Кіріспе
Артюр Мишел Рэнсом (18 қаңтар 1884 - 3 маусым 1967) – ағылшын жазушысы және журналисі. Ол ең белгілісі балалардың мектеп каникулындағы оқиғаларын баяндайтын және суреттеген «Қарлығаштар мен Амазонкалар» балалар кітаптары сериясымен танымал. Бүкіл серия қазірге дейін басылып келеді, ал «Қарлығаштар мен Амазонкалар» Виндермир мен Конистон сулары маңындағы туристік индустрияның негізі болды – Рэнсом өзінің ойдан шығарған Солтүстік аймақтың көлі ретінде бейімдеген екі көл. Ол сонымен қатар Лондонның әдеби өмірі және 1917 жылғы төңкерістерге дейін, оның кезінде және одан кейінгі Ресей туралы жазды. Революция жетекшілерімен байланысы оның құпия қызметке ақпарат беруіне себеп болды, сонымен қатар MI5 оны совет тыңшысы деп күдіктенді.
Arthur Michell Ransome (18 January 1884 – 3 June 1967) was an English author and journalist. He is best known for writing and illustrating the Swallows and Amazons series of children's books about the school holiday adventures of children, mostly in the Lake District and the Norfolk Broads. The entire series remains in print, and Swallows and Amazons is the basis for a tourist industry around Windermere and Coniston Water, the two lakes Ransome adapted as his fictional North Country lake. He also wrote about the literary life of London, and about Russia before, during, and after the revolutions of 1917. His connection with the leaders of the Revolution led to him providing information to the Secret Intelligence Service, while he was also suspected by MI5 of being a Soviet spy.
Ерте өмір
Рэнсом – Сирил Рэнсомның (1851–1897) және оның әйелі Эдит Рэнсомның (қыз есімі Бейкер Болтон) (1862–1944) ұлы. Артур төрт баланың ең үлкені болды: оның екі әпкесі – Сесили мен Джойс, және Джеффри деген ағасы 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. Джойс Луптон отбасына үйленді, олар белгілі өнеркәсіпшілер мен саясаткерлер еді; ол ұлдарының бірін Артур Ральф Рэнсом Луптон (1924–2009) деп атады. Рэнсом Лидс қаласында дүниеге келді; Хайд Парк ауданындағы 6 Аш Гроув үйінің есігіне оның туған жері екенін еске салар көк тақта орнатылған. Рэнсомның әкесі Йоркшир колледжінде (қазіргі Лидс университеті) тарих профессоры болған. Отбасы Лейк-Дистрикттегі Нибтвейтте жиі демалысқа шығар еді, ал оны нәресте кезінде Конистон Олд Мэн тауының басына көтеріп алып баратын. 1897 жылы әкесінің ерте қайтысы оған үлкен әсер етті. Анасы оның жазу үшін оқуын тастауын қаламады, бірақ кейіннен оның кітаптарын қолдады. Ол 1943 жылы «Пикттер мен шейіттер» кітабын жариялауға ынталандырды, бірақ оның екінші әйелі Евгения оны ұнатпады және ол кітап жазылып жатқанда оның кітаптарына жиі қарсы болды. Рэнсом алдымен Виндермирде, содан кейін Регби мектебінде (ол Льюис Кэрролл қолданған оқу бөлмесінде тұрды) білім алды, бірақ нашар көру қабілеті, спортқа бейімділігінің болмауы және академиялық жетістіктерінің шектеулі болуына байланысты бұл тәжірибе оған толыққанды ұнамады. Ол қайтыс болған әкесі жұмыс істеген Йоркшир колледжінде химияны оқыды.
