Кіріспе

Рухани азаттық, индуизмдегі сотериологиялық мақсат. Мокша (/m//əʊ//k//ʃ//ə/; , mokṣa), сондай-ақ вимокса, вимукти және мукти деп аталады, индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизмдегі әртүрлі азаттық, құтылу, нирвана немесе босату нысандары. Сотериологиялық және эсхатологиялық мағынасында, ол самсарадан – өлім мен қайта туу циклінен азаттықты білдіреді. Эпистемологиялық және психологиялық мағынасында мокша – надандықтан құтылу: өзіңді тану, өзіңді жүзеге асыру және өзің туралы білім. Индуизм дәстүрлерінде мокша – орталық ұғым және адам өмірінің жоғары мақсаты; қалған үш мақсат – дхарма (игілікке, дұрысқа, моральдыққа ұмтылу), артха (материалдық жетістік, табысқа қол жеткізу, күнкөріс құралы) және кама (құштарлық, сезімталдық, эмоционалдық толықтық). Бұл төрт ұғым индуизмде Пурушартха деп аталады. Кейбір үнді діндерінде мокша вимокса, вимукти, каивалья, апаварга, мукти, нихсрейса және нирвана сияқты басқа терминдермен теңестіріледі және бір-бірімен алмастырылып қолданылады. Дегенмен, мокша және нирвана сияқты терминдердің мағынасы индуизм, буддизм және джайнизм мектептерінде әртүрлі және әртүрлі күйлерді білдіреді. Нирвана термині көбінесе буддизмде қолданылады, ал мокша – индуизмде.

Этимология

Мокша санскрит тіліндегі "муч" түбірінен туындайды, ол "босату", "құтылу", "шығару", "азат ету" дегенді білдіреді.

Эсхатологиялық мағынасы

Мокша – самсарамен (туып-өлудің қайта туу циклі) байланысты ұғым. Самсара б.з.б. бірінші мыңжылдықта діни қозғалыстармен пайда болды. Азаптан және қайғыдан құтылу ниеті мокшаға ұмтылудың бастауында жатыр, және мокша – бұл өмір бойы емес, тек өмір соңында ғана қол жетімді, басқа дүниелік шындық деп саналады. Дегенмен, мокшаға өмір бойында жеке және рухани күш-жігер арқылы қол жеткізуге болады деген пікір де бар, бірақ бұл мокшаға жетуге байланысты. Ежелгі веда әдебиеттерінде жұмақ пен тозақ сотериологиялық сұрақтарды қамтыды. Уақыт өте келе, ежелгі ғалымдар адамдардың ізгіліктері мен күнәліктерінің сапасының әртүрлі екенін байқап, әр адамның пунясы (ерекшелік, жақсы амалдары) немесе pāпы (кемшілік, күнәсі) олардың өмірден кейінгі тағдырына қалай әсер ететінін сұрастыра бастады. Бұл сұрақтан кейін адам өз амалына қарай жұмақта немесе тозақта болады, содан кейін жерге қайта оралып, қайта туады, бұл цикл шексіз жалғасады. Қайта туу идеясы нәтижесінде самсара немесе көшіп-қону идеяларына айналды, онда адамның кармалық балансы оның қайта тууына шешім береді. Самсара туралы осы оймен бірге, ежелгі ғалымдар мокша ұғымын дамытты, ол адамды самсара циклінен босататын жағдай. Ван Бьютененнің пікірінше, индуизмнің ежелгі әдебиеттеріндегі эсхатологиялық мағынадағы мокша бостандығы – жоғары жанның бірлігін сезіну және өзіңді тану арқылы туады.

