Кіріспе

Ойын-сауық көлігі
ойын-сауық көлігінің бір түрі

Айналу дөңгелегі (кейде алып дөңгелек немесе шолу дөңгелегі деп те аталады) – айналатын тік дөңгелектен тұратын ойын-сауық көлігі, оның шетіне жолтарсыздарды тасымалдайтын бірнеше бөлік (көбінесе вагондар, кабиналар, шаналар, гондолалар, капсулалар немесе бөлімдер деп аталады) бекітілген. Дөңгелек айналғанда, олар әдетте гравитация күші арқылы тік ұсталады. Қазіргі заманғы ең үлкен айналу дөңгелектерінің кейбіреулерінде дөңгелектің сыртында орнатылған вагондар болады, олардың әрқайсысын тік ұстап тұру үшін электр моторларымен тәуелсіз айналдырылады. Мұндай вагондарды көбінесе капсулалар немесе бөлімдер деп атайды. Алғашқы айналу дөңгелегін Джордж Вашингтон Гейл Феррис-кене 1893 жылы Чикагодағы Колумбия көрмесі үшін жобалап, құрастырған; алайда, Феррис дөңгелегінен бұрын, шамамен 1500 жылдарға дейін созылатын, ұқсас идеяға негізделген әлдеқайда кішкентай ағаш дөңгелектер кездесетін. Қазіргі американдық ағылшын тілінде осындай құрылымдарды атау үшін қолданылатын «Феррис дөңгелегі» термині АҚШ-тағы мемлекеттік жәрмеңкелердегі ойын-сауық көліктерінің ең көп таралған түріне айналды. Ең биік айналу дөңгелегі – Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Ain Dubai, ол 2021 жылдың қазан айында ашылды, бірақ қазір жұмыс істемейді. 2014 жылдан бері жұмыс істеп тұрған айналу дөңгелегінің рекордшысы – Невада штатының Лас-Вегасында орналасқан High Roller, ол 2014 жылдың наурыз айында көпшілікке ашылды.

Терминология және дизайн

"Ферис дөңгелегі" термині 1893 жылы Джордж Вашингтон Гейл Феррис-младшийдің Чикагодағы Әлемдік Колумбия көрмесі үшін салған алғашқы үлгілердің бірін жасауынан шыққан. Қазіргі заманғы нұсқалары "көз тіреу дөңгелектері" деп аталады. 1892 жылы "Ферис дөңгелегі компаниясының" (1893 жылғы Чикаго Ферис дөңгелегінің түпнұсқа конструкторлары) жарғылық құжаттары тіркелген кезде компанияның мақсаты: "Ферис дөңгелектерін немесе басқа түрлерін бақылау немесе ойын-сауық үшін жасау және пайдалану" деп белгіленген. Питер Мундидің Еуропа мен Азиядағы саяхаттары (1608-1667 жж.) 17 мамыр 1620 жылы Осман Балқанындағы Филиппополисте (қазіргі Пловдив) өткен "Бирам мейрамында" қолданылған "бірнеше түрлі серуендерге" сипаттама беріп, суреттемелейді. Мен осындай жылдамдықпен жоғары және төменге иырылып, қатты қуандым. Бірақ дөңгелек соншалықты жылдам айналды ki, жанымда отырған грек оны көтере алмады және "сони! сони!" (жеткілікті! жеткілікті!) деп айғайлады. Осыған ұқсас дөңгелектер 17 ғасырда Англияда да пайда болды, содан кейін Үндістан, Румыния және Сібір сияқты әлемнің басқа да аймақтарында тарады. Джордж Вашингтон Гейл Феррис-младший Әлемдік Колумбия көрмесі үшін дөңгелегін жобалау алдында Атлантик-Ситиде Сомерстің дөңгелегіне отырды. 1893 жылы Сомерс Ферриске патенттік құқықтарды бұзды деген айыппен сотқа жүгінді; алайда Феррис және оның адвокаттары Ферис дөңгелегі мен оның технологиясы Сомерстің дөңгелегінен күрт ерекшеленетінін сәтті дәлелдеді, соның салдарынан сот ісі тоқтатылды.