Жазушылық мансап
Бір жыл Йоркшир колледжінде оқығаннан кейін оқуын тастап, жазушы болу үшін Лондонға кетті. Ол баспа компаниясында кеңсе көмекшісі және құлдырап бара жатқан "Temple Bar Magazine" журналының редакторы болып жұмыс істеді, сонымен қатар әдеби ортада өзін таныстырды. Рэнсомның алғашқы туындыларының бірі – Энтони Трехерннің тапсырысымен жазылған балалар кітаптары сериясы, "Балаларға арналған табиғат кітаптары". Жоспарланған алты томның үшеуі ғана баспагер банкротқа ұшырағанға дейін жарық көрді. Оларды All Things Ransome веб-сайтынан табуға болады. Өзінің маңызды алғашқы кітабында, "Лондондағы Богемия" (1907), Рэнсом қаланың богемиялық әдеби және көркем қауымдастықтарының тарихымен және оның қазіргі өкілдерімен таныстырды. 1903 жылы Жапониядан келген ақын Йоне Ногучиге қызығушылық танытуы, оны (Челсидегі көршісі болған) жапон суретшісі Йосио Маркиномен достыққа алып келді. Маркино оны Памела Колман Смитпен таныстырды, ол Rider–Waite таро карталарының суреттерімен танымал болған. Рэнсом 1909 жылы Айви Констанс Уокерге үйленді және олардың бір қызы болды, Табита. Неке бақытты болған жоқ; Рэнсом әйелінің жазуға аз уақыт бөлгенін және онымен, қызымен көбірек уақыт өткізуді талап еткенін үлкен қиындық деп санады. Оның өмірбаянының авторы Хью Броган "Айвиге жақсы күйеу болу мүмкін емес еді" деп жазады. Олар 1924 жылы ажырасып кетті. Рэнсом әртүрлі авторлардың өмірбаянын және әдеби сын мақалаларын жазуға кірісті. Эдгар Аллан По туралы мақаласы 1910 жылы, ал Оскар Уайльд туралы мақаласы 1912 жылы жарық көрді. Алайда, соңғысы оны лорд Альфред Дугласпен сотқа қатыстырды. 1913 жылғы сот отырысында әйелі қатысты, Рэнсом оны өзінің жанында отыруға рұқсат бермеді. Оның бұл іске байланысты көпшіліктің назарына түсуіне қуанғаны олардың некесіне қосымша стресс тудырды. Баспагер Дэниел Макмиллан сот барысында күнде жұбайлармен бірге тамақтанды, осылайша Айви Артурмен дауласуына жол бермеді. Рэнсом "De Profundis" басылымының редакторы Робби Росс қолдауымен сот ісін жеңіп шықты. Дуглас жала жабу ісінен банкротқа ұшырады. Бірақ Рэнсом кітабының екінші басылымындағы кінәлі бөлімдерді алып тастады және жарнамалық құндылығына қарамастан, барлық сұхбаттардан бас тартты. Рэнсомтың 13 ай бойы сот шешімін күткен "азапты" кезеңіне оның баспашысы Чарльз Гранвиллдің әрекеттері де үлкен әсер етті. Оскар Уайльд туралы сындық зерттеуді баспагер Мартин Секкер басшылығымен дайындаған болатын, бірақ Гранвилл жақсырақ табыс пен кепілді, тұрақты кіріс ұсынды. Секкер құқықтарды босатуға келісті, ал Рэнсом По мен Уайльдты Гранвиллге тапсырды. Уайльд туралы жұмыс жақсы қабылданып, сәтті болды, сегіз рет басылып шықты, бірақ Рэнсом аз пайда көріп қалды. 1912 жылы Гранвиллке талан-таражға салу айыбы тағылды және ол елден қашып кетті, Рэнсомтің Гранвиллдің банкрот болған компаниясының кредиторы ретінде тіркелуге тіпті күресуіне соқтырды. Сонымен қатар, денсаулығына немқұрайлы қарауы (ісік және асқазан жарасынан зардап шеккен) сот ісін қорғау қысымымен күшейді. Рэнсом Роберт Луис Стивенсонның ұқсас әдеби өмірбаянын да жазып жатқан, бірақ ол қолжазбасымен бірге бірінші нұсқасында тоқтатылды және 1999 жылға дейін қайта табылған жоқ. Кейіннен ол өңделді және бір ғасырдан кейін 2011 жылы "Артур Рэнсомның Роберт Луис Стивенсон туралы ұзақ жылдар бойы жоғалған зерттеуі" деген атпен жарияланды. Детективтік романдарға құмарлық танытқан Рэнсом 1939 және 1940 жылдар аралығында The Observer журналында Уильям Блант псевдонимімен жаңа детективтік романдарды сынға алды.
