Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кальмар одағының скандинавиялық монархы (1426–1481)
Scandinavian monarch under the Kalmar Union (1426–1481)
Кристиан I (1426 жылдың ақпаны – 1481 жылдың 21 мамыры) – неміс ақсүйегі және Кальмар одағының скандинавиялық монархы. Ол Дания (1448–1481), Норвегия (1450–1481) және Швеция (1457–1464) патшасы болды. 1460 жылдан 1481 жылға дейін ол Шлезвиг герцогы (Дания құрамында) және Холштейн графы (1474 жылдан кейін герцог) (Киелі Рим империясы құрамында) болды. Ол Ольденбург әулетінің алғашқы патшасы еді. Бавария королі Кристофердің (1416–1448) тікелей мұрагері болмауынан туған билік вакуумында Швеция Карл VIII-ді (1408–1470) швед королі етіп сайлады, одақты швед королі басқаруымен қайта орнатуды көздеді. Карл келесі жылы Норвегия королі де сайланды. Бірақ Холштейн графтары Данияның құпия кеңесін Кристианды Дания королі етіп тағайындауға мәжбүр етті. Оның кейін Норвегия (1450) және Швеция (1457) тақтарына отыруы Кальмар одағының біртұтастығын қысқа мерзімге қайта қалпына келтірді. 1463 жылы Швеция одақтан шығып кетті, ал Кристианның қайта басып алу әрекеті 1471 жылы Брункеберг шайқасында швед регенті Стен Стюре Ескіге жеңілуімен аяқталды. 1460 жылы оның еңшесі, Шлезвиг герцогы Адольф, Холштейн графы қайтыс болғаннан кейін, Кристиан Шлезвиг герцогы және Холштейн графы болды.
Christian I (February 1426 – 21 May 1481) was a German noble and Scandinavian monarch under the Kalmar Union. He was king of Denmark (1448–1481), Norway (1450–1481) and Sweden (1457–1464). From 1460 to 1481, he was also duke of Schleswig (within Denmark) and count (after 1474, duke) of Holstein (within the Holy Roman Empire). He was the first king of the House of Oldenburg. In the power vacuum that arose following the death of King Christopher of Bavaria (1416–1448) without a direct heir, Sweden elected Charles VIII of Sweden (14081470) king with the intent to reestablish the union under a Swedish king. Charles was elected king of Norway in the following year. However the counts of Holstein made the Danish Privy Council appoint Christian as king of Denmark. His subsequent accessions to the thrones of Norway (in 1450) and Sweden (in 1457) restored the unity of the Kalmar Union for a short period. In 1463, Sweden broke away from the union and Christian's attempt at a reconquest resulted in his defeat by the Swedish regent Sten Sture the Elder at the Battle of Brunkeberg in 1471. In 1460, following the death of his uncle, Duke Adolphus of Schleswig, Count of Holstein, Christian also became Duke of Schleswig and Count of Holstein.
Алғашқы жылдар
Кристиан I 1426 жылы ақпанда Солтүстік Германиядағы Ольденбургте әкесі, граф Дитрих Ольденбургтің екінші әйелі Гедвиг Холштейннен (1436 жылы қайтыс болған) туған үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Кристианның екі інісі – Морис (1428–1464) және Герхард (1430–1500) және бір қарындасы – Адельхайд болды. Әкесі арқылы ол Ольденбург әулетіне жатады, бұл әулет 12 ғасырдан бері Германияның солтүстік-батысындағы Везер өзенінің батыс жағында орналасқан. Ольденбург және Дельменхорст бекіністеріне сүйене отырып, әулет аймақтың көршілес фриз тайпаларына билігін біртіндеп кеңейтті. Кристианның әкесі Бақытты граф деп аталды, себебі ол әулеттің аумағын қайта біріктіріп, кеңейтті. Кристианның анасы Гедвиг, Холштейн графы Герхард VI-ның қызы және Шлезвиг герцогы Адольфтың әпкесі болды. Анасы арқылы Кристиан Дания королі Эрик V-нің екінші қызы Ричеза (1308 жылы қайтыс болған) және Дания королі Абельдің қызы София арқылы туысқандық байланыста болды. Әкесі арқылы Кристиан Дания королі Эрик IV-нің қызы София арқылы да туысқандық байланыста болды. Осылайша, Кристиан Вальдемар II және оның екінші әйелі Беренгарияның үш тірі қалған ұлының ұрпағы болды. Ол сонымен қатар Швеция королі Магнус III-нің туысқан ұрпағы еді. 1440 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Кристиан мен оның ағалары бірлесіп Дитрихтің орнын Ольденбург және Дельменхорст графтары ретінде басты. Кристианды оның ағасы, герцог Адольф Шлезвиг, Холштейн графы (1401–1459) тәрбиеледі, себебі баласыз герцог өзінің жас сіңлісінің мұрагері болуын қалады, сонымен қатар Кристианды Шлезвиг герцогтігінде өзінің мұрагері ретінде сайлауға қол жеткізді.