Эпистемологиялық және психологиялық сезімдер

Ғалымдар мокшаның эпистемологиялық және психологиялық мағынасын түсіндіруде әртүрлі көзқарастар ұсынады. Мысалы, Deutsche мокшаны трансцендентті сана ретінде, болудың, өзіңді танудың, еркіндіктің және "барлық ғаламды Өзің ретінде сезінудің" толыққанды күйі ретінде қарастырады. Хиндуизмдегі мокша, Клаус Клостермайердің пікірінше, бұрын шектелген қабілеттерді босатуды, шектеусіз өмірге кедергі келтіретін нәрсені жоюды және адамның толыққанды мағынада адам болуына мүмкіндік беруді білдіреді; бұл тұжырымдама шығармашылық, мейірімділік және түсінік сияқты пайдаланылмаған адамдық әлеуетті білдіреді, ол бұрын тоқтатылып, жабық болған. Мокша – тек азапқа толы қайта туу циклінен (самсара) құтылу ғана емес; Ведантика мектебі оны екіге бөледі: живанмукти (осы өмірде құтылу) және видехамукти (өлгеннен кейін құтылу). Осы өмірдегі мокшаға адхиасадан (өмір бойы қорқыныш сезінуден) және авидъядан (білімсіздіктен немесе нағыз білім емес нәрседен) психологиялық босату кіреді. Мысалы, индуизмнің Самкхья мектебі мокшаға жетудің бір жолы – саттвамды арттыру екенін айтады. Саттвамды арттыру үшін адам өзін дамытуы керек, осылайша саттвамы оның табиғи сезіміне айналады. Сондықтан индуизмнің көптеген мектептері дхарма мен мокшаны өмірлік саяхаттың екі нүктесі ретінде түсінді, ал осы саяхаттың жол ақысы – тәртіп пен өзін-өзі жетілдіру. Ол біз өмір сүріп жатқан әлем мен мокша ұғымындағы бостандық арасындағы айырмашылықты көрсетті. Олар соншалықты ерекше, дхарма мен мокшаны зияткерлік тұрғыдан байланыстыру мүмкін емес. Дхарма – дүниелік ойлауды қажет етеді, ал мокша – бұл дүниеден тыс түсінік, бақыт күйі. "Дүниелік ойлау қалайша дүниеден тыс түсінікке жеткізеді?" – деп сұрады Нагарджуна.

Синонимдер

Мокша, нирвана (ниббана) және кайвалья сөздері кейде синоним ретінде қолданылады, себебі олардың бәрі адамды барлық қайғы-қасірет себептерінен босататын жағдайды білдіреді. Нирвана «Өзің жоқ» деген қағидадан басталады, ал мокша – «Барлығы – Өзің» деген қағидадан басталады; нирвана жағдайында сана болмайды, бірақ мокша жағдайында бәрі Біртұтас сана. Нирвана мен мокша барлық дәстүрлерде адамның нағыз мәніне, Пурша немесе Атман деп аталатын, немесе Нирвана деп көрсетілетін нәрсеге тоқтау табуды білдіреді, бірақ олар мүлдем басқаша сипатталады. Кейбір ғалымдар, жайатиллекенің айтуынша, буддизмнің нирванасы индуизмдегі Брахманмен бірдей деп санайды, бірақ басқа ғалымдар және ол өзі осы пікірмен келіспейді. Буддизм Брахман идеясын қабылдамайды, сондай-ақ жан (атман) туралы метафизикалық идеяларды да қабылдамайды, ал осы идеялар индуизмде мокшаға жету үшін маңызды. Буддизмде нирвана – «сөну» немесе «жойылу». Индуизмде мокша – «Брахманмен теңдік немесе біртүгел болу». Атманды (аттаны) түсіну индуистердің мокшасына жету үшін аса маңызды.

Индуизм

Гиндуизмнің әртүрлі мектептерінің ежелгі әдебиеттері мокшаны сипаттау үшін әртүрлі тіркестерді қолданады. Мысалы, Кевал джнана немесе каивалья («Абсолюттік күй»), Апаварга, Нихсрейаса, Парамапада, Брахмабхава, Брахмажнана және Брахми стхити. Қазіргі әдебиетте буддалық термин «нирвана» индуизмнің «мокша» терминімен жиі алмастырылып қолданылады. 108 Упанишадтың көптегені мокша мәселесін талқылайды. Бұл талқылаулар индуизм мектептері арасындағы айырмашылықтарды және пікір білдірудегі келіспеушілікті көрсетеді, ал кейбіреулері әртүрлі мектептердің қарама-қарсы көзқарастарын біріктіруге тырысады. Мысалы, Майтраяна Упанишада бойынша, қайта туудан босану және құтқарылу Веданта мектебінің ілімінен (өзіңді Жоғарғы Жан ретінде тану) немесе Самкхья мектебінің ілімінен (Пуруша мен одан өзге нәрселердің аражігін ажырату) емес, Ведалық зерттеулерден, Свадхарманы (жеке міндеттерді) сақтаудан және Ашрамаларға (өмір кезеңдеріне) ұстанудан туындайды. Индуизм философиясының алты негізгі ортодоксальды мектебі мокшаға қатысты төмендегідей көзқарастарды ұсынады, әрқайсысының өзіндік себептері бар: индуизмнің Ньяя, Вайшешика және Мимамса мектептері мокшаның тек өлімнен кейін ғана мүмкін екенін санайды. Самкхья және Йога мектептері мокшаның осы өмірде мүмкін екенін есептейді. Веданта мектебінде Адвайта бағыты мокшаның осы өмірде қол жеткізілуі мүмкін деп тұжырымдайды.