Шетелдік тілші
1913 жылы Рэнсом алғашқы әйелі мен қызынан ажырасып, Ресейдің фольклорын зерттеу үшін Ресейге сапар шекті. 1915 жылы Рэнсом «Өмір эликсирі» (Methuen, Лондон баспасы) романын жариялады, ол «Қырандар мен амазонкалар» сериясынан басқа, оның толыққанды романы болды. Бұл – өмір эликсирін тапқан алхимикке кездейсоқ соқтығысқан жас жігіттің готикалық романы, оның күші адам қанды төгу арқылы жаңартылуы тиіс. Келесі жылы ол Ресейден жиналған 21 халық ертегісінен тұратын «Ескі Петрдің орыс ертегілері» жинағын шығарды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол шетел тілшісі болып, радикалды «The Daily News» газеті үшін Шығыс майданындағы соғысты жариялады. Ол 1917 жылғы Ресей революциясын да қамтыды және большевиктердің мүддесіне көңіл білдіріп, Владимир Ленин, Леон Троцкий және Карл Радек сияқты бірнеше жетекшілерімен жеке қарым-қатынас жасады. Ол болашақ екінші әйелі Евгения Петровна Шелепинамен танысты, ол сол кезде Троцкийдің жеке хатшысы болып жұмыс істеді. Рэнсом британдық шенеуніктерге және Британ құпия қызметіне ақпарат берді, олар оған өздерінің ішкі құжаттарында S.76 кодын тағайындады. Дегенмен, 1919 жылдың наурыз айында Ұлыбританияға қайта келген кезде билік оны тыңдап, агенттік қызметін жария етумен қорқытты. 1919 жылдың қазан айында Рэнсом Сыртқы істер министрлігінің Саяси барлау бөлімінің қызметкері Реджинальд Липермен кездесті, ол Рэнсомнан оның мақалаларын және қоғамдық сөздерін бекіту үшін жеке түрде тапсыруды талап етті. Рэнсом бұған «ашумен» жауап берді. Липердің білмеуі бойынша, Рэнсомның «сатқындыққа жақын» мақалалары большевиктер жетекшілеріне ерекше қол жеткізуі үшін жазылған. MI5, британдық қауіпсіздік қызметі, Рэнсом пен оның әріптесі журналист М. Филипс Прайс Ресей азамат соғысына одақтастардың араласуына қарсы болғандықтан қауіпті деп санды. Одақтастардың араласуы тоқтағаннан кейін Рэнсом Балтық елдерінде қалды және «Ракундра» атты круиздік яхта салды. Ол өзінің тәжірибелері туралы «Ракундраның алғашқы саяхаты» атты сәтті кітап жазды. Ресей мен Балтық елдеріне оралғаннан кейін ол «Манчестер Гардиан» газетіне жұмысқа орналасты. Ажырасқаннан кейін ол Евгенияға үйленді және оны Англияға әкелді, онда ол «The Guardian» газетіне, көбінесе халықаралық істер туралы жазды, сонымен қатар балық аулау туралы «Ел тіршілігінен» (Country Diary) бағанын жүргізді. Рэнсомдар Англияға оралғаннан кейін «Ракундра» яхтасы яхта жазушысы Кейнес Адлард Коулске сатылды, ол оны Англияға қайтарып әкелді.
