Кіріспе
Нормативтік этика – этикалық мінез-құлықты зерттейтін және адамның моральдық тұрғыдан қалай әрекет ету керектігі туралы сұрақтарды қарастыратын философиялық этиканың бір саласы. Нормативтік этика метаэтикадан өзгеше, себебі алғашқысы іс-әрекеттердің дұрыстығы мен бұрыстығының өлшемдерін зерттейді, ал екіншісі – моральдық тілдің мағынасын және моральдық фактілердің метафизикасын зерттейді. Сондай-ақ, нормативтік этика қолданбалы этикадан да ерекшеленеді, өйткені біріншісі нақты бір мәселенің этикасымен (мысалы, аборттың қашан және қандай жағдайларда қабылдануы мүмкін екендігі) емес, «адам қандай болуы керек» деген мәселеге көбірек назар аударады. Нормативтік этика сипаттамалық этикадан да ажыратылады, себебі соңғысы – адамдардың моральдық нанымдарын эмпирикалық тұрғыдан зерттеу болып табылады. Осы орайда нормативтік этика кейде сипаттамалық этикаға қарама-қарсы, бұйрық беруші (прескриптивті) деп аталады. Дегенмен, моральдық реализмнің кейбір метаэтикалық тұжырымдарында моральдық фактілер бір уақытта сипаттамалық және бұйрық беруші болып табылуы мүмкін. Қағидалар тобының дұрыстығын нақтылау үшін осы қағидаларды түсіндіру қажет. Олар неге осы мақсаттарға, тыйымдарға және т.б. басымдық берілуі керек екенін түсіндіруі керек, ал басқаларына емес. Егер қағидаларды дәйекті түрде түсіндіруге болмаса (немесе олардың қосымша негіздемелерді қажет етпейтінін көрсетуге болмаса), оларды негізделген деп санауға болмайды және оларды қабылдамауға себеп болуы мүмкін. Сондықтан, моральдық теорияда түсіндіру қажеттілігі туындайды. Көптеген дәстүрлі моральдық теориялар қандай да бір іс-әрекеттің дұрыс немесе бұрыс екенін анықтайтын қағидаларға негізделген. Осы бағыттағы классикалық теорияларға утилитаризм, кантиандық және келісімшарттық теорияның кейбір түрлері жатады. Бұл теориялар негізінен қиын моральдық мәселелерді шешу үшін жалпылама моральдық принциптерді қолдануды ұсынады.
Normative ethics is the study of ethical behaviour and is the branch of philosophical ethics that investigates questions regarding how one ought to act, in a moral sense. Normative ethics is distinct from meta ethics in that the former examines standards for the rightness and wrongness of actions, whereas the latter studies the meaning of moral language and the metaphysics of moral facts. Likewise, normative ethics is distinct from applied ethics in that the former is more concerned with 'who ought one be' rather than the ethics of a specific issue (e. g. if, or when, abortion is acceptable). Normative ethics is also distinct from descriptive ethics, as the latter is an empirical investigation of people's moral beliefs. In this context normative ethics is sometimes called prescriptive, as opposed to descriptive ethics. However, on certain versions of the meta ethical view of moral realism, moral facts are both descriptive and prescriptive at the same time. An adequate justification for a group of principles needs an explanation of those principles. It must be an explanation of why precisely these goals, prohibitions, and so on, should be given weight, and not others. Unless a coherent explanation of the principles (or demonstrate that they require no additional justification) can be given, they cannot be considered justified, and there may be reason to reject them. Therefore, there is a requirement for explanation in moral theory. Most traditional moral theories rest on principles that determine whether an action is right or wrong. Classical theories in this vein include utilitarianism, Kantianism, and some forms of contractarianism. These theories mainly offered the use of overarching moral principles to resolve difficult moral decisions.
