көпірі (Жол, A217); Ли-стрит көпірі (Жол); Лонг көпірі (Жол, A23); Лондондық көпір (Жол, A23) – 1957 жылы Гатвик әуежайының шығыс жағынан A23 жолын бұру жоспарының бөлігі ретінде салынды. Көпірде массивті бетон тіректері және алдын ала керілген бетонды палубасы бар. Гатвик әуежайы (Құзғалыс және такси жолдары) – өзен әуежайдың астынан қалың қабырғалары және шатыры бар ұзын бетонды канал арқылы өтеді. Канал 1957 жылы салынды. Ламбс Грин көпірі (Жол); Распер Корт көпірі (Жаяу жол); Балдхорнс парк көпірі (Жаяу жол); Моль өзенінің бастауы – Балдхорнс Копсе, Руспер, Батыс Сассекс.

A wooden bridge is thought to have existed on the site of Cobham Bridge since the 12th century, the upkeep of which was the responsibility of the adjacent landowners. The present bridge was constructed by George Gwilt in 1792, after responsibility for maintenance had been transferred to the county council by Act of Parliament. List of crossings of the River Mole (from mouth to source) Name Grid Reference Type Road/Railway NotesConfluence with River Thames East Molesey, SurreyHampton Court Railway StationRailway Hampton Court Branch Line Hampton Court Way BridgeRoad A309 Tanner's BridgeFootbridgeHersham Viaduct Railway Albany BridgeRoadA244Named after the Duchess of Albany (resident of Claremont). Original wooden Victorian bridge replaced by a stone parapet bridge in 1907 and the present concrete bridge dates from 1965. Burhill Bridge Road A multi span composite deck supported on steelwork tresses with a total span of and a main span of over the river itself. Constructed between January and March 2008, replacing an earlier bridge on the same site. A3 River Mole Bridge RoadA3 Opened as part of the A3 Esher Bypass in December 1976. Cobham Bridge RoadA245Painshill Park BridgeFootbridgeA part suspended steel and timber deck bridge, spanning The bridge was designed by the architect Howard Humphreys and the westernmost section is a drawbridge which may be raised to prevent access to Painshill Park. Downside BridgeRoadThe medieval bridge was rebuilt by Gwilt in 1786, but was washed away during the September 1968 floods. The present bridge opened in 1971. Cobham Viaduct Railway New Guildford Line The original viaduct was washed away by floods on 15 September 1968. Lane Viaduct Road M25 A seven span reinforced concrete viaduct, cast in situ in 1983–4. Stoke D'Abernon Bridge Road A245 Railway Bridge Railway Bookham Branch Line Railway Bridge Waterway Road Bridge Road B2122 Town Bridge Thorncroft Bridge Young Street Bridge Road A246 Concrete girder bridge. Pressforward Bridge Road Built c. 1790, strengthened and refurbished by Surrey County Council in 1990. Weir BridgeRoadGrade II listed. Early to mid 19th century brick bridge with two semi circular arches and one elliptical arch. Railway BridgeRailwayEpsom to Horsham lineSwanworth Bridge Cowslip Bridge RoadRailway BridgeRailwayEpsom to Horsham lineThree arch bridgeBurford BridgeRoadA24Stepping Stones FootbridgeFootbridgeNorth Downs WayErected in 1992 to replace the original bridge presented by the Ramblers' Association in memory of their members who died in the Second World WarStepping StonesFordNorth Downs WayDeepdene ViaductRailwayGuildford to Redhill LineA five arch brick viaduct constructed by the Reading, Guildford and Reigate Railway Company in 1847–48. Castle Mill FootbridgeFootbridge Boxhill BridgeFootbridgeThe original road bridge on this site was destroyed during flooding in 1968. Borough Bridge (Brockham)RoadA single track bridge built in 1737 by Richard and Thomas Skilton. The bridge was rebuilt in 1991. Betchworth BridgeRoadSingle track bridge built in 1842 and refurbished in 1993. Rice BridgeFootbridge Flanchford BridgeRoad Flanchford Bridge was severely damaged by flooding in December 2013, but was rebuilt. Sidlow BridgeRoadA217 Lee Street BridgeRoadLong BridgeRoadA23London Road BridgeRoadA23 Built in 1957 as part of the scheme to divert the A23 around the eastern periphery of Gatwick Airport. The bridge has a span with mass concrete abutments and a pre stressed concrete deck. Gatwick AirportRunway andtaxiways The river passes under the airport in a long concrete culvert with thick walls and roof. The culvert was constructed in 1957. Lambs Green BridgeRoadRusper Court BridgeBridlewayBaldhorns Park BridgeBridleway Source of River Mole Baldhorns Copse, Rusper, West Sussex

Су диірмендері

1086 жылы "Домсдей кітабында" Моль өзенінде жиырма диірмен тізімделген. Бұл 19 ғасырдың басында салынған астық диірмені, қазір ол қонақ үйге айналдырылған.

Төменгі тұяқ

Слейфилд Милл Сток-д'Абернон маңында орналасқан және алғаш рет "Domesday Book" кітабында тілге алынған. Ол жүн матасын толықтыру және астық ұнтақтау үшін пайдаланылған. Эшер Милл, сондай-ақ Корольдік Милл деп те аталады, Төменгі Гриндегі Милл-роудтың соңында орналасқан, қазір сол жерде өнеркәсіптік аймақ бар. Ол астық, мыс сым, темір, қағаз, линолеум және кітаптарды өңдеуге қолданылған. Көп жылдар бойы бұл жерде астық ұнтақтау және өнеркәсіптік мақсатта екі диірмен болған болуы мүмкін. Бір ғасыр ішінде бірнеше рет өрт шығып, 1978 жылғы соңғы өрттен кейін ғимараттар бұзылды. Шығыс Молези Жоғарғы Милл Молези Матам иелігімен байланысты болды. Онда 1780 жылға дейін оқ-дәрі жасалған. Ол тұрған арал қазір "Жайлау" деп аталатын тұрғын үй кешенінің әсем бағының бір бөлігін құрайды. Шығыс Молези Төменгі Милл, сондай-ақ Стерт Милл деп те аталады, Молези Приор иелігімен байланысты болды. 1660 жылы монархия қайта орнатылғаннан кейін, ол қайтадан астық ұнтақтауға қолданылды. Ескі ағаш құрылысы 1820 жылдары кірпіштен салынған ғимаратпен алмастырылды, оны Хэмптон-Корт-Вейдегі Эмбер өзені үстіндегі көпірден көруге болады.

Кіріспе

Аумақ аумағы

Мольдік арақашықтық

Төменгі тұяқ

Биологиялық әртүрлілік

Жоғарғы Моль (геология)

Төменгі Моль (геология)

Археология

Навигация

Екінші дүниежүзілік соғыс қорғанысы

Мольдік арақашықтық

Қалқалы

Кобхам

Су диірмендері

Төменгі тұяқ