Сақсофон: Тарихы мен түрлері

Кіріспе

Бір қамысты үскірік аспап

Саксофон (көбінесе сакс деп аталады) – бір қамысты үскірік аспаптың бір түрі, оның корпусы конустық, әдетте жезден жасалады. Барлық бір қамысты аспаптар сияқты, ауыздыққа орнатылған қамыстың дірілдеуінен аспаптың ішінде дыбыс толқыны пайда болады. Ырымын (пич) өзгерту үшін корпустағы тесіктерді ашу және жабу арқылы түтіктің тиімді ұзындығы реттеледі. Тесіктер ойыншы басқаратын кілттерге бекітілген былғары төсемдермен жабылады. Саксофон әртүрлі өлшемдерде жасалады және көбінесе транспозициялық аспап ретінде қарастырылады. Саксофонда ойнайтын адам саксофонист немесе саксист деп аталады. Саксофон классикалық музыкада (концерттік оркестрлер, камералық музыка, солистік репертуар және кейде оркестрлерде), әскери және марш оркестрлерінде, джазда (ірі топтар мен джаз комболарында) және заманауи музыкада кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, саксофон кейбір рок-н-ролл және эстрада музыка стильдерінде соло және мелодиялық аспап ретінде немесе мүйіздер тобының мүшесі ретінде қолданылады. Саксофонды 1840 жылдардың басында бельгиялық аспап жасаушы Адольф Сакс ойлап тапты және 1846 жылдың 28 маусымында патент алды. Сакс жеті аспаптан тұратын екі топты жасады – бірінші топта C және F аспаптары, ал екінші топта B және E аспаптары болды. B және E аспаптары тез арада басымдық алды және бүгінде кездесетін саксофондардың көпшілігі осы топқа жатады. C және F сериясындағы аспаптар кеңінен таралмады және Сакс жасаған аспаптардың аз бөлігін құрады. Жоғары ырғақты (сонымен қатар "H" немесе "HP" деп белгіленеді) саксофондар, (концерттік) A = 440 Гц стандартынан өткір күйде шығарылды, сыртқы ортада қолдануға қолайлы дыбыстық қасиеттері үшін ХХ ғасырдың басында жасалды, бірақ қазіргі заманғы ырғаққа сәйкес келмейді және ескірген деп есептеледі. Төмен ырғақты (сонымен қатар "L" немесе "LP" деп белгіленеді) саксофондар қазіргі заманғы аспаптармен ырғақтық жағынан тең. C сопрано және C мелодиялық саксофондар ХХ ғасырдың басында үйлерде ойнауға арналған аспаптар ретінде сатылды, ал F саксофондары 1920 жылдардың соңында енгізілді, бірақ танымалдылыққа ие болмады. Қазіргі саксофон отбасы толығымен B және E аспаптарынан тұрады. Ең көп қолданылатын саксофондар – B сопрано, E альт, B тенор және E баритон. E сопранино және B бас саксофоны әдетте үлкен саксофон хорларында қолданылады. Төмендегі кестеде әр отбасының мүшелері бір октавалық аралықта орналасқан. # B отбасы E отбасы1 (ең жоғары) Соприлло (пикколо) 2Сопранино3Сопрано4Альт5Тенор6Баритон7Басс8Контрабасс9 (ең төмен) Субконтрабасс

The saxophone (often referred to colloquially as the sax) is a type of single reed woodwind instrument with a conical body, usually made of brass. As with all single reed instruments, sound is produced when a reed on a mouthpiece vibrates to produce a sound wave inside the instrument's body. The pitch is controlled by opening and closing holes in the body to change the effective length of the tube. The holes are closed by leather pads attached to keys operated by the player. Saxophones are made in various sizes and are almost always treated as transposing instruments. A person who plays the saxophone is called a saxophonist or saxist. The saxophone is used in a wide range of musical styles including classical music (such as concert bands, chamber music, solo repertoire, and occasionally orchestras), military bands, marching bands, jazz (such as big bands and jazz combos), and contemporary music. The saxophone is also used as a solo and melody instrument or as a member of a horn section in some styles of rock and roll and popular music. The saxophone was invented by the Belgian instrument maker Adolphe Sax in the early 1840s and was patented on 28 June 1846. Sax invented two groups of seven instruments each—one group contained instruments in C and F, and the other group contained instruments in B and E. The B and E instruments soon became dominant, and most saxophones encountered today are from this series. Instruments from the series pitched in C and F never gained a foothold and constituted only a small fraction of instruments made by Sax. High pitch (also marked "H" or "HP") saxophones tuned sharper than the (concert) A = 440 Hz standard were produced into the early twentieth century for sonic qualities suited for outdoor use, but are not playable to modern tuning and are considered obsolete. Low pitch (also marked "L" or "LP") saxophones are equivalent in tuning to modern instruments. C soprano and C melody saxophones were produced for the casual market as parlor instruments during the early twentieth century, and saxophones in F were introduced during the late 1920s but never gained acceptance. The modern Saxophone family consists entirely of B and E instruments. The saxophones in widest use are the B soprano, E alto, B tenor, and E baritone. The E sopranino and B bass saxophone are typically used in larger saxophone choir settings, when available. In the table below, consecutive members of each family are pitched an octave apart. # B family E family1 (highest)Soprillo (piccolo)—2—Sopranino3Soprano—4—Alto5Tenor—6—Baritone7Bass—8—Contrabass9 (lowest)Subcontrabass—