Christian I was born in February 1426 in Oldenburg in Northern Germany as the eldest son of Count Dietrich of Oldenburg by his second wife, Hedvig of Holstein (died 1436). Christian had two younger brothers, Maurice (1428–1464) and Gerhard (1430–1500), and one sister Adelheid. Through his father, he belonged to the House of Oldenburg, a comital family established since the 12th century in an area west of the River Weser in north western Germany. Based on the two strongholds of Oldenburg and Delmenhorst, the family had gradually expanded its rule over the neighbouring Frisian tribes of the area. Christian's father was called the Fortunate as he had reunited and expanded the family's territory. Christian's mother, Hedvig, was a daughter of Gerhard VI, Count of Holstein, and a sister of Adolphus, Duke of Schleswig. Through his mother, Christian was also a cognatic descendant of King Eric V of Denmark through his second daughter Richeza (died 1308) and also a cognatic descendant of King Abel of Denmark through his daughter Sophie. Through his father, Christian was a cognatic descendant of King Eric IV of Denmark through his daughter Sophia. Christian thus descended from the three surviving sons of Valdemar II and his second wife Berengaria of Portugal. He was also a cognatic descendant of King Magnus III of Sweden. At the death of their father in 1440, Christian and his brothers jointly succeeded Dietrich as Count of Oldenburg and Delmenhorst. Christian was raised by his uncle, Duke Adolphus of Schleswig, Count of Holstein (1401–1459) as the childless duke wished for his young nephew to become his heir, and also succeeded in having Christian elected as his successor in the Duchy of Schleswig.
Дания патшасы
1448 жылдың қаңтар айында Дания, Швеция және Норвегия королі Кристофер кенеттен және табиғи мұрагерсіз қайтыс болды. Оның өлімі үш патшалықтың одағының бұзылуына әкелді, себебі Дания мен Швеция жеке жолға түсті, ал Норвегияның мәртебесі белгісіз болды. Дания тағы бос қалған соң, Корольдік Кеңес ең беделді феодал – Шлезвиг герцогы Адольфқа алғашқы ұсыныс жасады. Герцог бас тартып, өзінің жүрегі ел үшін соққан туысы, Ольденбург графы Кристианды ұсынды. Сайлауға дейін Кристиан Дания королі Вальдемар III-нің билікке келу шартында жазылған Конституция Вальдемарианаға бағынуға уәде беруге тиіс болды. Бұл құжатта болашақта бір адамның Шлезвиг герцогтігі мен Данияны бірдей билеуі мүмкін емес екендігі айтылған. Кеңес сондай-ақ Кристианның алдағы королі Кристофер III-нің жесірі, Бранденбургтың жесір ханымы Доротеяға (шамамен 1430–1495) үйленуін талап етті. 1448 жылдың 1 қыркүйегінде, билікке келу шартына қол қойғаннан кейін граф Кристиан Виборгта өткен жиналыста Дания тағына король Кристиан I ретінде сайланды. Оның таққа отыру рәсімі 1449 жылдың 28 қазанында Копенгагендегі Біздің ханым шіркеуінде өтті, осы оқиғада оның жесір патшайым Доротеямен некелесуі де тойланды.
