Кіріспе
НАТО-ның Югославияға араласуы халықаралық құқықты бұзды ма деген пікірталас 1999 жылы Югославия Федеративтік Республикасына НАТО-ның бомбалауының халықаралық құқық бойынша заңдылығы күмәнді. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Жарғысы – БҰҰ-ның негізгі құқықтық құжаты және мемлекеттер арасында күш қолдануды реттейтін халықаралық құқықтың тірегі болып табылады. НАТО мүшелері Солтүстік Атлантика шартына да бағынады. Бомбалауды қолдаушылар, бомбалау Косовоның албан халқына қарсы этникалық тазалауды тоқтатты және Югославияның халықаралық оқшаулануына, соғыс қылмыстарына және адам құқықтарын бұзуға жауапты деп есептелген Слободан Милошевич үкіметінің құлауын жеделдетті (немесе себепкер болды) деп санайды. Бомбалауды сынға алғандар бұл операция халықаралық құқықты бұзды деп мәлімдейді. Сондай-ақ, кейбіреулер НАТО Косоводегі этникалық тазалауды тудырды немесе күшейтті деп санайды, себебі операция басталғаннан кейін зорлық-зомбылық өршиді.
The legitimacy under international law of the 1999 NATO bombing of the Federal Republic of Yugoslavia has been questioned. The UN Charter is the foundational legal document of the United Nations (UN) and is the cornerstone of the public international law governing the use of force between States. NATO members are also subject to the North Atlantic Treaty. Supporters of the bombing argued that the bombing brought to an end the ethnic cleansing of Kosovo's Albanian population, and that it hastened (or caused) the downfall of Slobodan Milošević's government, which they saw as having been responsible for the international isolation of Yugoslavia, war crimes, and human rights violations. Critics of the bombing have argued that the campaign violated international law. Some also argued that NATO triggered or accelerated the ethnic cleansing in Kosovo as the violence escalated once the campaign began.
Соғысты бастаудың заңды негізделуі
Халықаралық қоғамдық құқықтың соғыс ашудың заңдылығын анықтайтын қағидалары jus ad bellum деп аталады.
НАТО-ның бомбалаудың заңдылығын дәлелдеу
НАТО Косоводегі жағдайды аймақтық тұрақтылыққа қауіп тудыратындықтан сипаттады. Осыған байланысты, НАТО және бірқатар елдер Косоводегі жағдайға заңды мүдделілік танытты, себебі олардың бүкіл аймақтың тұрақтылығына тигізетін әсері бар екенін, ал мұның аталған Ұйымның заңды алаңдаушылығы екенін айтты.
БҰҰ Жарғысы
БҰҰ Жарғысы БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттеріне, соның ішінде НАТО-ның барлық мүшелеріне заңды түрде міндетті, өйткені олардың әрқайсысы оған қол қойды. БҰҰ Жарғысының 2 (4) бабы БҰҰ мүше мемлекеттерінің дауларды шешу үшін күш қолдануына тыйым салады, бірақ бұл жалпы тыйымға екі ерекшелік бар: Бірінші ерекшелік VII тарауда жазылған. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі жауапкершілігін орындау үшін күш қолдануға рұқсат бере алады. Атап айтқанда, 42-бапта, егер Қауіпсіздік Кеңесі 41-бапта көзделген шаралар жеткіліксіз деп санаса немесе жеткіліксіз болып шықса, ол халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау немесе қалпына келтіру үшін қажетті шараларды әуе, теңіз және құрлық әскерлері арқылы қабылдауы мүмкін. Мұндай шараларға Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшелерінің әуе, теңіз және құрлық әскерлері жүргізетін демонстрациялар, блокада және басқа да операциялар кіруі мүмкін. 51-бап күш қолдануға тыйым салуға екінші ерекшелік – өзін-өзі қорғау құқығын қамтиды. Атап айтқанда, 51-бапта БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін қажетті шараларды қабылдамайынша, осы Жарғыдағы ешбір ереже Біріккен Ұлттар Ұйымының бір мүшесіне қарсы қарулы шабуыл жасалған жағдайда жеке немесе ұжымдық өзін-өзі қорғаудың табиғи құқығына кедергі келтірмейді делінген. НАТО-ның 5-бабы НАТО мүшелерін кез келген НАТО мүшесіне шабуыл жасалған жағдайда өзара қорғаныспен жауап беруге шақырады. НАТО жарғысы бойынша мұндай шабуыл болмаған жағдайда күш қолданылуы мүмкін бе, жоқ па, әлі белгісіз. 5-бап НАТО-ның күш қолдануын НАТО мүшесіне шабуыл жасалған жағдайлармен ғана шектейтіндей түсіндірілді. Сондықтан НАТО-ның әрекеттері НАТО жарғысын бұзған болуы мүмкін деген пікірлер айтылды.
