Кіріспе

Лелио мен Фаусто Соццини үйреткен Троицаға қарсы христиан ілімі. [[Файл:Portret van de theoloog Fausto Paolo Sozzini, RP P 1908 3942. jpg|thumb|right|230px|Фаусто Соццини (лат. *Faustus Socinus*; 1539–1604), социнизмнің негізін қалаушы итальяндық теолог. Бұл ілім 16-17 ғасырларда Польша реформаланған шіркеуінің Польша бауырластары арасында дамыды және сол кезеңде Трансильвания унитарий шіркеуі қабылдады. Социнизм Құдайдың біртұтас табиғаты және Исаның адамдық табиғаты туралы үштіксіз христиандық сенімдерімен танымал, сонымен қатар, еркін агенттердің іс-әрекеттері туралы Құдайдың алдын ала білуін жоққа шығару және Мәсіхтің алдын ала болуын жоққа шығару сияқты ерекше теологиялық доктриналарды қамтиды. Лелио Соццини «бастапқы» ұғымын Жаратылыс кітабындағы жаратылыс емес, жаңа жаратылыс ретінде қарастырды. Оның жүрегі Фаусто Соццини кейіннен ағасының аргументтерін дамыта отырып, ұзақ «Қысқаша түсіндірме» (Brevis explicatio) жариялады. Швейцарияда ағасы қайтыс болғаннан кейін көп жыл өткен соң Фаусто Соццини Трансильвания унитарий шіркеуімен кеңесіп, Джорджио Биандрата мен Ференц Давид арасындағы дауды реттеуге тырысты. Ол Польшаға көшіп, Польша бауырластарының, яғни үштікке қарсы келетін азшылықтың (ecclesia minor) жетекші мүшесінің қызына үйленді. 1565 жылы ол Польшадағы кальвинистік реформаланған шіркеуден бөлініп шықты. Соццини ecclesia minor қауымына ешқашан қосылмады, бірақ бауырластар арасындағы бірнеше дауды татуластыруда ықпалды болды: ішкі сенім бостандығы, Мәсіхке дұға ету және құдайлық туу. Фаусто көптеген бұрынғы ариандық Польша бауырластарын, мысалы Марцин Чеховичті, Лелионың көзқарасын қабылдауға көндірді. Фаусто Соццини өзінің әсерін өлгеннен кейін жарық көрген Раковиандық катехизис арқылы арттырды, онда ағасы Лелионың христологиялық көзқарастары баяндалды және Ecclesia Minor-дің бұрынғы катехизистерін алмастырды. Оның әсері Кильце округінің Раков қаласындағы Раковиан академиясының баспаханасынан поляк және латын тілдерінде жарияланған студенттерінің жазбалары арқылы қайтыс болғаннан кейін де жалғасты. «Социниан» термині 1610 жылдардан бастап Голландия Республикасында және Англия Корольдігінде қолданыла бастады, себебі латын тіліндегі басылымдар ерте арминиандар, ремонстранттар, диссиденттер және ертедегі ағылшын унитарийлері арасында тарады. 1660 жылдардың соңында Фаусто Соццинидің немересі Андреас Визовати және шөбересі Бенедикт Визовати Амстердамда тоғыз томдық «Поляк бауырластарының кітапханасы, оларды унитарийлер дейді» (Biblioteca Fratrum Polonorum quos Unitarios vocant, 1668) жинағын жариялады, онда Ф. Соццини, австриялық Иоганн Людвиг фон Вользоген, поляктар Иоганн Креллиус, Йонас Шлихтинг және Самуил Припковскийдің еңбектері де кірді. Бұл кітаптар Исаак Ньютон, Джон Локк, Вольтер және Пьер Бейль сияқты ағылшын және француз ойшылдарының арасында тарады. Ұлыбритания мен Солтүстік Америкада социнизм кейіннен кез келген басқаша сенімді білдіретін жалпы терминге айналды. 18-19 ғасырлардағы дереккөздер социандық терминін жиі анахронистік түрде қолданды, оны Раковиандық катехизистер мен кітапхананың тар анықтамасынан әлдеқайда кең ауқымды идеяларды білдіру үшін пайдаланды.

Нанымдар

Социниандық теология, Раковиандық катехизисте баяндалғандай, Құдайдың білімі, Үш Бірлік туралы ілім және Христианның құдайлығы, сондай-ақ құтқару ілімі (сотериология) туралы дәстүрлі христиандық теологияның пікірлерін жобады.

Христиандық ілім

Раковиандық басылымдар, Соццинилер сияқты, Мәсіхтің алдын ала бар екенін жоққа шығарды және Иса адам ретінде түсінікке келгенге дейін болған жоқ деп санайтын. Бұл көзқарас бұрын 4-ғасыр епископы Фотинмен ұсынылған, бірақ ол Жаңа өсиеттің Жохан Ізгі хабарында айтылған Логос – Иса екенін жататын негізгі протестанттық, шығыс православиелік және католик көзқарастарымен қақтығысады.