In January 1448, King Christopher of Denmark, Sweden and Norway died suddenly and without natural heirs. His death resulted in the break up of the union of the three kingdoms, as Denmark and Sweden went their separate ways and Norway's affiliation was unclear. The vacant Danish throne was first offered by the Council of the Realm to Duke Adolphus of Schleswig, being the most prominent feudal lord of Danish dominions. The duke declined and recommended his nephew, Count Christian of Oldenburg. Before being elected, Christian had to promise to obey to the Constitutio Valdemariana, a provision in the ascension promissory of King Valdemar III of Denmark, that promised that in the future, the same person could never be both ruler of the Duchy of Schleswig and Denmark simultaneously. The council also demanded that Christian should marry dowager queen Dorothea of Brandenburg (ca 1430–1495), widow of his predecessor King Christopher III. On 1 September 1448, after signing his ascension promissory, count Christian was elected to the Danish throne as king Christian I at the assembly in Viborg. His coronation was held on 28 October 1449, in the Church of Our Lady in Copenhagen, at which occasion his marriage with dowager queen Dorothea was also celebrated.
Швеция мен Норвегияның патшасы
Бұл арада Швеция 1448 жылғы 20 маусымда Карлді (VIII) Швеция патшасы етіп сайлады. Норвегия енді Даниямен немесе Швециямен одақ құру, немесе жеке патша сайлау таңдауымен бетпе-бет келді. Соңғы нұсқа тез арада қабылданбады, ал Данияның Кристианы мен Швецияның Карлының қолдаушылары арасында билік күресі басталды. Норвегиялық кеңес екіге бөлінді. 1449 жылдың ақпан айында кеңестің бір бөлігі Карлді патша деп жариялады, бірақ сол жылдың 15 маусымында кеңесшілердің басқа тобы Кристианға адалдық серт етті. 20 қарашада Карл Тронхеймде Норвегия королі болып тағайындалды. Дегенмен, швед аристократиясы Даниямен соғыстан қашу үшін шаралар қолданды. 1450 жылдың маусымында шведтік кеңес Карлді Норвегияға деген құқығынан бас тартуға мәжбүр етіп, Кристиан патшаға мойынсұндырды. 1450 жылдың жазында Кристиан үлкен флотпен Норвегияға келді, ал 2 тамызда Тронхеймде Норвегия королі болып тағайындалды. 29 тамызда Бергенде Дания мен Норвегия арасындағы одақ шартына қол қойылды. Норвегия ежелден мұрагерлік монархия болған, бірақ бұл уақыт өте келе азайып, соңғы патшалық таңдауларда мұрагерлік құқықтар саяси себептермен елеусіз қалды. Енді Норвегия, Дания сияқты, сайланатын монархия екені нақты айтылды. Шартта Дания мен Норвегияның мәңгілікке бір патшасы болуы керек екені, және егер мұндайлар болса, бұрынғы патшаның заңды ұлдарының бірі сайлануы керек екені көрсетілді. Карл Кнутсон Швеция патшасы ретінде ұнамсыздыққа ұшырады және 1457 жылы елден қуылды. Кристиан Швеция патшасы болып сайлану арқылы Кальмар одағын қайта құруға қол жеткізді. Ол уақытша шведтік регенттер архиепископ Йонс Бенгтссон Оксенстиерна мен лорд Эрик Аксельссон Тоттан билікті алды. Алайда, Швеция тұрақсыз және фракцияларға бөлінгендіктен (одақтың артықшылықтары ұлттық мүдделерге қарсы болды), оның билігі 1464 жылы Линчепинг епископы Кеттил Карлссон Васа келесі регент болып тағайындалғанда аяқталды. Карл Кнутсон Швеция патшасы ретінде қайта шақырылды, бірақ кейін екінші рет жер аударылды, қайта шақырылды және үшінші патшалық мерзімінде қайтыс болды. Кристианның Швецияны қайтаруға жасаған соңғы әрекеті 1471 жылғы қазан айында Брункеберг шайқасында (Стокгольмнің сыртында) толық сәтсіздікке ұшырады, онда ол шведтік регент Стен Стур Егде (Sten Sture den äldre) басқарған күштермен жеңілді. Кристиан 1481 жылы қайтыс болғанға дейін шведтік тәжге құқығын сақтап қалды.