Құрылыс

Саксофонның дыбық биіктігі тербелістегі ауа бағанасының ұзындығын өзгерту үшін аспап корпусындағы тондық тесіктерді ашу немесе жабу арқылы реттеледі. Тондық тесіктер былғары төсемдермен жабылады, олар пернетақталарға қосылған. Көбінесе оларды ойнаушының саусақтары басқарады, бірақ кейбіреулері алақанның немесе саусақтың бүйірінің көмегімен басқарылады. Октава пернетақтасы бар, ол төменгі ноталардың дыбық биіктігін бір октаваға көтереді. Барлық төсемдер жабық болғандағы ең төменгі нота – ортаңғы Додан төменгі (жазылған) Си. Қазіргі заманғы баритон саксофондар көбінесе төменгі Ля ойнау үшін жасалады, сондай-ақ төменгі Ляға дейін жабдықталған аз ғана альт саксофондар да шығарылған. Дәстүрлі түрде ең жоғары пернетақталы нота – төменгі Сиден екі жарым октава жоғарырақ орналасқан Фа, бірақ жоғары сапалы аспаптарда қазір жоғары Фа үшін қосымша пернетақта бар, ал кейбір заманауи сопрано саксофондарында жоғары Соль пернетақтасын табуға болады. Пернетақталық диапазоннан жоғары ноталар саксофонның альтиссимо регистріне жатады және оларды жетілдірілген эмбушюр техникасы мен саусақ комбинацияларын қолдану арқылы шығаруға болады. Саксофонға арналған музыкалар көбінесе үш сызықты кілтпен жазылады (әр түрлі аспаптар үшін тиісінше транспонирленеді), және барлық саксофондар бірдей пернетақталар мен саусақтарды пайдаланады, бұл ойнаушыларға саксофонның әртүрлі түрлерін оңай ауыстыруға мүмкіндік береді. Сопрано және сопранино саксофондар әдетте тік түтікпен және соңында кеңейтілген қоңыраумен жасалады, бірақ кейбіреулері басқа саксофондардың қисық пішінде де жасалады. Альт және одан үлкен саксофондарда алынып тасталатын қисық мойын және U пішіндес иілу (жақ) болады, ол қоңырауға жақындаған кезде түтікті жоғары қарай бағыттайды. Альт, тенор және баритон саксофондарының көбінесе тік корпусы бар сирек мысалдары кездеседі. Баритон, бас және контрабас саксофондары түтіктің ұзындығын қамти үшін түтіктерде қосымша иілулерді пайдаланады. Саксофонға арналған саусақ жүйесі гобой, Бёем жүйесі кларнет және флейта үшін қолданылатын жүйелерге ұқсас.

Материалдар

Саксофонның пайда болған алғашқы күндерінен бері корпусы мен клапан ұялары мыс табақтан жасалған, оны күрделі пішіндерге өңдеуге болады. Клапан механизмі басқа мыс қорытпаларынан жасалады. King компаниясы 1930 жылдардан 1960 жылдардың басына дейін күміс мойын және құбырлы саксофондар шығарды. Yanagisawa бұл идеяны 1980 жылдары жаңартып, кейін толығымен стерлинг күмістен жасалған аспаптарды ұсынды. Keilwerth және P. Mauriat кейбір саксофон модельдерінің корпустарын жасау үшін никель күмісін – флейталарға көбірек қолданылатын мыс, никель және мырыш қорытпасын пайдаланды. Көрнекі және дыбыстық эффект үшін, мыстың құрамында көбірек мыс бар түрлері кейде жиі қолданылатын "сары мыс" және "картридж мысы" орнына қолданылады. Yanagisawa 902 және 992 сериялы саксофондарын жоғары мыс қорытпасы – фосфорлы қоладан жасады, бұл 901 және 991 модельдеріне қарағанда қараңғырақ, "винтажды" дыбыс беруге мүмкіндік берді. Кейбір механикалық бөліктер мен клапан механизміне басқа материалдар қолданылады. Саусақтар клапанға тиетін түймелер әдетте пластиктен немесе інжу-маржандан жасалады. Штангалар, бұрандалар және серіппелер көбінесе көктелген немесе тот баспайтын болаттан жасалады. Клапан қозғалысынан туындайтын механикалық шуды азайту және клапан механизмінің жұмысын оңтайландыру үшін мата, корк, былғары және түрлі синтетикалық материалдардан жасалған механикалық буферлер қолданылады. Никель күмісі оның механикалық тұрақтылығының артықшылықтары үшін кейде ілмектерде қолданылады, бірақ мұндай қолдану үшін ең көп таралған материал мыс болып қалады. Өндірушілер әдетте аспап корпусы мен клапан механизмінің бетіне жабын жағады. Ең көп таралған жабын – мысты тотығудан қорғау және жылтыр көрінісін сақтау үшін мөлдір немесе түсті акрил лакпен жасалған жұқа қабат. Кейбір модельдерде күміс немесе алтын жалату опциясы ұсынылады. Кейбір күміс жалатылған саксофондар да лакталған. Саксофонды алтынмен жалату – қымбат процесс, себебі алтынның жабысуы үшін күміспен алдын ала жалату қажет. Никель жалату ертедегі бюджеттік модельдік саксофондардың корпустарында қолданылған және көбінесе студенттік модельдік саксофондарда, әсіресе, клапан механизмінде, берік жабын қажет болғанда қолданылады. Соңғы жылдары лактау және жалатуға балама ретінде негізгі металлдың химиялық беттік өңдеуі қолданыла бастады.

From the earliest days of the saxophone the body and key cups have been made from sheet brass stock, which can be worked into complex shapes. The keywork is manufactured from other types of brass stock. King made saxophones with necks and bells of sterling silver from the 1930s into the early 1960s. Yanagisawa revived this idea in the 1980s and later introduced instruments entirely made of sterling silver. Keilwerth and P. Mauriat have used nickel silver, a copper nickel zinc alloy more commonly used for flutes, for the bodies of some saxophone models. For visual and tonal effect, higher copper variants of brass are sometimes substituted for the more common "yellow brass" and "cartridge brass." Yanagisawa made its 902 and 992 series saxophones with the high copper alloy phosphor bronze to achieve a darker, more "vintage" tone than the brass 901 and 991 models. Other materials are used for some mechanical parts and keywork. Buttons where the fingers contact the keys are usually made from plastic or mother of pearl. Rods, screw pins, and springs are usually made of blued or stainless steel. Mechanical buffers of felt, cork, leather, and various synthetic materials are used to minimize mechanical noise from key movement and to optimize the action of the keywork. Nickel silver is sometimes used for hinges for its advantages of mechanical durability, although the most common material for such applications has remained brass. Manufacturers usually apply a finish to the surface of the instrument's body and keywork. The most common finish is a thin coating of clear or colored acrylic lacquer to protect the brass from oxidation and maintain a shiny appearance. Silver or gold plating are offered as options on some models. Some silver plated saxophones are also lacquered. Plating saxophones with gold is an expensive process because an underplating of silver is required for the gold to adhere to. Nickel plating has been used on the bodies of early budget model saxophones and is commonly used on keywork when a more durable finish is desired, mostly with student model saxophones. Chemical surface treatment of the base metal has come into use as an alternative to the lacquer and plating finishes in recent years.