Адам табиғаты

Социнистер адамдар бастапқыда өлімдікке жаратылғанын және Адам мен Хауа сол ағаштан жесе де, жемесе де, табиғи түрде өлген болар еді деп санайтын. Олар сондай-ақ, бастапқы күнә туралы доктринаны да жобады.

Кепілдік

Социнизм құдайдың жанын жалықтыру (жұбату) туралы ұғымды да қабылдамады.

Тағдыр және барлығын білу

Социниандар Құдайдың барлықты білуі болашақтағы міндетті түрде орын алатын нәрселермен (қажетті шындықпен) шектелгенін және болашақта болуы мүмкін нәрселерге (кездейсоқ шындыққа) қатысты емес деп сенді. Олар, егер Құдай барлық мүмкін болашақты білсе, адамның еркіндігіне орын қалмайды деп санады және осы себепті барлықты білудің "қатаң" тұжырымын қабылдамады. Қазіргі процестік теология мен ашық теизм де осыған ұқсас пікірді қолдайды.

Скептицизм

Кейінгі жазушылар, мысалы Арчибальд Александр Ходж (1823–86), социниандық теология күмәнділікке қатысты екенін айтты. Дегенмен, түпнұсқа поляк социниандары ғажайыптарға және құдайдың бойға түсуіне сенген, бірақ Симон Будни және Якоб Палеолог сияқты бірнеше радикалдар оларды жоққа шығарды.

Ар-ожданға қарсылық

Дұрыс ілімге негізделмегенімен, ар-ожданға қарсылық білдіру принципі және сенушінің мемлекетке бағыну қатынасы социниандықтардың ерекше ұстанымына айналды, бұл Раковиандық басылымдарда қалыптасты. Ф. Соццини Польшаға келгенге дейін Марцин Чехович Люблиннің толығымен басқа дүниеге қатыстылығы, ортақ мүлік және мемлекеттен шығуы сияқты ұстанымдардан бастап, Симон Буднидің әскери қызметті қолдауына дейін әртүрлі пікірлер болды. Поляк дінбауырларының келесі буыны осы екі ұстанымның арасында бекіді, заңды әріптей орындау үшін ағаш қылыштар алып жүрді және Гиеронимус Москорзовский сияқты үлкен социниандарға Сеймде дауыс беруге рұқсат берді.

Өскіндері

Түпнұсқа социниандардың тікелей діни ұрпақтары – Трансильвания және Англия унитариян христиандары. Польша бауырластары Польшада болғанда «унитариян» атауын қабылдамағанмен, 1658 жылы таратылғаннан кейін Голландияға қашқандары «унитариян» терминін қабылдады (олар оны Трансильваниядан алған), себебі олар социниандар деп аталуын қалаған жоқ. Бұл терминді Трансильвания унитариян шіркеуі 1600 жылдан бері қолданып келеді. Социниандық теология Трансильванияда жалғасты, онда поляк жер аударылғандары, мысалы Анджей Визовати кіші, унитариян колледжінде (1726–1740) оқытты. Бұл Михай Ломбард де Сент-Абрахамның «Unitarios бойынша христиан теологиясының толық жиынтығы» (Summa Universae Theologiae Christianae secundum Unitarios) еңбегінде көрсетілген, император Иосиф II 1782 жылы оны Трансильвания унитариян шіркеуінің сенім білдіруі ретінде мойындады. Генри Хедворт және Джон Биддл сияқты Англияның алғашқы унитарияндары «унитариян» терминін поляк бауырластарына ретроспективті түрде қолданды. 1676 жылға қарай Лондонда кем дегенде үш социниандық жиналыс үйі болды, тіпті 1689 жылғы төзімділік заңы социниандар мен католиктерді ресми мойындаудан шығарғанмен де. Социниандық идеялар Англиядағы унитарияндарға олардың дамуының барлық кезеңінде маңызды әсер етіп келді. Қазіргі социниандар (христологиялық тұрғыдан алғанда) – христадельфиандар, Құдай шіркеуінің жалпы конференциясы және Бақытты үміт шіркеуі сияқты шағын «Библиялық унитариян» шіркеулерді қамтиды, бірақ бұл шіркеулер поляк бауырластарының тікелей ұрпақтары емес.

Қарым-қатынаспен байланысты нанымдар

Фаусто Соццини заманында Саймон Будни Исаның таза туылғанын жоққа шығарып, Исаның Жүсіптің ұлы екенін айтқан унитаризмнің бір түрін ұстанды, осы себепті ол Раковиан қауымынан қуылды.