Meanwhile, Sweden had on 20 June 1448 elected Charles (VIII) as king of Sweden. Norway was now faced with the choice between a union with Denmark or Sweden, or electing a separate king. The latter option was quickly discarded, and a power struggle ensued between the supporters of Christian of Denmark and Charles of Sweden. The Norwegian Council of the Realm was divided. In February 1449, a part of the Council declared in favour of Charles as king, but on 15 June the same year, a different group of councillors paid homage to Christian. On 20 November, Charles was crowned king of Norway in Trondheim. However, the Swedish nobility now took steps to avoid war with Denmark. In June 1450, the Swedish Council of the Realm forced Charles to renounce his claim on Norway to King Christian. In the summer of 1450, Christian sailed to Norway with a large fleet, and on 2 August he was crowned king of Norway in Trondheim. On 29 August, a union treaty between Denmark and Norway was signed in Bergen. Norway had of old been a hereditary monarchy, but this had become less and less a reality, as at the last royal successions, hereditary claims had been bypassed for political reasons. It was now explicitly stated that Norway, as well as Denmark, was an elective monarchy. The treaty stipulated that Denmark and Norway should have the same king in perpetuity, and that he would be elected among the legitimate sons of the previous king, if such existed. Charles Knutsson became increasingly unpopular as king of Sweden, and was driven into exile in 1457. Christian achieved his aim of being elected as king of Sweden, thus re establishing the Kalmar Union. He received the power from temporary Swedish regents Archbishop Jöns Bengtsson Oxenstierna and lord Erik Axelsson Tott. However, Sweden being volatile and split by factions (benefits of union being against nationalistic benefits), his reign there ended in 1464 when Kettil Karlsson Vasa, Bishop of Linköping was installed as the next regent. Charles Knutsson was recalled as King of Sweden, although he was later exiled a second time, recalled again and died during his third term as king. Christian's final attempt at regaining Sweden ended in a total military failure at the Battle of Brunkeberg (outside Stockholm) October 1471 where he was defeated by forces on Swedish regent Sten Sture the Elder (Sten Sture den äldre). Christian maintained his claim to the Swedish kingdom up to his death in 1481.
Герцог пен граф
1460 жылы король Кристиан сонымен қатар Данияның вассалы Шлезвиг герцогы және Киелі Рим империясының құрамындағы Саксен-Лауенбургтың ішкі феодалы Холштейн-Рендсбург графы атанды. Кристиан, қайтыс болған Шлезвиг герцогы және Холштейн графы Адольф VIII-нің (Оңтүстік Ютландия) қарындасының ең үлкен ұлы болғандықтан, қысқа "аралық" кезеңнен кейін Шлезвиг және Холштейн-Рендсбургті мұраға алды. Адольф VIII 1459 жылдың 4 желтоқсанында мұрагерсіз қайтыс болды. Кристианның билігін осы герцогтіктердің Эстаттары (әулет өкілдері мен елшілер) 1460 жылдың 5 наурызында Рибеде растады (Рибе шарты). 1474 жылы Лауенбургтың жоғары тұрған феодалы император Фредерик III Кристиан I-ді Холштейн графынан Холштейн герцогы етіп көтерді, осылайша ол тікелей императордың вассалына айналды (императорлық тікелейлік туралы қараңыз).
In 1460 King Christian also became Duke of Schleswig, a Danish fief, and Count of Holstein Rendsburg, a Saxe Lauenburgian subfief within the Holy Roman Empire. Christian inherited Holstein Rendsburg and Schleswig after a short "interregnum" as the eldest son of the sister of late Duke Adolphus VIII, Duke of Schleswig (Southern Jutland) and Count of Holstein, of the Schauenburg fürst clan, who died 4 December 1459, without heirs. Christian's succession was confirmed by the Estates of the Realm (nobility and representatives) of these duchies in Ribe 5 March 1460 (Treaty of Ribe). In 1474 Lauenburg's liege lord Emperor Frederick III elevated Christian I as Count of Holstein to Duke of Holstein, thus becoming an immediate imperial vassal (see imperial immediacy).