"Салпан мен Амазонка" сериясы
1920-шы жылдардың соңында Рэнсом көлдер аймағына қоныс аударды, себебі ол «Гардиан» газетінің штаттық шетелдік тілшісі қызметін қабылдамауға шешім қабылдады. Оның орнына 1929 жылы «Құйрықшаяндар мен Амазонкалар» кітабын жазды – оның балалар кітабының ең үздік жазушысы ретінде танылуына себеп болған серияның алғашқы кітабы. Рэнсом кітаптағы Уокер балаларына («Құйрықшаяндарға») ішінара Алтунян отбасының үлгі болғанын айтады. Ол Альтунян анасымен және олардың Коллингвуд әже-бабайларымен ұзақ жылдар бойы достық қарым-қатынаста болды. Кейіннен ол бұл байланысты жоққа шығарып, ол Альтунян отбасының есімдерін ғана кейіпкерлеріне бергенін мәлімдеді; кейіпкерлерді түпнұсқалық туынды деп санамағандықтары оны ренжіткен сияқты. Хаттар Рэнсом мен отбасы арасында дау-жанжал туындағанын көрсетеді. Рэнсомның шығармалары іс-қимылдарды егжей-тегжейлі сипаттауымен ерекшеленеді. Ол көлдер аймағының көптеген нақты ерекшеліктерін пайдаланғанымен, өзінің географиясын ойлап тапты, әртүрлі жерлердің сипаттамаларын біріктіріп, өзіне тән көріністер жасады. Шығыс Англияға көшу төрт кітаптың оқиға орынын өзгертті, ал Рэнсом Шығыс Англияның нақты ландшафты мен географиясын қолдана бастады, сондықтан кітаптардағы карталарды нақты аймаққа бағыт ретінде пайдалануға болады. Рэнсомдың теңізге деген қызығушылығы және нақты сипаттама беру қажеттілігі оны Солтүстік теңіз арқылы Нидерландтағы Флашингке сапарға шығарды. Оның «Теңізге қастап кетпедік» кітабы осы сапарды көрсетеді, ал ол ойдан шығарылған Гоблинді өзінің «Нэнси Блэкет» қайығымен байланыстырды (оның аты сериядағы кейіпкердің атын алған). «Құйрықшаяндар мен Амазонкалар» кітаптарының екі-үші сюжеті ақиқатқа сай келмейді. Питер Дақтың бастапқы идеясы балалардың өзі құрастырған оқиға болды, ал Питер Дақ бұрынғы томда, «Swallowdale» кітабында балалар жасаған кейіпкер ретінде пайда болды, бірақ Рэнсом оны басылымға шығармас бұрын түсіндірме сөзін алып тастады. Салыстырмалы түрде қарапайым болғанымен, оқиға, оның теңдесі жоқ жалғасы «Мисси Ли» бірге, серияның қалған бөлігінен гөйі тірлікке толы. Қытайға шетелдік тілші ретінде сапар Рэнсомқа «Мисси Ли» үшін қиялға толы бастама берді, онда оқырмандар Питер Дақтың «Wild Cat» шхунасында әлемді аралап жүрген «Құйрықшаяндарды» және «Амазонкаларды» көреді. Олар капитан Флинтпен (Амазонкалардың ағасы Джим Тернермен) бірге қытайлық қарақшылардың құрбанына айналады. Питер Дақтың суреттерін Рэнсом өзі қалам мен сыямен салды, бірақ кітаптың алдындағы бетінде «Суреттер «Құйрықшаяндар мен Амазонкалардың» берген мәліметтеріне негізделген және негізінен олардың өзі салған» деп жазылған. Содан кейін Рэнсом оқиғаларға сурет салуды жалғастырды және 1938 жылдан бастап серияның алғашқы екі кітабының жаңа басылымдарына суреттер қосты, Клиффорд Уэббтің суреттерін алмастырды (оның «Құйрықшаяндар мен Амазонкалар» кітабына салған суреттері Стивен Спёрридің алғашқы басылымдағы суреттерін алмастырған еді). Рэнсом Спёрридің суреттерін ұнатпағандықтан, Спёрри салған карталар ғана соңғы қағаз және кітап мұқабасы үшін сақталды. Серияның соңғы кітабы «Ұлы солтүстік?» (1947) Шотландияда орын алды, сюжет пен оқиға реалистік болғанымен, ішкі хронология мектеп демалысының оқиғаларымен сәйкес келмейді. Майлс Норт, Рэнсомның жанкүйері, кітаптың негізгі сюжетіне үлкен үлес қосты. «Құйрықшаяндар мен Амазонкалар» кітабының үлкен сұранысқа ие болуы басқа авторларды да осылай жазуға шабызданды. Ең бастысы, екі мектеп оқушысы Памела Уитлок және Кэтрин Халл Ексморда орын алған «Алыстағы Окс» атты оқиғалы кітабын жазды. Уитлок 1937 жылдың наурыз айында Рэнсомға қолжазбаны жіберді, ол өзінің баспасынан Джонатан Кейпке оны шығаруды ұсынды, оны «1937 жылдың ең жақсы балалар кітабы» деп сипаттады.