Ауыздық және қамыс

Саксофонда кларнет сияқты бір қамыстан жасалған ауыздық қолданылады. Саксофонның әрбір өлшемі (альто, тенор және т.б.) әртүрлі өлшемдегі қамыс пен ауыздықтарды пайдаланады. Көптеген саксофоншылар Arundo donax қамысынан жасалған қамыстарды қолданады, бірақ 20-шы ғасырдың ортасынан бері кейбіреулері шыны талшықтан немесе басқа композиттік материалдардан жасалған. Саксофон қамыстары кларнет қамыстарынан сәл өзгеше пропорцияланған, бірдей ұзындығы үшін кеңірек болады. Саудадағы қамыстардың қалыңдығы мен дизайны әртүрлі, ал бір қамыспен ойнайтындар өз ауыздықтарына, ауыздықтарына және ойнау стиліне сәйкес келетін қамыстарды табуға тырысады. Ауыздықтың дизайны дыбысқа зор әсер етеді. Әртүрлі стильдер үшін ауыздықтардың әртүрлі дизайны мен ерекшеліктері басым болады. Алғашқы ауыздықтар классикалық орындау үшін «жылы» және «дөңгелек» дыбыс шығару үшін жасалған. Классикалық ауыздықтардың ішінде, ішкі қуысы сопақ («қазылған») ауыздықтар Адольф Сакстың бастапқы дизайнына жақын; олар Рашер мектебінің классикалық орындаушылары ұнататын жұмсақ немесе өткір емес дыбысты қамтамасыз етеді. Француз мектебінің классикалық саксофоншылары, Марсель Мульдің ықпалымен, көбінесе жоғары гармоникалары бар, сәл «жарық» дыбыс үшін кішкентай қуысы бар ауыздықтарды қолданады. 1920 жылдардан бастап би оркестрлері мен джаз ансамбльдерінде саксофонды қолдану динамикалық диапазон мен проекцияға баса назар аударды, нәтижесінде ауыздық дизайнында жаңарулар орын алды. Классикалық ауыздықтардың қарама-қарсы нұсқасы – кішкентай қуысы бар және қамыстың ұшы мен қуыс арасындағы аралық аз болған, «жоғары баффл» деп аталатын ауыздықтар. Бұл ауыздықтар күшейтілген аспаптардың арасында ерекшеленетін жарқын дыбыс пен максималды проекцияны қамтамасыз етеді. Ауыздықтар вулканизацияланған резеңке (кейде қатты резеңке немесе эбонит деп аталады), пластик және қола немесе хирургиялық болат сияқты металдардан жасалған түрлі материалдардан жасалады. Ағаш, шыны, кристал, фарфор және сүйек сияқты сирек қолданылатын материалдар да бар. Жақында Delrin ауыздық материалдарының тізіміне қосылды. Саксофон дыбысына ауыздық материалдарының әсері көп пікірталас тудырды. Ларри Тилдің сөзіне сәйкес, ауыздық материалы дыбысқа аз немесе ешқандай әсер етпейді, ал физикалық өлшемдер ауыздыққа оның дыбыстық түсін береді. «Қараңғы» дыбысталатын металл ауыздықтар мен «жарық» дыбысталатын қатты резеңке ауыздықтардың мысалдары бар. Қатты резеңкемен жасалған ауыздықтың ұшындағы қосымша көлем ауыздың орналасуына және ауа ағынының сипаттамаларына әсер етеді.

The saxophone uses a single reed mouthpiece similar to that of the clarinet. Each size of saxophone (alto, tenor, etc.) uses a different size of reed and mouthpiece. Most saxophonists use reeds made from Arundo donax cane, but since the middle of the twentieth century some have been made of fiberglass or other composite materials. Saxophone reeds are proportioned slightly differently from clarinet reeds, being wider for the same length. Commercial reeds vary in hardness and design, and single reed players try different reeds to find those that suit their mouthpiece, embouchure, and playing style. Mouthpiece design has a profound impact on tone. Different mouthpiece design characteristics and features tend to be favored for different styles. Early mouthpieces were designed to produce a "warm" and "round" sound for classical playing. Among classical mouthpieces, those with a concave ("excavated") chamber are truer to Adolphe Sax's original design; these provide a softer or less piercing tone favored by the Raschèr school of classical playing. Saxophonists who follow the French school of classical playing, influenced by Marcel Mule, generally use mouthpieces with smaller chambers for a somewhat "brighter" sound with relatively more upper harmonics. The use of the saxophone in dance orchestras and jazz ensembles from the 1920s onward placed emphasis on dynamic range and projection, leading to innovation in mouthpiece designs. At the opposite extreme from the classical mouthpieces are those with a small chamber and a low clearance above the reed between the tip and the chamber, called high baffle. These produce a bright sound with maximum projection, suitable for having a sound stand out among amplified instruments. Mouthpieces come in a wide variety of materials including vulcanized rubber (sometimes called hard rubber or ebonite), plastic and metals like bronze or surgical steel. Less common materials that have been used include wood, glass, crystal, porcelain and bone. Recently, Delrin has been added to the stock of mouthpiece materials. The effect of mouthpiece materials on tone of the saxophone has been the subject of much debate. According to Larry Teal, the mouthpiece material has little, if any, effect on the sound, and the physical dimensions give a mouthpiece its tone color. There are examples of "dark" sounding metal pieces and "bright" sounding hard rubber pieces. The extra bulk required near the tip with hard rubber affects mouth position and airflow characteristics.