Самкхья, Йога және мокша

Самкхья және Йога жүйелері діни ойдың мокшашастралары болып табылады, демек Кнут Якобсеннің пікірінше, олар құтқару және босату жүйелері. Самкхья – әлем туралы теория, негізінен түсіндіру жүйесі. Йога – теория да, практика да. Йога ежелгі Үндістанда кең танылды, оның идеялары мен практикасы индуизмнің көптеген діни мектептерінің, Самкхьядан өзгешелерінің де құрамына кірді. Йоганың сегіз мүшесі азаттыққа (мокша) жететін жол ретінде түсіндіріледі. Осылайша, Йоганың мақсаты – авидьяны, яғни өзің және ғалам туралы білімсіздікті немесе қате/дұрыс емес түсінікті жою болып табылады. Ол қарапайым рефлекстік сананы (читтаврритти ниродхах) терең, таза және толық санамен (асампраджнята самадхи) ауыстыруға ұмтылады. Мокшаға ұмтылу барысында Йога практиканы (абхьяса) тілсіздікпен (вайрагья) үйлестіреді, ол уақыт өте келе терең концентрацияға (самадхи) жеткізеді. Тілсіздік – сыртқы дүниеден шегініп, сананы тыныштандыру, ал практика – уақыт бойынша күш-жігер жұмсау. Йога мектебінің пікірінше, мұндай қадамдар самадхиға, терең санаға, бостандыққа және құт-қуанышқа (кайвалья) алып келеді. Бірінші марга – Джняна Йога, білім жолы. Екінші марга – Бхакти Йога, Құдайға деген сүйіспеншілік пен берілгендік жолы. Үшінші марга – Карма Йога, іс-қимыл жолы. Төртінші марга – Раджа Йога, ой-толғаныс және медитация жолы. Бұл маргалар индуизмнің әртүрлі мектептерінің құрамында болып, мокшаға жетудің әртүрлі жолдары мен әдістерін ұсынады. Мысалы, Адвайта Веданта мектебі мокша туралы үйретуде Джняна Йогаға сүйенеді. Кейбір индуизм мектептерінің пікірінше, маргалар мокшаның барлық түрлеріне жеткізуі міндетті емес. Мысалы, Экасарана дхарма саюджья түріндегі муктині жоққа шығарады, онда Құдайға толық сіңу дживаны бхактимен байланысты тәттілік пен бақыттан айырады. Мадхавадева Намгхокшаны муктиге құштар емес, адал жандарға деген құрметімен бастайды.