Нормативтік этикалық теориялар
Әдептілік күшін қандай әрекеттің, ереженің немесе мінез-құлқының нақты неден алатыны туралы пікірталас бар. Моральдық мәселелерге қалай жауап беру керектігі туралы үш басты көзқарас бар, сонымен қатар олардың кейбір элементтерін біріктіретін аралас ұстанымдар да бар: қасиеттілік этикасы, деонтологиялық этика және нәтижешілдік. Алғашқысы әрекет ететін адамдардың мінез-құлқына назар аударады. Керісінше, деонтологиялық этика мен нәтижешілдік екеуі де әрекеттің, ереженің немесе мінез-құлқының мәніне баса назар аударады және түрлі формаларда болады.
Әдептілік этикасы
Аристотель жақтаған және кейбір аспектілерін Сент-Томас Аквинский қолдаған ізгілік этикасы, нақты іс-әрекеттерге емес, адамның туа біткен мінез-құлқына баса назар аударады. 1950 жылдардан бері Г. Э. М. Анскомб, Филиппа Фут, Аласдейр Макинтайр және Розалинд Хёрстхаус сияқты философтардың еңбектері арқасында ізгілік этикасының маңызды жаңғыруы орын алды.
Деонтологиялық этика
Деонтология шешімдерді қабылдауда адамның міндеттері мен құқықтарын ескеру керек дейді. Кейбір деонтологиялық теорияларға мыналар жатады:
Иммануил Канттың категориялық императиві, ол моральды адамзаттың рационалды қабілетіне негіздейді және бұзылмас моральдық заңдардың бар екенін көрсетеді. Джон Роулздың келісімшарттық теориясы, ол моральдық әрекеттердің бәріміз бейтараптықпен, «білімсіздік пердесі» артында келісерін айтады. Джон Локк немесе Роберт Нозик сияқты, адамның абсолютті, табиғи құқықтары бар екенін тұжырымдайтын табиғи құқықтар теориясы.
Соңынан шығу
Нәтижешілдік әрекеттің моральдық жарамдылығы оның нәтижесіне байланысты екенін дәлелдейді. Нәтижешілдік теориялар, олардың құнды деп санайтын нәрселерінде (яғни аксиологияда) өзгешеліктер бар: Утилитаризм әрекеттің көптеген адамдарға ең көп бақыт сыйласа дұрыс деп қарастырады. 1958 жылы Г.Э.М. Анскомб "нәтижешілдік" терминін қолданар алдында прагматикалық этиканы бұрынғы төрт түсініктердің ешқайсысына толыққанды жатқызу қиын болды. Бұл көзқарас моральдық дұрыстықтың басқа да білім түрлері сияқты дамитынын, әлеуметтік ортада көптеген ұрпақтар бойы қалыптасатынын және зерттеулер нәтижесінде нормалардың, қағидалардың және моральдық өлшемдердің жақсару мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Чарльз Сандерс Пирс, Уильям Джеймс және Джон Дьюи прагматизмнің негізін қалаушылар ретінде танымал, ал прагматикалық этиканың соңғы жақтаушысы Джеймс Д. Уоллес болды. Рольдік этика отбасылық рөлдер тұжырымына негізделген.
Utilitarianism holds that an action is right if it leads to the most happiness for the greatest number of people. Prior to the coining of the term "consequentialism" by G. E. M. Anscombe in 1958
Pragmatic ethics is difficult to classify fully within any of the four preceding conceptions. This view argues that moral correctness evolves similarly to other kinds of knowledge—socially over the course of many lifetimes—and that norms, principles, and moral criteria are likely to be improved as a result of inquiry. Charles Sanders Peirce, William James, and John Dewey are known as the founders of pragmatism; a more recent proponent of pragmatic ethics was James D. Wallace
Role ethics is based on the concept of family roles.
Адептілік - міндетті күш
Адамның "Ол X-ті жасауы керек, себебі ол моральдық, оған ұнайын не ұнамасын" деген сөздің мағынасы түсініксіз болуы мүмкін. Мораль кейде мінез-құлыққа ерекше, міндеттей күштің бар екенін болжайды, бірақ кейбір философтар осылай қолданғанда "керек" сөзі моральға қате түрде сиқырлы күштерді жатқызып беретіндей көрінеді. Мысалы, Г.Э.М. Анском "керек" сөзі "жай ғана гипноздық күшке" айналып кеткенінен алаңдайды.