Ерте дамуы және қабылдануы

Саксофонды 1840 жылы бельгиялық аспап жасаушы, флейташы және кларнетші Адольф Сакс ойлап тапқан. Патент негізгі конструкцияның 14 нұсқасын қамтиды, олар әрқайсысы жеті аспаптан тұратын екі санатқа бөлінген, сопранинодан контрабасқа дейін. Сакс F және C сериясындағы аспаптардың шектеулі санын жасады, бірақ E және B сериялары тез арада стандартқа айналды. Барлық аспаптарға бастапқы жазылатын диапазон берілді: төменгі B – үштік сызықтың астында, E – үшінші қосымша сызықтың үстінде, бұл әр саксофонға екі жарым октава диапазонын берді. Сакстың патенты 1866 жылы аяқталды. Содан кейін көптеген басқа аспап өндірушілер конструкция мен клавишаларда өздерінің жақсартуларын енгізді. Сакстың бастапқы клавишасы, сол қолға арналған Трибер жүйесінің 3-обую мен оң қолға арналған Бёем кларнетіне негізделген, қарапайым болды және кейбір легато өткелдерін және кең интервалдарды саусақпен орындауды өте қиын етті; бұл жүйе кейінірек қосымша клавишалармен, байланыс механизмдерімен және кейбір интервалдарды жеңілдету үшін баламалы саусақтармен дамыды. Саксофонның дамуының басында жоғарғы клавишалы диапазон E-ге дейін, содан кейін F-ге дейін кеңейтілді; 1880 жылдардағы саксофонға арналған ноталар төменгі B-ден F-ге дейін жазылды. 1887 жылы Буфет Крампон компаниясы қоңырауын кеңейту және диапазонды төмен қарай бір жарты тонға дейін кеңейту үшін қосымша клавишаны қосуға патент алды. Бұл кеңейту қазіргі заманғы конструкцияларда стандартты, баритон саксофондарды қоспағанда, олар төменгі A-ға дейін жасалады. Жоғарғы диапазон F-ге дейін шамамен бір ғасыр бойы стандартты болып қала берді, содан кейін қазіргі саксофондарда кең таралған жоғарғы F клавишасы пайда болды. 1840 және 1850 жылдары Сакстың өнертабысы шағын классикалық ансамбльдерде (саксофондардан және аралас ансамбльдерден), соло аспап ретінде, сондай-ақ француз және британдық әскери музыкалық тобында қолданыла бастады. Саксофон оқулықтары жарық көрді және Франция, Швейцария, Бельгия, Испания және Италия консерваторияларында саксофон сабақтары ұсынылды. 1856 жылы француздық Garde Republicaine тобына сегіз саксофон енді, бұл аспапты ең көрнекті түрде ұсынған ең ірі ансамбль болды. Саксофон оркестрлік партияларда тәжірибелік түрде қолданылды, бірақ оркестрлік аспап ретінде кеңінен таралған жоқ. 1853-54 жылдары Луи Антуан Жюльен оркестрі АҚШ-тағы концерттік турнесінде сопрано саксофонын орындады. Еуропадағы классикалық музыка қауымдастықтарының қызығушылығы мен қолдауының алғашқы кезеңінен кейін, олардың аспапқа деген қызығушылығы он тоғызыншы ғасырдың соңында азайды. Париж консерваториясында саксофон оқыту 1870 жылдан 1900 жылға дейін тоқтатылды және сол кезеңде классикалық саксофон репертуары тоқтап қалды. 1873 жылдың күзінде Гилмор Garde Republicaine тобының ықпалымен 22-ші полк тобын қайта ұйымдастырып, өткен жылы Нью-Йоркте саксофонист ретінде танымал болған Лефебрді шақырды. Гилмор тобында сопрано, альт, тенор және баритон саксофондардан тұратын секция болды, олар квартет ретінде де өнер көрсетті. Гилмор мен Лефебрдің қарым-қатынасы 1892 жылы Гилмор қайтыс болғанға дейін жалғасты, бұл уақытта Лефебр түрлі мөлшердегі және құрамындағы кішігірім ансамбльдерде өнер көрсетті және композиторлармен бірге саксофонға арналған жеңіл классикалық және эстрадалық репертуарды кеңейту үшін жұмыс істеді. Лефебрдің кейінгі жарнамалық күш-жігері саксофонды кеңінен қабылдауға үлкен үлес қосты. 1880 жылдардың соңында ол мыс аспаптар өндірушісі C. G. Коннмен кеңесіп, американдық нарықтағы қымбат, аз қол жетімді және механикалық тұрғыдан сенімсіз еуропалық аспаптарды алмастыру үшін жақсартылған саксофондарды әзірлеу және өндіруді бастады. 1890 жылдардың басында Конн және оның Бушер Өндірістік Компаниясында саксофондарды тұрақты өндіру басталды, бұл АҚШ-та саксофондардың қол жетімділігін күрт арттырды. Лефебр музыка баспашысы Карл Фишермен бірге оның саксофонға арналған транскрипцияларын, аранжировкаларын және түпнұсқалық шығармаларын тарату үшін жұмыс істеді және Конн консерваториясымен бірге АҚШ-та саксофон педагогикасын одан әрі дамыту үшін жұмыс істеді. Лефебрдің Конн және Фишермен байланысы ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығына дейін созылды, ал Фишер Лефебрдің шығармаларының жаңа баптауларын оның өлімінен кейін де жариялауын жалғастырды.

