Кіріспе

Еуропадағы сәнді жолаушылар пойызы – «Ориент экспресі» 1883 жылы бельгиялық Compagnie Internationale des Wagons Lits (CIWL) компаниясы құрған, ұзақ қашықтықтағы сәнді жолаушылар пойызы. Ол 2009 жылға дейін жұмыс істеді. Пойыз континенттік Еуропаның бойын кезіп, солтүстік-батыста Парижде және оңтүстік-шығыста Стамбулда аялдамалармен, сондай-ақ Афина, Брюссель және Лондонға тармақтары бар қызмет көрсетті. «Ориент экспресі» 1883 жылдың 5 маусымында Парижден Венаға дейін алғашқы сапарын бастады, кейін Стамбулға дейін ұзартылды, осылайша Еуропаның батыс және шығыс шектерін байланыстырды. Маршрут өзгерістер мен кеңейтулерге ұшырады, соның ішінде 1919 жылы Симплон туннелі ашылғаннан кейін «Симплон Ориент экспресі» енгізілді, бұл қызметтің тартымдылығы мен маңыздылығын арттырды. Көптеген маршруттар бір уақытта «Ориент экспресі» атауын немесе оның вариацияларын қолданды. Бастапқыда «Ориент экспресі» қарапайым халықаралық теміржол қызметі болғанымен, атауы интрига мен сәнді теміржол саяхаттарымен байланысты болды. «Ориент экспресімен» ең тікелей байланысты және қызмет көрсеткен қалалар – Париж және Стамбул, кестелік қызметтің бастапқы терминалдары. «Ориент экспресінің» вагондары көп рет жаңартылды. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «Ориент экспресі» геосаяси жағдайдың өзгеруі мен әуе көлігінің дамуына байланысты бұрынғы беделін сақтап қалуға күресті. 1977 жылы маршрут Стамбулға қызмет көрсетуді тоқтатты, Парижден Бухарестке дейін түнгі рейске дейін қысқартылды, 1991 жылы Будапештке, ал 2001 жылы Венаға дейін қысқартылды. Содан кейін 2007 жылдың 8 маусымында Парижден соңғы рет жөнелді. Осыдан кейін, әлі де «Ориент экспресі» деп аталатын маршрут, күн сайын Парижден TGV келгеннен кейін Страсбургтен басталатын болды. 2009 жылдың 14 желтоқсанында «Ориент экспресі» толығымен тоқтатылды және маршрут еуропалық теміржол кестелерінен жоғалып кетті, «жоғары жылдамдықты пойыздар мен төмен бағалы авиакомпаниялардың салдарынан». Қазіргі уақытта «Ориент экспресінің» мұрасы Джеймс Шервудтың 1982 жылы бастаған «Венеция Симплон Ориент экспресі» сияқты жеке кәсіпорындар арқылы қайта жаңғыртылды. Ол 1920 және 1930 жылдардағы CIWL вагондарында Еуропа бойынша ностальгиялық сапарларды ұсынады, соның ішінде Парижден Стамбулға дейінгі бастапқы маршрутты қамтиды. 2021 жылдың желтоқсанынан бастап ÖBB Nightjet Париж-Вена бағытында аптасына үш рет жүзеді, бірақ ол «Ориент экспресі» деп танымал емес. 2025 жылдан бастап Accor Парижден Стамбулға бағыттары бар өзінің «Ориент экспресін» іске қосады.

Тарих

1883 жылғы 5 маусымда алғашқы "Ориент экспресі" Парижден Мюнхен арқылы Венаға жөнелтілді. 1883 жылғы 4 қазанға дейін Вена соңғы аялдама болып қала берді, содан кейін маршрут Румынияның Гюржу қаласына дейін ұзартылды. Гюржуден жолаушылар Дунай арқылы Русеге (Болгария) өтіп, Варнаға бағытталған тағы бір пойызға отырды. Содан кейін олар Константинопольге (сол кезде Батыста осылай аталатын қалаға) кемемен жетті. 1885 жылы тағы бір бағыт ашылды, ол Венадан Белград және Ниш арқылы теміржолмен, Пловдивке дейін көлікпен, ал содан кейін Стамбулға теміржолмен жеткізді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда "Ориент экспресі" қызметі тоқтатылды. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін қызмет қайта жаңғыртылды, ал 1919 жылы Симплон туннелі ашылғаннан кейін Милан, Венеция және Триест арқылы оңтүстік бағыты енгізілді. Бұл бағыттағы қызмет "Симплон Ориент экспресі" деп аталды және ол ескі бағыт бойынша жалғасып келе жатқан қызметтермен қатар жұмыс істеді. Сен-Жермен шартында Австрия осы пойызды қабылдауға міндеттелген тармақ болды: бұрын Австрия халықаралық қызметтердің өзінің аумағы арқылы (соның ішінде Триест арқылы) Вена арқылы өтуіне ғана рұқсат берген. "Симплон Ориент экспресі" тез арада Париж мен Стамбул арасындағы ең маңызды теміржол бағытына айналды. Алайда, Югославиялық партизандар жиі жолды саботаж жасап, қызметті тоқтатуға мәжбүр етті.