The first exception is set forth in Chapter VII – the UN Security Council has the power to authorize the use of force in order to fulfill its responsibility to maintain international peace and security. In particular, Article 42 states that should the Security Council consider that measures provided for in Article 41 would be inadequate or have proved to be inadequate, it may take such action by air, sea, or land forces as may be necessary to maintain or restore international peace and security. Such action may include demonstrations, blockade, and other operations by air, sea, or land forces of Members of the United Nations. Article 51 contains the second specific exception to the prohibition on the use of force – the right to self defence. In particular, Article 51 states that nothing in the present charter shall impair the inherent right of individual or collective self defence if an armed attack occurs against a Member of the United Nations, until the Security Council has taken measures necessary to maintain international peace and security. Article 5 of NATO's charter calls on NATO members to respond in mutual defense when any NATO member is attacked. It is unclear whether under the NATO charter force may be used in the absence of such an attack. Article 5 has been interpreted as restricting NATO's use of force to situations where a NATO member has been attacked. It has been argued, therefore, that NATO's actions were in violation of the charter of NATO.
Кофи Аннан
БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан принцип бойынша араласуды қолдады, «бейбітшілікке қол жеткізу үшін күш қолдану кейде заңды болуы мүмкін» деген пікірін білдірді, бірақ НАТО-ның бір жақты әрекетін сынады. Ол «[БҰҰ] Жарғысы бойынша Қауіпсіздік Кеңесі халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін басты жауапкершілікке ие және бұл Солтүстік Атлантика шартында нақты айқындалған. Сондықтан, күш қолдану туралы әрбір шешімді қабылдауда Кеңес қатысуы тиіс».
Ресейліктердің бомбалауды тоқтатуға тырысуы
Бомбалау басталған күні Ресей БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің отырысын шақырып, "Солтүстік Атлантика келісім ұйымының (НАТО) Югославия Федеративтік Республикасына қарсы бір жақты әскери әрекетінен туындаған өте қауіпті жағдайды" қарастыруды сұрады. Бірақ Ресей, Беларусь және Үндістан бірлесіп ұсынған "Югославия Федеративтік Республикасына қарсы күш қолдануды дереу тоқтатуды" талап ететін резолюция жобасы қабылданбады. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 15 мүшесі арасында үш дауыс қолдау (Ресей, Қытай және Намибия) көрсетті, ал он екі дауыс қарсы болды, ешкім дауыс беруден жаңылған жоқ. Аргентина, Бахрейн, Бразилия, Габон, Гамбия, Малайзия және Словения, сондай-ақ АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Канада және Нидерланды қарсы дауыс берді. Ресейдің айыптауын қабылдамау НАТО-ның араласуына саяси, бірақ заңдық емес қолдау көрсетуге тең болды. Соғыс Куманово келісімімен аяқталып, бомбалау тоқтағаннан кейін, кейбіреулер 1999 жылғы 10 маусымда Қауіпсіздік Кеңесінің 1244 (1999) қарарымен құрылған БҰҰ-ның Косово Уақытша Әкімшілік Миссиясының (UNMIK) құрылуы пост-фестум (оқиғадан кейін) заңды ратификация болып табылады деп мәлімдеді.
Муамар Каддафи
НАТО Югославияны бомбалау кезінде Югославия үкіметін толық қолдаған санаулы елдердің бірі – Муаммар Каддафи басқарған Ливия еді. Ливия мен Югославия арасындағы достық соңғысы құлауға дейін барып келді, себебі Каддафи Иосип Броз Титомен жақын қарым-қатынаста болды. 2009 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясында сөйлеген сөзінде Каддафи Югославиядағы араласуды, сондай-ақ АҚШ-тың Гренада мен Панамадағы бұрынғы араласуларын қатты айыптады. Ливияның 1990 жылдары Югославияны қолдауы Сербияда көптеген адамдардың Каддафи үкіметін қолдауына себеп болды. 2011 жылы Ливияның бірінші азаматтық соғысы кезінде көптеген сербтер 2011 жылғы Ливиядағы НАТО араласуы мен Сербияның НАТО араласуының өзіндік тәжірибесі арасында ұқсастықтар байқады.