The saxophone was designed around 1840 by Adolphe Sax, a Belgian instrument maker, flautist, and clarinetist. The patent encompassed 14 versions of the fundamental design, split into two categories of seven instruments each, and ranging from sopranino to contrabass. A limited number of instruments in the series pitched in F and C were produced by Sax, but the series pitched in E and B quickly became the standard. All the instruments were given an initial written range from the B below the treble staff to the E one half step below the third ledger line above staff, giving each saxophone a range of two and a half octaves. Sax's patent expired in 1866. Thereafter, numerous other instrument manufacturers implemented their own improvements to the design and keywork. Sax's original keywork, which was based on the Triebert system 3 oboe for the left hand and the Boehm clarinet for the right, was simplistic and made certain legato passages and wide intervals extremely difficult to finger; that system would later evolve with extra keys, linkage mechanisms, and alternate fingerings to make some intervals less difficult. Early in the development of the saxophone the upper keyed range was extended to E, then F above the staff; 1880s era sheet music for saxophone was written for the range of low B to F. In 1887 the Buffet Crampon company obtained a patent for extending the bell and adding an extra key to extend the range downwards by one semitone to B. This extension is standard in modern designs, with the notable exception of baritone saxophones keyed to low A. The upper range to F would remain the standard for nearly a century until a high F key became common on modern saxophones. In the 1840s and 1850s, Sax's invention gained use in small classical ensembles (both all saxophone and mixed), as a solo instrument, and in French and British military bands. Saxophone method books were published and saxophone instruction was offered at conservatories in France, Switzerland, Belgium, Spain, and Italy. By 1856 the French Garde Republicaine band included eight saxophones, making it the largest ensemble to prominently feature the instrument. The saxophone was used experimentally in orchestral scores, but never came into widespread use as an orchestral instrument. In 1853 54 the orchestra of Louis Antoine Jullien featured a soprano saxophone on a concert tour of the United States. After an early period of interest and support from classical music communities in Europe, their interest in the instrument waned in the late nineteenth century. Saxophone teaching at the Paris Conservatory was suspended from 1870 to 1900 and classical saxophone repertoire stagnated during that period. In the fall of 1873 Gilmore was reorganizing the 22nd Regiment band under the influence of the Garde Republicaine band and recruited Lefebre, who had established a reputation in New York as a saxophonist over the previous year. Gilmore's band soon featured a soprano alto tenor baritone saxophone section, which also performed as a quartet. The Gilmore Lefebre association lasted until Gilmore's death in 1892, during which time Lefebre also performed in smaller ensembles of various sizes and instrumentation, and worked with composers to increase light classical and popular repertoire for saxophone. Lefebre's later promotional efforts were extremely significant in broadening adoption of the saxophone. Starting towards the end of the 1880s he consulted with the brass instrument manufacturer C. G. Conn to develop and start production of improved saxophones to replace the costly, scantly available, and mechanically unreliable European instruments in the American market. The early 1890s saw regular production of saxophones commence at Conn and its offshoot Buescher Manufacturing Company, which dramatically increased availability of saxophones in the US. Lefebre worked with the music publisher Carl Fischer to distribute his transcriptions, arrangements, and original works for saxophone, and worked with the Conn Conservatory to further saxophone pedagogy in the US. Lefebre's associations with Conn and Fischer lasted into the first decade of the twentieth century and Fischer continued to publish new arrangements of Lefebre's works posthumously.

ХХ ғасырдың басындағы өсім мен даму

Саксофон классикалық музыка әлемінде маргиналды болып қала берді және көбінесе жаңалық құрал ретінде қарастырылды, бірақ ХХ ғасырдың басында оған көптеген жаңа музыкалық нишалар ашылды. Оның ғасыр басындағы водевиль және рэгтайм тобында қолданылуы би оркестрлерінде және, әрі қарай, джазда қолданылуының алғышарты болды. АҚШ-та саксофонға деген сұраныс артқан сайын, өндіріс индустриясы да дамыды. Мартин Банд Инструмент Компаниясы 1905-1912 жылдары саксофон шығара бастады, ал Кливленд Банд Инструмент Компаниясы 1916 жылы Х.Н. Уайт Компаниясымен келісімшарт бойынша саксофон өндіруді бастады. Саксофонды тұтынушылар нарығына C сопрано және C мелодиялық (альт пен тенор арасындағы) саксофондарды енгізу арқылы, бір ноталық партия бойынша фортепианомен бірге ойнауға мүмкіндік берілді. Мұндай аспаптардың өндірісі Ұлы депрессия кезінде тоқтатылды. 1920 жылдары саксофон джаз музыкасында қолданыла бастады, оның дамуына Флетчер Хендерсон және Дьюк Эллингтон оркестрлері үлкен үлес қосты. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында Марсель Муль және Сигурд Рашердің күш-жігері арқасында классикалық саксофонның қазіргі заманғы дәуірі басталды, соның нәтижесінде аспаптың классикалық репертуары тез кеңейді. Саксофонды динамикалық және техникалық жағынан күрделі стильде ойнауға қолдану, клапандық механизмдерді және акустикалық дизайнды жақсартуға ынталандырды. Алғашқы саксофондарда альт немесе одан үлкен саксофондардағы екі октавалық тесікті басқару үшін сол қолдың бармағымен басқарылатын екі октавалық клапан болды. Ғасырдың басында клапандық механизмдердегі маңызды жетістік – сол қолдың бармағымен бір октавалық клапанды басқару арқылы екі октавалық тесікті басқару мүмкіндігін қамтамасыз ету болды. 1920-1930 жылдары клапандық механизмдердің эргономикалық дизайны қарқынды дамыды. Жоғары E және F ноталарын ойнау үшін қолданылатын алдыңғы F механизмі және G клапанымен байланысқан G клапаны 1920 жылдары стандартқа айналды, содан кейін G және қоңырау клапандарын басқаратын сол қолдың клапандық механизмдері жақсартылды. 1920-1930 жылдары жасалған жаңа корпус дизайндары интонацияны, динамикалық жауапты және дыбыстық сапаны жақсартуға бағытталды. 1920 жылдар Бушердің тікелей альт және тенор саксофондары, King Saxello сопраносы, F тоналы C.G. Conn меццо-сопрано саксофоны және Conn O Sax саксофоны – гобой гибриді сияқты дизайндық эксперименттердің дәуірі болды. Француз саксофонисі және педагогы Жан-Мари Лондейк 20 ғасырдың екінші жартысында саксофон репертуарын және қолданылатын техникаларды кеңейтті, кеңейтілген техникаларды қолданатын көптеген жаңа саксофондық шығармаларды тапсырыс берді, олардың ішінде Денисов, Лауба, Росс және Ролиннің шығармалары бар.

