Кіріспе

Діннің антропологиясы – басқа әлеуметтік институттармен қарым-қатынастағы діннің зерттелуі, сондай-ақ мәдениеттердегі діни сенімдер мен амалдардың салыстырылмалы талдауы. Діннің антропологиясы ғылымы дінтанумен байланысты, бірақ одан ерекшеленеді. Діннің антропологиясының тарихы – басқа адамдардың әлемді қалай түсінетінін және оған қалай бейімделгенін анықтауға жасалған тыраштандырулар тарихы. Бұл тарих діннің мәнін, оның қызметін және қалай жұмыс істейтінін анықтауды қамтиды. Бүгінде дін антропологтарының басты мәселелерінің бірі – дінді анықтау, бұл өзіндік теориялық ізденіс. Эдвард Тайлор, Эмиль Дюркгейм, Э. Эванс Притчард, Мэри Дуглас, Виктор Тернер, Клиффорд Герц және Талал Асад сияқты ғалымдар дінді антропологиялық тұрғыдан анықтау және сипаттау мәселесімен айналысты.

Тарих

19 ғасырда мәдени антропологияда мәдени эволюцияға деген қызығушылық басым болды; көптеген антропологтар «примитивтік» және «заманауи» діндер арасындағы қарапайым айырмашылықты қабылдады және біріншісі екіншісіне қалай дамығанын көрсетуге тырысты. Эдвард Бернет Тайлор (1832-1917), кейде «антропологияның әкесі» деп аталады, дінге эволюциялық көзқараспен қарады. Тайлор дінді «рухани тіршілік иелеріне сенім» деп анықтады, бірақ барлық діндер бірдей немесе бірдей «тура» деп санамады. Оның эволюциялық көзқарасы (1871) «Примитивтік мәдениет: мифология, философия, тіл, өнер және әдет-ғұрыптың дамуы туралы зерттеулер» кітабында айқын көрінеді. Онда ол діндердің таксономиясын ұсынды және «примитивтік» діндердің когнитивтік қателердің нәтижесі деп есептеді. Басқаша айтқанда, бұл сенімдер халық немесе мәдениет толық түсінбеген табиғи құбылыстарды түсіндірді. Ол мұны «анимизм» деп атады, оның ішінде жансыз заттарға рух тағайындау да бар. Джеймс Джордж Фрейзер (1854-1941), ең танымал «Алтын тармақ» кітабымен, дінді зерттеуге де эволюционисттік көзқараспен қарады. Фрейзердің діндер иерархиясы әртүрлі кезеңдерді қамтиды: алдымен сиқыр, содан кейін діни және соңында ғылыми. Фрейзердің пікірінше, діни жүйелер дамыған сайын сиқырдың тиімсіздігі арта түседі. 19 ғасырдың соңында дін антропологтары Тайлор мен Фрейзердің сиқыр мен дін арасындағы айырмашылықты күмәнге түсіре бастады. Уильям Робертсон Смит (1846-1894) «Семиттердің діні бойынша лекциялар» (1899) еңбегінде тотем идеясын ұсынды. Смит үшін әлеуметтік топтар өздерінің ата-бабаларын бейнелейтін тотемдерге табынып, тотемдік нысандарға табыну діндердің пайда болуына себеп болды. Смиттің тотемизм теориясы дін антропологиясы саласында маңызға ие болды, Тайлордың анимизм теориясына қарсы шығып, кейбір жағдайларда оны толықтай алмастырды. Дюркгейм (1858-1917) тотем идеясын дамытты. Ол дінді ұжымдық және қоғамдық деп қарастырды. Дюркгейм үшін діни күштер – бұл, негізінен, тотемнің өзінде көрініс табатын ұжымдық қоғамдық күштер. Қоғам тотемге өз күшін, мәнін және өмір сүруін береді, бұл Құдайға немесе дінге өз күшін, мәнін және өмір сүруін береді. Дюркгейм «Санның пайда болуы» еңбегінде тотемнің қоғамның, немесе ол айтқандай, кланның және Құдайдың символы екенін айтады. Дюркгеймнің айтуынша, «тотем – Құдайдың көзге көрінетін денесі». Тотемнің өзінің физикалық нысаны маңызды емес болуы мүмкін, мысалы, жануар немесе ағаштан жасалған крест. Алайда, физикалық нысан ретінде маңызды емес болғанына қарамастан, Дюркгейм тотемнің шын мәнінде кланның өзі екенін айтады. Алайда, адамдар тотемге табыну арқылы қоғамға деген құрметтерін білмейді. Керісінше, олар тотемнің олардың санасынан тыс нәрсе екенін санайды, Дюркгеймге сәйкес, қоғам мәңгілік тәуелділік сезімін береді. Бронислав Малиновский (1884-1942) діннің шығу тегін зерттеуден аулақ болып, дін теориясын әлеуметтік әлемнің функциясы ретінде қарастыруға көшті. «Сақыл, ғылым және дін» эссесінде Малиновский діннің әлеуметтік және психологиялық функциялары әлеуметтік интеграцияны және қоғамдастықты нығайтады деп санайды. Малиновский діни және сиқырлы санаттарды ажырата отырып, сиқырдың функционалдық мақсаттарда қолданылатынын атап өтеді: проблемаларды шешу немесе басқа әдістер сәтсіз болған мақсаттарға жету. Индивидуалистік: ең негізгі; ең қарапайым. Мысал: көру іздеу. Шамандық: жартылай уақыт діни тәжірибеші, дінді емдеу үшін, әдетте клиенттің атынан, жалған тәңірлерге арналған. Тилламуктардың шамандарының төрт санаты бар. Шаманның мысалдары: спиритуалистер, сеніммен емдейтіндер, қол жағасынан оқитындар. Діни билік адамның өз күшімен иеленген. Коммуналды: сенімдер мен тәжірибелердің күрделі жиынтығы; ұрпақ, жас тобы немесе кейбір діни қоғамдар бойынша кландарға бөлінген адамдар тобы; адамдар білімге және ата-бабаларға табынуға негізделген рөлдерді қабылдайды. Діндік: ауыл шаруашылығы қоғамдары мен мемлекеттерінде басым; орталықтан ұйымдастырылған және иерархиялық құрылымда, мемлекеттердің ұйымына параллель. Әдетте бәсекелесетін индивидуалистік және шамандық секталарды жоққа шығарады.