Гуманитарлық ойлау
Бомбалау науқаны кейде "гуманитарлық соғыс" немесе "гуманитарлық араласу" деп аталады. НАТО-ның бомбалауды негіздеуінің бір бөлігі – Югославия күштерінің салдарынан туындаған, Косово албандықтарының көптеп қоныс аударуынан жасалған гуманитарлық дағдарысты тоқтату еді. 1999 жылдың сәуірінде осы гуманитарлық дағдарыстың күшеюі, сондай-ақ геноцид туралы айыптаулар АҚШ пен Еуропа саясаткерлері тарапынан "гуманитарлық құқық" негізінде науқанды заңды түрде ақтау үшін пайдаланылды, бұл кең ауқымды адам құқықтары бұзылған жағдайларда араласуға мүмкіндік берді. Адам құқықтары ұйымдары мен жеке тұлғалар науқанға қатысты екіге бөлінді, себебі адам құқықтары мен гуманитарлық құқық соғысты бастау үшін пайдаланылды. Сонымен қатар, олар науқан Косово албандарына қарсы зорлық-зомбылықты күшейтті деген күмәнді білдірді. Науқанды сынағандар өз наразылықтарын көрсету үшін "гуманитарлық бомбалау" терминін ирониялық түрде қолданды. Кейбір журналистердің пікірінше, бомбалау науқаны басталғаннан кейін гуманитарлық жағдай нашарлаған, осылайша НАТО жариялаған мақсатқа күмән тудырды. Вашингтон Пост газетіне жазған Кристофер Лейн мен Бенджамин Шварц АҚШ президенті Билл Клинтонның науқан "геноцидке бағытталған қасақана және жүйелі әрекеттерді" тоқтатты деген мәлімдемесін сынап, бомбалауға дейін Югославия армиясының "қатыгез операциялары" албан халқын қуып шығудың орнына Косово Азаттық Армиясын тамырымен жоюға бағытталғанын айтты. Лос-Анджелес Таймс газетінің жазушысы Александр Кокберн "НАТО бомбалауы косовтықтардың қоныс аударуы мен өлтіруіне басты кінәлі болды" деп жазды, себебі оған дейін Югославия армиясы "қауіпсіздік күштеріне тән қатыгездікпен әрекет еткен". Бомбалау науқанының 10 жылдығына орай, Ян Банкрофт The Guardian газетінде былай деп жазды: "Гуманитарлық қарастырулармен негізделгенімен, НАТО-ның Сербияны бомбалауы Косово дағдарысын толыққанды гуманитарлық апатқа ұшыратуға ғана жетті"; Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы жариялаған соғыстан кейінгі есепке сілтеме жасап, ол "этностық тазалау мен соғыс қылмыстарының көп бөлігі [НАТО] науқаны басталғаннан кейін болғаны кеңінен мойндалған" деген қорытындыға келді.
Соғыс уақытындағы іс-әрекеттің заңдылығы
Жоғарыда талқыланған Югославияға қарсы соғыс бастаудың заңдылығы туралы мәселеден басқа, НАТО-ның бомбалау кампаниясы халықаралық гуманитарлық құқық, мысалы, Женева конвенциялары шегіндегі соғыс кезіндегі заңды мінез-құлық нормаларын бұзғаны үшін сынға ұшырады. Ноам Чомски НАТО кампаниясын, әсіресе әуе шабуылдарын қатты сынады, онда әскери нысандармен қатар, азаматтық инфрақұрылым да бомбаланды. Чомски НАТО-ның араласуының басты мақсаты Югославияны Батыс неолибералдық әлеуметтік және экономикалық жүйесіне енгізу болғанын айтты, себебі 1999 жылға дейін ол аймақтағы Батыс гегемониясына қарсы тұрған жалғыз ел болды. Ол Сербия радио-телевизиясына жасалған бомбалауды терроризм актісі деп сипаттады.