Бастапқы дөңгелек

Негізгі айналмалы бұрыш, кейде Чикаго дөңгелегі деп те аталады, Феррис кіші жасап, 1893 жылы құрастырды; алайда, одан бұрын 1854 жылы Нью-Йорк штатының жәрмеңкесі үшін екі Эри каналының жұмысшылары жасаған айналмалы бұрыш болған. Оның биіктігі – [биіктік мәні], ол 1893 жылғы 21 маусымда ашылған Чикаго, Иллинойс штатындағы Дүниежүзілік Колумбия көрмесіндегі ең биік көңіл көтеру орны болды.

Құрылыс жүріп жатыр

Исфахан көзі – қала әкімдігі құрылып жатқан Соффе тауының 222 метрлік айналмалы дөңгелегі. Оның құны 1000 миллиард томанды құрайды. Нанкин қаласындағы OCT Funland айналмалы дөңгелегі 2023 жылдың басында ұлттық сапаны бақылаудан өтті және жақын арада көпшілікке ашылуға дайын.

Қалған жобалар

Skyvue Las Vegas Super Wheel (немесе SkyVue – ресми веб-сайт екеуін де қолданады) биік екені жарияланды, ол 2011 жылдың наурыз айында Кларк округі комиссиясымен мақұлданды және 2011 жылдың мамырындағы негіргі тас қалау рәсімінде «Біз оны 2012 жылғы Жаңа жылға дейін пайдалануға ашамыз» деп хабарланды. Лас-Вегас жолағындағы құрылыстың аяқталу мерзімі кейін бірнеше рет ықпалдастырылды. 2014 жылға қарай құрылыс тоқтап қалды. Жоба қаржы жетіспеушілігіне байланысты тоқтатылды және мүлік 2020 және 2022 жылдары сатылымға қойылды. Нью-Йорк дөңгелегі алғаш рет 2012 жылдың маусым айында хабарланды және 2012 жылдың қыркүйек айында мэр Майкл Блумберг ресми түрде жариялады. Алғашқыда 2015 жылы аяқталуы күтілді. Бұл кейін 2018 жылдың сәуір айына дейін ықпалдастырылды, содан кейін NY Wheel компаниясы 2017 жылдың шілдесінде жобалау және құрылыс мерзімдерін сақтамағандықтан туған заңдық даудың нәтижесінде жетекші мердігер Mammoet Starneth LLC компаниясын жұмыстан босатты. 2018 жылдың мамырында Нью-Йорк дөңгелегінің әзірлеушілеріне жобаға қаржы табуға соңғы мүмкіндік берілді. Делавэр банкроттық сотының шешімі бойынша, әзірлеушілерге 120 күн немесе 5 қыркүйекке дейін қаржыландыру табуға уақыт берілді; алайда, 2018 жылдың 7 қыркүйегінде Нью-Йорк дөңгелегі қаладан 140 миллион доллар қаржы алмайтыны хабарланды. Бұл жағдай EB-5 визасын алған инвесторларды алаңдатты, себебі жоба жүзеге аспаса, олар визаларын жоғалтуы мүмкін еді. 2018 жылдың 21 қыркүйегінде қала әкімі Билл де Блазио 900 миллион доллар тұратын жобаға қаладан қаржылай көмек көрсетілмейтінін мәлімдеді, өйткені жобаны облигациялармен қолдау тым тәуекелді. Қалалық әкімдік жобаны аяқтау үшін 380 миллион долларлық облигацияларды сатуға салық жеңілдіктерін бермейді. Инвесторлар қаланың қолдауысыз құрылыс жүргізуден бас тартты және қала қаржылай қолдау көрсетпесе, дөңгелектің бөліктерін аукционға шығаруға дайын екендерін мәлімдеді. Соңында инвесторлар жобаны тоқтату туралы шешім қабылдады. Осы кезде инвесторлар жобаға 450 миллион доллар жұмсаған еді.

Ішкі дөңгелектер

Кейбір сауда орталықтары мен ойын-сауық парктерінде жабық түрдегі айналмалы дөңгелектер іске асырылды. Оның ең ірісі диаметрі Ашхабадтағы биік Алем мәдени-ойын-сауық орталығында орналасқан.

