Кіріспе

Укмал (юкатек майясы: Óoxmáal) – классикалық кезеңдегі ежелгі майя қаласы, қазіргі Мексикада орналасқан. Бұл қала Майя мәдениетінің ең маңызды археологиялық орындарының бірі саналады, сондай-ақ Мексикадағы Паленке, Чичен-Ица және Калакмуль, Белиздегі Каракол және Хунантунич, сонымен қатар Гватемаладағы Тикал қалаларымен бірге. Ол Юкатан түбегінің батысындағы Пуук аймағында орналасқан және аймақтың ең көрнекті сәулет стилін ұсынатын Майя қалаларының бірі болып есептеледі. Оның маңыздылығын мойындау үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Укмал Мексиканың Юкатан штатының астанасы Меридадан оңтүстікке қарай 62 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның ғимараттары өз өлшемдерімен және әшекейлерімен ерекшеленеді. Сакбе деп аталатын ежелгі жолдар ғимараттарды байланыстырады, сонымен қатар қазіргі Мексикадағы Чичен-Ица, қазіргі Белиздегі Каракол және Хунантунич, қазіргі Гватемаладағы Тикал сияқты аймақтағы басқа қалаларға дейін созылған. Оның құрылыстары Пуук стиліне тән, тегіс төмен қабырғалары бар, олар әдеттегі Майя үйлерінің бейнелеріне негізделген әшекейлі фриздерге ашылады. Бұл бағаналар (үй қабырғалары үшін қолданылатын қамыстың нығайылуын бейнелейді) және трапеция тәрізді пішіндер (салалы шатырларды көрсетеді) арқылы көрсетілген. Бір-біріне торылған жыландар, ал кейде екі басты жыландар жаңбыр құдайы Чаактың маскалары үшін қолданылады; оның үлкен мүрні дауылдың сәулелерін көрсетеді. Қауырсынды жыландар ашық тістерімен адамдардан шығып тұрғандай көрінеді. Кейбір қалаларда Кетцалькоатль мен Тлалокқа табынған науа тайпаларының ықпалы да байқалады. Бұл элементтер Пуук дәстүрінің бастапқы элементтерімен үйлесім тапқан. Ғимараттар жер бедерін пайдаланып, биіктікке көтеріліп, бес деңгейлі Сиқыршы пирамидасы және 500 метрден астам аумақты алып жатқан Губернатор сарайы сияқты маңызды көлемге ие болады.

Топонимика

Қазіргі атауы "үш рет салынған" деген мағынаны білдіретін Оксмал сөзінен туындаған сияқты. Бұл орынның ежелгілігін және оны қайта жаңартуға соққан уақыттарды көрсетеді. Этимологиясы даулы; тағы бір болжам – "алдағы, болашақ" дегенді білдіретін Учмал. Дәстүр бойынша, бұл қала "көрінбейтін қала" ретінде танымал, оны ергежейлі патшаның сиқырымен бір түндікте салыпты.

Майя аңыздары

Майя жырларындағы «Укзмалдың алапататы сиқыршысы» оқиғасы Укзмалда болған.

Қалдықтардың қазіргі тарихы

Сильванус Г. Морли 1909 жылы бұрын назардан тыс қалған бірнеше ғимараттарды қамтитын осы орналасқан жердің картасын жасады. Мексика үкіметі кейбір құрылыстарды құлау немесе одан әрі бұзылу қаупінен қорғау үшін алғашқы жобаны 1927 жылы іске қосты. 1930 жылы Франс Блом Тулан университетінің экспедициясын басқарды. Олар "Наннер төртбұрышының" қасбеттерінен гипстен көшірмелер жасады; осы көшірмелерді пайдаланып, төртбұрыштың дәл көшірмесі жасалып, 1933 жылы Чикаго қаласындағы (Иллинойс штаты) Дүниежүзілік көрмеде көрсетілді. Архитектураның гипстен жасалған көшірмелері көрмеден кейін жойылды, бірақ Укзмал ескерткіштерінің гипстен жасалған кейбір көшірмелері әлі де Туланның Орта Америка зерттеу институтында сақтаулы. 1936 жылы Хосе Эроса Пениче басшылығымен Мексика үкіметі жөндеу және нығайту бағдарламасын бастады. Ұлыбританияның королевасы Елизавета II 1975 жылғы 27 ақпанда осы орынның дыбыс және жарық шоуының ашылуына келді. Көрсетілім Чаакқа (майялардың жаңбыр құдайына) арналған майя дұғасын үн жүйесі арқылы ойнаған сәтте, кенеттен қатты жаңбыр жауды.

Микробтық ыдырау

Укмал мен Кабада тас ғимараттарды тозуға ұшырататын микробтық биофильмдер анықталды. Ксенококк сияқты фототрофтар көбінесе ішкі қабырғаларда кездеседі. Тас тозуын тудыратын глоокапса мен синехоцистис те көп мөлшерде табылды. Чичен-Ица мен Укмал жерлерінде Aureobasidium және Fusarium саңырауқұлақ түрлері кездеседі. Цианобактериялар жарық аз түсетін бөлмелердің ішкі жағында көптеп таралған.