Жекеменшік пойыздар

1976 жылы швейцариялық Intraflug AG компаниясы CIWL вагондарын бастапқыда жалға алды, кейін сатып алды. Олар Сиэтл қаласындағы Society Expeditions компаниясымен «Ностальгиялық Стамбул-Ориент экспресі» ретінде пайдаланылды. Маршрут алдымен Цюрихтен Стамбулға қарай, Арльберг Ориент экспресінің бағытымен жүрді. 1983 жылы Ориент экспресінің 100 жылдығы тойланды, маршрут Парижден Стамбулға дейін ұзартылды. Пойыз 2007 жылы қызметін тоқтатты.

Белмонд

1982 жылы бизнесмен Джеймс Шервуд Venice Simplon Orient Express компаниясын жеке бастама ретінде құрды, қазіргі кезде ол Belmond компаниясына тиесілі және осы компания басқарады. Ол Еуропа бойынша маршруттарда 1920 және 1930 жылдардағы қалпына келтірілген вагондарды пайдаланады. Бұрын Лондоннан Фолкстоунға British Pullman арқылы қосылатын қызмет те болды, бірақ 2023 жылдың сәуір айында Brexit салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты бұл қызмет тоқтатылатыны хабарланды. Лондоннан саяхаттайтындар енді Ориент Экспресіне қосылу үшін Eurostar арқылы Парижге баруға тиіс. Venice Simplon Orient Express наурыздан желтоқсанға дейін жұмыс істейді және демалыс саяхатшыларына бағытталған. Билеттер бір адамға 3262 АҚШ долларынан басталады және ол негізінен Париж – Вена – Будапешт – Стамбул бағытында, сондай-ақ бірнеше басқа маршруттарда да жұмыс істейді. Атында болғанымен, пойыз Симплон туннелі емес, Бреннер асуы арқылы өтеді. Belmond Сингапур, Малайзия және Таиландта да ұқсас тақырыптағы сәнді пойыз ұсынады, ол Eastern and Oriental Express деп аталады. Шервуд сонымен қатар SNCF компаниясынан лицензия алған Orient Express таңбасымен бірнеше сәнді қонақүйлер желісін басқарды. 2014 жылы лицензия мерзімі бітіп, желі Belmond деп қайта аталды.

Аккор

2017 жылы Accor компаниясы SNCF-тен Orient Express брендінің 50% үлесін сатып алып, атауын пайдалану құқығын иеленді. 2018 жылы Accor өз Orient Express пойзын жасау үшін, бұрынғы Nostalgie Istanbul Orient Express құрамындағы 1920 және 1930 жылдарға дейінгі 17 CIWL вагонын қайта жаңарту жұмыстарын бастады. Пойыз 2025 жылдан бастап Париж мен Стамбул қалалары арасында жолаушыларды тасымалдайтын болады.

Танымал мәдениетте

Ориент экспресстің сұлулығы мен бай тарихы жиі кітаптар мен фильмдер сюжеттеріне, сондай-ақ телеарналардағы деректі фильмдерге арқау болған.

Музыка

Алекс Оттерлейдің "Ориент экспрессіндегі қорқыныш" туындысы Call of Cthulhu RPG ойынынан шабыттанды. Толық симфониялық нұсқасы 2002 жылы CD-де жарық көрді, ал 2012 жылы концерттік оркестр үшін 26 минуттық сюита жарияланды. Түркиялық "Orient Expressions" музыкалық тобы дәстүрлі түрік музыкасын электроника элементтерімен үйлестіреді және олар өздерінің атын осы пойыз қызметінен алған. Жан-Мишель Жаррдың "The Concerts in China" альбомының 2-дискісіндегі 1-трек "Orient Express" деп аталады, бірақ оның пойызбен байланысы белгісіз. Филип Спарк "Ориент экспресі" атты концерттік оркестрге арналған шығарма жазды. Гавайиде Лиз Деймонның "Ориент экспресі" деген музыкалық тобы болған.