Ортасы жоқ дөңгелектер

Орталықсыз (кейде орталықсыз немесе спицасыз деп аталады) дөңгелек дизайнында орталық босағасы болмайды және дөңгелектің шеті өз орнында бекітіліп тұрады. Оның орнына, әрбір кабина дөңгелектің шеті бойымен қозғалады. Алғашқы орталықсыз дөңгелек Жапониядағы Токио Домындағы «Үлкен О» аталған дөңгелек болды. Кейіннен оның биіктігі 2017 жылы ашылған Қытайдың Шандун провинциясындағы Байланг өзені көпірінің жоғарғы деңгейінде орналасқан Байланг өзені көпірінің биік дөңгелегімен басып өтілді. Солтүстік Америкадағы алғашқы орталықсыз дөңгелек 2019 жылдың қаңтар айында Канаданың Квебек қаласындағы жабық «Méga Parc» ойын-сауық орталығында ашылды. «Méga Parc» дөңгелегін «Larson International» компаниясы жобалап, өндірген.

Екі және үш дөңгелек

Көлденең айналмалы тұғырлы қос дөңгелек 1939 жылы Velare & Courtney компаниясында жұмыс істеген Джон Ф. Кортнимен патенттелген. Кортнидің жобасында екі тәуелсіз дөңгелек болған, олардың әрқайсысы консольдің екі шетінде айналған. Консольдің ортасында биік тік тірек орнатылған, ал консольдің өзі орталық айналу нүктесінің айналасында айналған. Бұл дизайн ертерек Aeriocycle-ге ұқсас болған, бірақ Кортни патенттеген қос дөңгелек консольдің толық айналуына мүмкіндік берген, ал Aeriocycle тек алқақтап қозғалған. Кортни 1950 жылдарға дейін жетілдірілген дизайнға қосымша патенттер алуын жалғастырды, оларды көшіруге ыңғайлы ету үшін, және шамамен сол кезде Веларе ағайындары "Ғарыш дөңгелегін" патенттеді, ол төрт дөңгелектен тұратын қос дөңгелек. Дизайн кейіннен 1959 жылы Аллан Гершель компаниясына сатылып, "Sky Wheel" деп сатылды; Sky Wheel ретіндегі алғашқы сатылым 1960 жылдың қазан айында 20th Century Rides компаниясына жасалды. Sky Wheel 16 екі орындық вагондарда 32 жолаушыға арналған, әр дөңгелекте 8 вагондар болған, ал жолаушылар шамамен 80 фут (24 м) биіктікке көтерілген. Sky Wheel-дің биіктігі мен танымалдылығы 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында үлкен бір дөңгелектердің пайда болуымен төмендеді, содан бері ол кеңінен қолданыстан шығып қалды. 2018 жылдың мәліметі бойынша, әлі де жұмыс істеп тұрған төрт Sky Wheel бар. 1966 жылдың наурыз айында Томас Глен Робинсон мен Ральф Г. Робинсон екі дөңгелекті "Планеталық ойын-сауық саяхаты" үшін патент алды. Робинсонның патентінде консольдің қолы сәл тұйық бұрышта иілген, ал вагондар консольдің әр шетінде айналатын спицалы "өгіз" құрылымында орналасқан. Бұл конструкцияда бір өгізді жерге көлденең жазықтықта түсіріп, оның барлық вагондарын бірден тиеуге және түсіруге болады, ал консольдің екінші жағындағы өгіз тік жазықтықта айналуын жалғастырады. Робинсон осы аттракциондардың екеуін сатты: Техас штатының Хьюстон қаласындағы бұрынғы Six Flags AstroWorld паркінде жұмыс істеген Astrowheel және Калифорния штатының Валенсия қаласындағы Six Flags Magic Mountain паркінде жұмыс істеген Galaxy. Екеуі де Astron International Corporation компаниясымен өндірілген. Astrowheel 1968 жылы Astroworld паркі ашылған кездегі бастапқы аттракциондардың бірі болды; ол 1981 жылы Warp 10 аттракционына орын босату үшін алынып тасталды. Astrowheel-дің әр қолының соңында сегіз спицалы өгіз болған, ал әр ұшында әрқайсысында сегіз вагондарға арналған