Кейінгі билік
Кристианның жеке аумағы 1460–1464 жылдары, Швецияны жоғалтқанға дейін ең кеңейгені болды. Дегенмен, оның мемлекетінің көптеген бөліктері жергілікті түрде басқаруды қалап, үнемі күрестер болып тұрды. Дания оның ең маңызды билік орталығы еді. 1474 жылы Кристиан екі рет сапар шекті: сәуір айында Миланға (оның Ломбардиядағы болуы Мальпага қамалындағы Ил Романиноның фрескаларымен бейнеленген) және Италиядағы Римге барды, онда ол Папа Сикст IV-пен кездесті. Сол жылдың күзінде ол Бургундияның Карлына сапар жасады, оның болашақ император Максимилиан I-мен келісімге келуіне көмектесті. Ол Бургундияда бірнеше ай тұрды, ал 1475 жылдың басында Нидерландыға көшті. 1475 жылы Папа Сикст IV-тен Данияда университет ашуға рұқсат алып, Кристиан 1479 жылдың 1 маусымында Копенгаген университетін ашты.
Christian's personal territory was at its largest in 1460–1464, before the loss of Sweden. However, many parts of his realm wanted to govern themselves locally, and there were constant struggles. Denmark was his most important center of power. In 1474 Christian travelled two times: in April he went to Milan (his stay in Lombardy is celebrated by frescoes by Il Romanino in the Malpaga Castle) and Rome, in Italy, where he met Pope Sixtus IV. In the autumn same year he visited Charles of Burgundy, acting as intermediary between him and future emperor Maximilian I. He stayed in Burgundy for several months, moving to the Netherlands in the early 1475. Acting on a permission from Pope Sixtus IV in 1475 to establish a university in Denmark, the University of Copenhagen was inaugurated by Christian on 1 June 1479.
Өлім және жерлеу
Король Кристиан 1481 жылдың 21 мамырында 55 жасында Копенгаген сарайында қайтыс болды. Ол Роскильде соборындағы Ғалымдар капелласында жерленді, бұл капелланы ол және патшайым Доротея Ольденбург үйінің отбасылық қабір капелласы ретінде қызмет ету үшін салған, әсем безендірілген еді. Кристиан I және патшайым Доротеяның жерлеу орындары қарапайым тастармен белгіленген, себебі капелланың өзі олардың қабір монументі ретінде есептелуі керек болды.
King Christian died at Copenhagen Castle on 21 May 1481 at the age of 55. He was interred at the Chapel of the Magi at Roskilde Cathedral, a richly decorated chapel he and Queen Dorothea had erected to serve as a family sepulchral chapel for the House of Oldenburg. The burials of Christian I and Queen Dorothea are marked with a pair of simple stones, as the chapel itself was to be considered their sepulchral monument.
Мұра
Ол құрған Ольденбург әулеті бүгінге дейін Дания тағында отыр. Бұл әулет 1818 жылға дейін Норвегия тағында биледі, ал 1905 жылдан бастап қайтадан Норвегия тағына оралды. Кристиан патшалық құрған кезінде және оның ұлы мен немересі билеген жылдары, сондай-ақ 1751–1818 жылдар аралығында Швеция тағында да болды.
The dynasty he founded, the House of Oldenburg, remains on the throne of Denmark. It was on the throne of Norway until 1818, returning there again from 1905, and also on the throne of Sweden during Christian's reign there and those of his son and grandson, but also 1751–1818.
Тақырыбы
АтауыТуған жылыӨлген жылыЕскертпелерОлаф14501451Канут14511455Жохан 2 ақпан 145520 ақпан 1513Дания, Норвегия және Швеция королі. Балалары болған. Маргарет23 маусым 145614 шілде 1486Шотландия королі Джеймс III-ке 1469 жылы үйленді. Балалары болған. Фредерик I7 қазан 147110 сәуір 1533Дания және Норвегия королі. Балалары болған.
NameBirthDeathNotesOlaf14501451Canute14511455John2 February 145520 February 1513King of Denmark, Norway and Sweden. Had issue. Margaret23 June 145614 July 1486Married King James III of Scotland in 1469. Had issue. Frederick I7 October 147110 April 1533King of Denmark and Norway. Had issue.