While the saxophone remained marginal and regarded mainly as a novelty instrument in the classical music world, many new musical niches were established for it during the early decades of the twentieth century. Its early use in vaudeville and ragtime bands around the turn of the century laid the groundwork for its use in dance orchestras and eventually jazz. As the market for saxophones grew in the US, the manufacturing industry grew. The Martin Band Instrument Company started producing saxophones between 1905 and 1912, and the Cleveland Band Instrument Company started producing saxophones under contract to the H. N. White Company in 1916. The saxophone was promoted for the casual market with introduction of the C soprano and C melody (between alto and tenor) saxophones to play in key with pianos from the same sheet music. Production of such instruments stopped during the Great Depression. During the 1920s the saxophone came into use as a jazz instrument, fostered by the influences of the Fletcher Henderson Orchestra and the Duke Ellington Orchestra. Starting in the late 1920s and early 1930s, the modern era of classical saxophone was launched largely through the efforts of Marcel Mule and Sigurd Raschèr, and the classical repertoire for the instrument expanded rapidly. The use of the saxophone for more dynamic and more technically demanding styles of playing added incentive for improvements in keywork and acoustic design. Early saxophones had two separate octave keys operated by the left thumb to control the two octave vents required on alto or larger saxophones. A substantial advance in keywork around the turn of the century was development of mechanisms, by which the left thumb operates the two octave vents with a single octave key. Ergonomic design of keywork evolved rapidly during the 1920s and 1930s. The front F mechanism supporting alternate fingerings for high E and F, and stack linked G key action became standard during the 1920s, followed by improvements to the left hand table key mechanisms controlling G and bell keys. New bore designs during the 1920s and 1930s resulted from the quest for improved intonation, dynamic response and tonal qualities. The 1920s were also the era of design experiments like the Buescher straight altos and tenors, the King Saxello soprano, the C. G. Conn mezzo soprano saxophone keyed in F, and the Conn O Sax saxophone – English horn hybrid. French saxophonist and educator Jean Marie Londeix greatly expanded the saxophone repertoire and available techniques in the second half of the 20th century, commissioning a great deal of new saxophone works with extended techniques, including those by Denisov, Lauba, Rossé, and Rolin.

Қазіргі заманғы саксофон пайда болады

Саксофонның қазіргі заманғы құрылымы 1930 және 1940 жылдары қалыптасты, бастапқыда C. G. Conn баритон саксофондарында оң жақ қоңырау пернелерін, содан кейін King альт және тенор саксофондарында енгізді. 1936 жылы Selmer компаниясы Balanced Action аспаптары арқылы сол қол үстелінің механикасын революциялық түрде өзгертіп, оң жақ қоңырау пернелерінің орналасуын тиімді пайдаланды. 1948 жылы Selmer сол және оң қол пернелерін ығыстырылған Super Action саксофондарын ұсынды. Отыз-қырық жыл өткен соң, бұл соңғы Selmer құрылымы барлық саксофон үлгілерінде дерлік қалыпты стандартқа айналды. Жоғары F пернесі де алғаш рет Balanced Action моделінде опция ретінде ұсынылды, бірақ оның алғашқы нұсқаларында интонацияға кері әсер ететіні анықталғандықтан, қабылдануы бірнеше онжылдықтарға созылды. Марсель Муль 1940 жылдардан бастап Париж консерваториясында саксофонды классикалық аспап ретінде зерттеуді қалыптастырды. Лари Тил бір онжылдықтан кейін Мичиган университетінде АҚШ-та да осылай істеді. Содан бері бірқатар американдық оқу орындары классикалық саксофонды зерттеуге арналған танымал орталықтарға айналды, олардың ішінде Солтүстік-Батыс университеті, Индиана университеті және Истман музыка мектебі бар.

Әскери оркестрлерде

Саксофон алғаш рет әскери оркестрлерде танымал болды. Германияда бұл аспапқа көп көңіл бөлінбесе де, француз және бельгиялық әскери оркестрлер оны өз құрамына жылдам енгізді. Көптеген француз және бельгиялық әскери оркестрлерде кем дегенде саксофон төрттігі болады, оған E баритон, B тенор, E альт және B сопрано кіреді. Бұл төрт аспап Сакстың барлық туындыларының арасында ең көп таралғаны болып табылады, ал E контрабас және B бас көбінесе тым үлкен деп есептеледі, ал E сопранино жеткілікті күшті емес. Британдық әскери оркестрлерде альт және тенор саксофонистерінен кем дегенде екі адам болады.