жеке машина болған. Galaxy әр қолының соңында төрт спицалы өгізбен екі есе көп сыйымдылыққа ие болған. Әр ұшында әрқайсысында он алты вагондарға арналған төрт спицалы тәуелсіз өгіз болған. Astrowheel сияқты, Galaxy да 1971 жылы Magic Mountain паркі ашылған кезде орналасқан, ал 1980 жылы Six Flags екі парктің де иелігіне өткен кезде алынып тасталды. Швейцариялық брокер Intamin Waagner Biro компаниясымен өндірілген ұқсас екі дөңгелек сериясын сатты, ол тік бағанадан тік консольді қолды ұстап тұрды, ал консольдің әр шеті спицалы дөңгелекпен аяқталды. Бірінші Intamin өндірген Giant Wheel 1973 жылдан 2004 жылға дейін Пенсильвания штатының Херши қаласындағы Hersheypark паркінде жұмыс істеді. (Сиднейдің керемет еліне көшірілді және 1989-2004 жылдары жұмыс істеді), Скорпион (Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласындағы Parque de la Ciudad; 1982-2003) және Қос дөңгелек (Кувейт қаласындағы Кувейт ойын-сауық қаласы; 1984-91). Үштік нұсқасы Marriott Corporation үшін арнайы жасалған және 1976 жылы Sky Whirl ретінде Marriott-тің Ұлы Америка паркінде (қазіргі Six Flags Great America, Иллинойс штатының Гурни қаласы және Калифорнияның Ұлы Америка, Санта-Клара) дебют жасады. Әр аттракцион үш негізгі компоненттен тұрды: үш өгіз/дөңгелек және олардың жолаушылар вагондары; үш спицалы тірек қол; және орталық тірек бағана. Әр дөңгелек тірек қолдың үш ұшының бірін айналдырады. Тірек қолы өз кезегінде тірек бағанасының жоғарғы жағында бір блок ретінде орталық өзегінің айналасында айналады. Тірек қолының айналу осі тік сызықтан ауытқыған (яғни айналу жазықтығы көлденең емес), сондықтан тірек қолы айналғанда әр дөңгелек көтеріліп, төмен түседі. Төмен түсірілгенде бір дөңгелек жерде көлденең орналасқан. Сонымен қатар, қалған дөңгелектер жоғарыда тұрып, жоғары биіктікте тік жазықтықта айнала берді. Төмен түсірілген көлденең дөңгелек барлық жолаушылар вагондарын бірден тиеу және түсіру үшін тоқтатылды. Sky Whirl үштік дөңгелек, үштік алып дөңгелек немесе үштік ағаш дөңгелегі деп те аталды; ол биіктігі шамамен болды. Санта-Кларадағы Sky Whirl Беверли-Хиллс-тағы Коп III фильміндегі еске түсетін құтқару сахнасы үшін түсірілді (фильм үшін "Қарға" деп аталды). Санта-Клара аттракционы 1997 жылдың 1 қыркүйегінде жабылып, Марриотттан кейінгі жылдары Үш дөңгелек деп аталды. Гурни аттракционы 2000 жылы жабылды. Эксцентрикті дөңгелек (немесе жарыс дөңгелегі) дәстүрлі дөңгелектен өзгешелігі – оның кейбір немесе барлық жолаушылар вагондары дөңгелектің шетіне тікелей бекітілмейді, керісінше дөңгелек айналғанда шеті мен өзегі арасында рельстерде сығады. Ең танымал эксцентрикті дөңгелектер – АҚШ-тың Кони-Айлендтегі Deno's Wonder Wheel Amusement Park-тағы Wonder Wheel және АҚШ-тың Disney California Adventure паркіндегі Pixar Pal A Round (бұрынғы Sun Wheel және Mickey's Fun Wheel). Соңғысы бұрынғысының көшірмесі. Жапонияның Йокохама Дримленд паркінде де екінші көшірмесі бар. Кони-Айлендтегі 1920 жылғы Wonder Wheel-ден шабыттанған, ол Walt Disney Imagineering және Waagner Biro компанияларымен жобаланған, 2001 жылы Sun Wheel ретінде аяқталған, кейіннен 2009 жылы Mickey's Fun Wheel ретінде қайта ашылды және 2018 жылы Pixar Pal A Round ретінде қайта безендірілді.