Веданта мен мокша

Хиндуизмнің Веданта мектебіндегі үш негізгі бағыты – Адвайта Веданта, Вишистадвайта және Двайта – мокшаға қатысты әрқайсының өз көзқарасы бар. Ведантика мектебі мокшаға қадам жасайтын алғашқы кезеңнің мумуксутва, яғни бостандыққа ұмтылыстан басталатынын айтады. Бұған гуру (ұстаз), тарихи білімді зерттеу және вивека (критикалық ойлау) қажет. Себебі гуру адамға майяны (әлемнің иллюзиялық табиғатын) түсінуге көмектеседі, ал бұл мокша жолындағы маңызды қадам. Шанкара гуру мен тарихи білімнің бұрмалануы мүмкін екенін ескертеді, сондықтан мокша іздеуші адам дәстүрлер мен тарихи болжамдарға күдікпен қарауы керек. Клаус Клостермайердің пікірінше, мокшаға (самнясин) ұмтылушылар – бұл дүниелік нәрселерге құштарлық танытпайтын, сондықтан ешкімнің ықпалында болмайтын, ешкімді басып тастамайтын еркін адамдар. Брахмасутрабхасья жоғарыда аталған төрт талапқа қосымша келесілерді ұсынады: упарати (көрерліксіздік, бейтараптық), титикса (сабыр, шыдамдылық), шраддха (сенім) және самадхана (ынта, беріктік). Адвайта бойынша Атман, Брахман және Параматман арасында болмыс пен болмаудың айырмасы жоқ. Нағыз білім – Атман мен Брахманның біртінделігін тікелей және тұрақты түсіну. Бұл түсінік бірден білімсіздікті жояды және мокшаға жеткізеді, сонымен қатар уақыттан тыс болып саналады, туу мен өлімнің шеңберінен (самсара) шығарады. Адвайта Веданта мокшаға жету құралы ретінде джняна-йоганы баса назарға алады. Двайта (дуализм) дәстүрлері мокшаны Құдаймен сүйіспеншілікке толы, мәңгілік байланыс деп анықтайды және барлық нәрсенің ең жоғары жетістігі деп есептейді. Двайта мектептері әрбір жанның азаттыққа жету жолының әртүрлі болатынын көрсетеді. Дуалистік дәстүрлер (мысалы, Вайшнава) Құдайды махаббат нысаны ретінде қарастырады, мысалы, Шива, Вишну немесе Адишактинің жекеленген монотеистік түсінігі. Құдайға деген сүйіспеншілікке берілу арқылы адамның кармасы жойылады, оның иллюзиялары ыдырайды және шындыққа жетеді. Бұл индуизмнің дуалистік мектептеріндегі құтқарудың жолы. Двайта Веданта мокшаға жету құралы ретінде бхакти-йоганы баса назарға алады. Рамануджа басқаратын Вишистадвайта дәстүрі авидья мен мокшаны Адвайта дәстүрінен өзгеше анықтайды. Рамануджа үшін авидья – өзіне назар аудару, ал видья – сүйіспеншілікке толы Құдайға назар аудару. Вишистадвайта мектебі индуизмнің басқа мектептері жеке тұлғаларда іс-әрекет етушіліктің жалған сезімін тудыратынын, бұл адамды өзін әлеуетті немесе өзін-өзі жүзеге асырған Құдай деп ойлауға итермелейтінін айтады. Рамануджаның сөзіне сүйенсек, мұндай ойлар материализмге, гедонизмге және өзін-өзі құлшылық етуге әкеледі. Адамдар Ишвараны (Құдайды) ұмытады. Мукти, Вишистадвайта мектебінде, мұндай авидьядан босатылу, интуиция мен Құдаймен мәңгілік байланысқа жету.

Бали индуизміне мокша

Бали индуизмі мокшаны бес таттваның бірі ретінде қамтиды. Қалған төртеуі: брахман (браминмен шатастырмау керек ең жоғарғы құдай), атма (жан немесе рух), карма (әрекеттер мен өзара байланыс, себеп-салдар), самсара (қайта туу, рухтың көшіп-қонуы қағидаты). Бали индуизміндегі сенім бойынша, мокша – құдаймен бірлікке жету мүмкіндігі; оны кейде нирвана деп те атайды.

Буддизм

Буддизмде "мокша" термині сирек кездеседі, бірақ оған балама термин – вимутти, "босау". Сутраларда босаудың екі түрі айтылады, атап айтқанда, цето вимутти, "ақылдың босауы", және панна вимутти, "білім арқылы босау" (түсінік). Цето вимутти дхьяна практикасымен байланысты, ал панна вимутти түсінікті дамытумен байланысты. Гомбричтің пікірінше, бұл ерекшелік кейінірек туған нәрсе болуы мүмкін, ол дхьяна практикасының толық азаттыққа жеткіліксіздігі туралы доктринаның өзгеруіне әкелді. Босаумен бірге Нирвана (пали: Ниббана) келеді, яғни құштарлықтардың және жекелік көзқарастың "өшуі", "жайлауы" немесе "тоқтауы". Нирвана – Дуккха циклын және Самсараның (Буддизм) алты әлеміндегі қайта тууды аяқтайтын "уақыттан тыс күй". Нирвана буддистік мәтіндерде басқа үнді діндеріне ұқсас, толық азаттық, нирвана, ең жоғары бақыт, қуаныш, қорқынышсыздық, еркіндік, Дуккханың азаюы, тұрақтылық, тәуелсіз пайда болу, түсініксіздік, сипаттамаға келмейтін күй ретінде сипатталған. Ол сондай-ақ "бос" және өзіндік емес екендігін түсінумен сипатталатын босау күйі ретінде де сипатталған. Питер Харвидің сөзіне сәйкес, мұндай сипаттамалар ғалымдар тарапынан даулы, себебі буддизмде нирвана түпкілікті түрде "тоқтатылған сана (өшірілген), бірақ ол жоқ емес" деп сипатталады, және "ешқандай объектісіз сананың қандай болатынын көзге елестету өте қиын".