Әдеттегі емес нұсқалары

Сакстың алғашқы жұмыстарынан бері эксперименталды саксофондар мен саксофонға қатысты аспаптар пайда болды, олардың көпшілігі ұзаққа созылмайтын әсер қалдырды. 1920-жылдардың басында Чикагодағы Reiffel & Husted компаниясы Slide саксофонын шығарды. 1920 жылдары Buescher компаниясы бірнеше тікелей альт және тенор саксофондарын шығарды, олар қолдануға ауыр және тасымалдау қиын болды. Buescher компаниясы вадевиль орындаушысы үшін жаңалық ретінде бір баритон саксофонын арнайы жасады. 1928–1929 жылдары C. G. Conn екі жаңа нұсқаны ұсынды: Conn O Sax және меццо-сопрано саксофон, екеуі де F тонында, E♭ альттан бір саты жоғары. Conn O Sax тік, сәл иілген мойын, шар тәрізді liebesfuss стиліндегі қоңырау және төменгі A және жоғары G үшін қосымша пернелермен жабдықталған. Ол тек 1929 және 1930 жылдары шығарылды және cor anglais аспабының формасы мен тембрін имитациялауға арналған. Сақталған аспаптардың саны 100-ден аз болғандықтан, Conn O Sax коллекционерлердің арасында жоғары бағаланады. Conn меццо-сопрано да ұқсас қысқа өндіріс циклын бастан кешірді, себебі Ұлы депрессияның экономикалық жағдайы жаңалық аспаптар саналатын нарықты шектеді. Кейіннен Conn компаниясы олардың көпшілігін жөндеушілерді оқыту үшін пайдаланды. 1920-жылдардағы ең сәтті дизайн – King Saxello, негізінен тік B сопрано, бірақ сәл иілген мойны және H. N. White компаниясы жасаған ұшты қоңырауы бар. Мұндай аспаптардың қазіргі бағасы 4000 АҚШ долларына дейін жетеді. Оның ұзаққа созылған әсері Keilwerth, Rampone & Cazzani (altello үлгісі), L. A. Sax және Sax Dakota USA сияқты компаниялардың сакселло (немесе «сакселло сопранолары») ретінде тік, ұшты қоңыраулы сопрано саксофондарын сатуында көрінеді. Джаз музыканты Rahsaan Roland Kirk 1920-жылдардағы екі нұсқаға қызығушылықты қайта жаңғыртты, ол өзінің тік Buescher альтосын Stritch деп, ал Saxello-сын Manzello деп атады. Buescher тік альты өндіріс аспабы болды, ал Manzello шын мәнінде арнайы жасалған үлкен қоңырау және өзгертілген кілттері бар Saxello болды. Соңғы кездері меццо-сопраноны немесе оның қазіргі нұсқасын джаз музыканттары Anthony Braxton, James Carter, Vinny Golia және Joe Lovano қолданды. Сакселлодан басқа 1920-жылдардағы кейбір эксперименталды дизайн қазіргі заманда жасалған ұқсас аспаптардың негізі болды. Keilwerth, L. A. Sax және Sax Dakota USA тік альттар мен тенорларды қайта жаңғыртты. G тонындағы меццо-сопраноны Даниялық ағаш үрлемелі аспаптар шебері Peter Jessen жасады, оны ең белгілісі Джо Ловано орындады. Бұл аспап B♭ сопрано саксофонының тембралық сапасына жақын. Оркестрлік C мелодиясына ұқсас өлшемдегі Contralto саксофонын 20-шы ғасырдың соңында Калифорниялық аспап жасаушы Jim Schmidt жасады. Бұл аспап кеңірек корпусы және жаңа саусақ жүйесіне ие, кілті мен регистрінен басқа оркестрлік аспапқа ұқсамайды. Германияның Мюнхен қаласындағы Benedikt Eppelsheim саксофон диапазонының жоғарғы және төменгі шектерінде жаңа инновацияларды енгізді. Soprillo саксофоны – B♭ сопрано саксофонынан бір октава жоғары тұрған пикколо өлшемді саксофон. Ол соншалықты кішкентай, октавалық кілт тікелей ауыздыққа орнатылған. 1999 жылы Eppelsheim жасаған Tubax, E контрабас саксофоны сияқты бірдей диапазонды және саусақ жүйесін ойнайды. Алайда, оның корпусы контрабасқа қарағанда тар, нәтижесінде «құбырлы» дыбысы бар (қос қамыс контрабас саррусофонына ұқсас) ықшам аспап пайда болады. Оны кішірек (және көбірек қолжетімді) баритон саксофонының ауыздығымен және қамысымен ойнауға болады. Eppelsheim сонымен қатар C және B тонындағы субконтрабас тубакстарды жасады, соңғысы – ең төменгі саксофон. 2000-шы жылдардағы жаңалықтардың бірі – aulochrome, 2001 жылы бельгиялық аспап жасаушы François Louis ойлап тапқан қос сопранолық саксофон. 1950-жылдардан бері металл емес корпусты саксофондар кейде өндірісте болды. Мұндай аспаптар беріктігі, жөндеуге қабілеттілігі және кілттік іс-әрекет пен дыбыстың жетіспеушілігі сияқты бірқатар мәселелерге байланысты қабылданбады. Осы әрекеттердің ең танымал мысалы – 1950-жылдары Чарли Паркер мен Орнет Коулман қысқа уақыт қолданған Grafton акрил альт саксофоны. Ол 10 жылдан астам бюджеттік модель ретінде өндірілді. Поликарбонат Vibratosax металл саксофонға арзан балама ретінде өндіріледі. Саваттың ағаш саксофондары Тайландта шағын көлемде жасалады. Дене материалдарының дыбысқа әсері туралы пікірлер әртүрлі. Саксофонның саусақ жүйесі, аспаптың бастапқы ойлап табуынан бері аз ғана өзгерген, бірінші ашық тесіктен төменгі жабық кілттерге байланысты акустикалық проблемаларды тудырады, бұл кейбір ноталардың жауабына әсер етеді және оларды сәл бұрмалайды. Кілттік орталықтар арасында тактильді тұрақтылықтың жетіспеушілігі де бар, бұл ойнаушыдан кілттік орталықтар арасында қозғалғанда бұлшық есіндегі режимдерді бейімдеу үшін қосымша күш-жігер жұмсауды талап етеді. Акустикалық проблемаларды шешуге және бастапқы саусақ жүйесінің қиын аспектілерін түзетуге бағытталған екі маңызды әрекет болды:

A number of experimental saxophones and saxophone related instruments have appeared since Sax's original work, most with no lasting impact. During the early 1920s Reiffel & Husted of Chicago produced a Slide saxophone. During the 1920s some straight alto and tenor saxophones were produced by Buescher, which proved cumbersome to handle and difficult to transport. Buescher custom produced one straight baritone saxophone as novelty instrument for a vaudeville performer. C. G. Conn introduced two new variants in 1928–1929, the Conn O Sax and the mezzo soprano saxophone, both keyed in F, one step above the E♭ alto. The Conn O Sax is built straight, with a slightly curved neck, a spherical liebesfuss style bell, and extra keys for low A and up to high G. It was produced only in 1929 and 1930, and intended to imitate the form and timbre of the cor anglais. With fewer than 100 surviving instruments, the Conn O Sax is highly sought after by collectors. The Conn mezzo soprano experienced a similarly short production run, as the economics of the Great Depression curtailed the market for what were regarded as novelty instruments. Most were subsequently expended by Conn to train its repair technicians. The most successful of the unusual 1920s designs was the King Saxello, essentially a straight B soprano, but with a slightly curved neck and tipped bell, made by the H. N. White Company. Such instruments now command prices up to US$4,000. Its lasting influence is shown in the number of companies, including Keilwerth, Rampone & Cazzani (altello model), L. A. Sax and Sax Dakota USA, marketing straight bore, tipped bell soprano saxophones as saxellos (or "saxello sopranos"). Interest in two 1920s variants was revived by jazz musician Rahsaan Roland Kirk, who called his straight Buescher alto a Stritch and his Saxello a Manzello. The Buescher straight alto was a production instrument while the manzello was in fact a Saxello with a custom made large bell and modified keywork. More recently, the mezzo soprano, or a modern variant of it, came into use by jazz musicians Anthony Braxton, James Carter, Vinny Golia, and Joe Lovano. Some of the 1920s experimental designs, in addition to the Saxello, provide the basis for similar instruments produced during the modern era. Straight altos and tenors have been revived by Keilwerth, L. A. Sax and Sax Dakota USA. A mezzo soprano in the key of G has been produced by Danish woodwind technician Peter Jessen, most notably played by Joe Lovano. This instrument is more in the timbral quality of Bb soprano saxophone. The Contralto saxophone, similar in size to the orchestral C melody, was developed in the late 20th century by California instrument maker Jim Schmidt. This instrument has a larger bore and a new fingering system, and does not resemble the orchestral instrument except for its key and register. Benedikt Eppelsheim, of Munich, Germany has introduced recent innovations at the upper and lower ends of the saxophone range. The soprillo sax is a piccolo sized saxophone pitched an octave higher than the B soprano sax. It is so small that the octave key is built into the mouthpiece. The tubax, developed in 1999 by Eppelsheim, plays the same range and with the same fingering as the E contrabass saxophone. Its bore, however, is narrower than that of a contrabass, resulting in a more compact instrument with a "reedier" tone (akin to the double reed contrabass sarrusophone). It can be played with the smaller (and more commonly available) baritone saxophone mouthpiece and reeds. Eppelsheim has also produced subcontrabass tubaxes in C and B, the latter being the lowest saxophone ever made. Among the 2000s developments is the aulochrome, a double soprano saxophone invented by Belgian instrument maker François Louis in 2001. Since the 1950s, saxophones with non metallic bodies have occasionally been in production. Such instruments have failed to gain acceptance over a number of issues including durability, repairability, and deficiencies in key action and tone. The best known of these efforts is the 1950s Grafton acrylic alto saxophone used briefly by Charlie Parker and Ornette Coleman. It had a production run of over 10 years as a budget model saxophone. The polycarbonate Vibratosax is in production as a low cost alternative to metal saxophones. Wooden Sawat saxophones are made in Thailand on a small scale. Opinions vary on the significance of body materials to sound. The fingering scheme of the saxophone, which has had only minor changes since the instrument's original invention, has presented inherent acoustic problems related to closed keys below the first open tonehole that affect response of, and slightly muffle, some notes. There is also a lack of tactile consistency between key centers, requiring extra effort from the player to adjust modes of muscle memory when moving between key centers. There have been two noteworthy efforts to remedy the acoustic problems and awkward aspects of the original fingering system:

Leblanc Rationale және System саксофондары бірінші ашық тесіктен төменгі жабық кілттерге байланысты акустикалық проблемаларды шешуге арналған кілттік механизмдерге ие. Олар сонымен қатар ойнаушыларға бір кілтті басу арқылы жарты тонмен масштабтарды жылдыруға мүмкіндік береді, саусақтарды жарты тонмен алыс орналасқан аспаптармен үйлестіреді. Кейбір Leblanc System мүмкіндіктері 1950 және 1960 жылдардағы Vito Model 35 саксофондарына енгізілді. Бұл жүйенің артықшылықтарына қарамастан, қабылдануы кейбір кілттік механизмдердің күрделілігімен байланысты шығындар мен механикалық сенімділік мәселелерімен шектелді. Хроматикалық немесе сызықтық саусақ жүйесі саксофоны – аспап дизайнері және жасаушы Jim Schmidt-тің жобасы, барлық интервалдар арасындағы тактильді және логикалық тұрақтылықты бақылайтын және бірінші ашық тесіктен төменгі жабық кілттерге байланысты акустикалық проблемаларды болдырмайтын мүйізді жасауға бағытталған. Бірнеше жұмыс прототиптері жасалды және сауда көрмелерінде ұсынылды. Бұл түпнұсқа және қымбат саксофонды жеке тапсырыс бойынша өндіріледі.

Қатынасты құралдар

Бамбуктан жасалған (халумеуді еске түсіретін) саксафонның арзан, кілті жоқ халықтық нұсқалары 20-шы ғасырда Гавайи, Ямайка, Таиланд, Индонезия, Эфиопия және Аргентинаның аспап жасаушыларымен жасалған. Гавайи аспабы, ксафон деп аталады, 1970-ші жылдары ойлап табылды және "бамбук сакс" деп те сатылады, бірақ оның цилиндрлі түтігі кларнетке көбірек ұқсайды, ал кілттерінің болмауы оны флейтаға жақындатады. Ямайканың осындай үйде жасалған бамбук "саксофонның" ең белгілі орындаушысы менто музыканты және аспап жасаушы 'Шәкәр қарын' (Уильям Уокер) болды. Индонезияның Сулавеси аралының Минахаса аймағында әр түрлі өлшемдегі бамбук "саксофондарынан" және "жез" аспаптарынан тұратын толық музыкалық топтар кездеседі. Бұл аспаптар жергілікті материалдардан жасалған еуропалық аспаптардың имитациясы. Ұқсас аспаптар Таиландта да жасалады. Аргентинада Анхель Сампедро дель Рио және Мариана Гарсия 1985 жылдан бері әр түрлі өлшемдегі бамбук саксофондарын шығарып келеді. Көптеген синтезаторлық желді басқару құралдары саксофон сияқты тартылады және саусақпен ойнатылады, мысалы, Электрондық желді аспап (EWI). Қос қамыстан жасалған ротфон және джазофон деп аталатын жезді аспаптардың пішіні альт немесе тенор саксофонға ұқсас.