Джайнизм

Джайнизмде мокша мен нирвана бірдей ұғым. Джайналық мәтіндер кейде Кевалья терминін қолданады және босатылған жанды Кевалин деп атайды. Джайнизм – джива деп аталатын метафизикалық тұрақты өзіндік немесе жанға сенетін, шрамандық теистік емес философия. Джайналар осы жанның өлім кезінде бір тіршілік иесінен екіншісіне көшіп баратынына сенеді. Мокша күйіне жан (атман) өлім мен қайта туу (самсара) циклдерінен босатылғанда, ең жоғарғы деңгейге жеткенде, барлығын білгенде, мәңгілік сонда қалып, сиддха деп аталатын кезде қол жеткізіледі. Пол Дандас айтуынша, джайнизмде бұл этикалық кемелдіктен асып түсетін деңгей деп есептеледі, себебі олар қайта тууға себеп болатын карма жинамай, оқыту сияқты физикалық және рухани іс-әрекеттерді жасай алады. Ал Светамбара дәстүрінде әйелдер де ерлер сияқты мокшаға жете алады деп есептеледі. Джайнизм бойынша, жанды тазарту мен азаттыққа үш асыл тас арқылы қол жеткізіледі: Самяк даршана (Дұрыс көзқарас) – яғни сенім, жанның (джива) шындығын қабылдау; Самяк джнана (Дұрыс білім) – яғни таттвалар туралы күмәнсіз білім; және Самяк чаритра (Дұрыс мінез-құлық) – яғни Бес сертпен сәйкес келетін мінез-құлық. Джайнистік мәтіндер көбінесе төртінші асыл тас ретінде самяк-тап (Дұрыс аскетизм) қосады, аскетикалық тәжірибелердің азаттыққа (мокша) жетудің құралы екенін баса көрсетеді. Төрт асыл тас мокша марг деп аталады. Джайнизм мәтіндеріне сәйкес, азат етілген таза жан (Сиддха) ғаламның шыңына (Сиддхашила) көтеріліп, мәңгілік бақытта өмір сүреді.

Сикхизм

Сикхтердің мукти (Гурмухи: ਮੁਕਤੀ) ұғымы басқа үнді діндерімен ұқсас және рухани босатылуды білдіреді. Сингханың мәлімдемесінше, сикхтер муктиді "Құдайдың инаят-шапағаты" арқылы қол жеткізеді. Гуру Грант Сахиб бойынша, Құдайға деген бағыну, муктиге ұмтылудан гөрі маңыздырақ. Сикхизм муктиге жету жолы ретінде Наам Симранды ұсынады, ол – Құдай есімін (Наам) медитациялау және қайталау.

Пайдаланылған әдебиеттер

Жаңадан бастапқы нүктеден бастаңыз.
Бұл жобаның мақсаты – жаңа мүмкіндіктерді зерттеу.
Біз бұл мәселені шешу үшін бірлесіп жұмыс істейміз.
Бұл үдеріс уақытты қажет етеді, бірақ нәтижеге жетеміз.

Біздің команда барлық қажетті ресурстарға ие.
Біздің басымдықтарымыз – сапа мен тиімділік.
Бұл жобаның табысы біздің болашағымызға әсер етеді.
Біз жаңа идеяларды қабылдауға дайынбыз.
Біздің мақсатымыз – үздік нәтижеге қол жеткізу.
Біз клиенттердің қажеттіліктерін ең алдымен қоямыз.
Біздің серіктестерімізбен ынтымақтастыққа басымдық береміз.