Желкендеу
1925 жылы Ракундра сатылғаннан кейін (Коулздің меншігінде ол Аннет II аталды), Рэнсом (кейде жалға беру, несие беру немесе сынақ жүзуден басқа) тағы бес круиздік яхтаның иесі болды. Оның келесі яхтасы Hillyard компаниясында салынған Нэнси Блэкетт болды, ол 1935 жылдан 1938 жылға дейін оның меншігінде болды. Ол 1931 жылы суға түсірілген кезде бастапқыда Спиндрифт деп аталды. Содан кейін Фредерик Шепард жобалаған және 1938 жылы Пин Миллдегі Гарри Кингс Ярдта салынған каноэ түріндегі корпусы бар 35 футтық 12 тонналық Селина Кинг келді. Ол соғыс жылдары сақтауға қойылды және 1946 жылы (дәрігерлердің кеңесі бойынша) сатылды. 1951 жылдың шілдесінде ол "Норвад" атты Hillyard компаниясының бес жарым тонналық орталық кабиналық яхтасын көрді. Евгениямен бірге ол келесі айда Норвадта қатты теңіз желдерінде сынақ жүзіп көрді. Олар осындай яхта алуға шешім қабылдады, оған Лотти Блоссом деген ат беруді жоспарлады және сол жылғы қайық көрмесіндегі үлгіге тапсырыс берді. Стандарттық өндіріс үлгісінен яхтаның ішкі бөлігін өзгерту үшін тілектерін тізімге жазып, қайық 1952 жылдың 1 сәуірінде суға түсірілді. Рэнсомның денсаулығының нашарлауына байланысты алғашқы теңіз сапары 15 сәуірге шегерілді. 1952 жылдың желтоқсан айында ол Лотти Блоссомды сэр Уильям Пол Маллинсонға, оның (Рэнсомтың) яхтаның атын сақтап қалу шартымен сатты. Рэнсом және оның екінші әйелі бір бейітте жерленген.
Өлім
Рэнсом 1967 жылғы 3 маусымда Чидл корольдік ауруханасында қайтыс болды. Ол және оның әйелі Евгения Камбрия, Русилиядағы Санкт-Пол шіркеуінің қорымдағы жерленген, Оңтүстік көлдер аймағында. Руперт Харт-Дэвис редакциялаған Артур Рэнсомның автобиографиясы 1976 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді. Онда оның өмірі 1931 жылы «Питер Дак» романы аяқталғанға дейінгі кезеңді ғана қамтиды.
Сыйлықтар мен марапаттар
Рэнсом кітапхана қоғамынан алғашқы Карнеги медалін жеңіп алды, ол "Құстар поштасы" кітабын "Салаң және Амазонка" сериясынан британдық автордың жылдың ең жақсы балалар кітабы деп мойындады. 1953 жылы Британ империясы орденімен (CBE) марапатталды. Дарем университеті оған құрметті өнер магистрі дәрежесін берді (бірақ оған Кейпке назар аудармауын айтты), ал Лидс университеті 1952 жылы құрметті әдебиет докторы етті. Оның кітаптары көптеген тілдерге аударылып, көп елде танымал болды. Чехияда және Жапонияда, 1987 жылы Артур Рэнсом клубы құрылған, Рэнсомды құрметтеушілердің белсенді қоғамдары жұмыс істейді. Чех астрономы Антонин Мркос автордың құрметіне астероидқа (6440 Рансом) ат қойды. 1990 жылы Ұлыбританияда құрылған Артур Рэнсом қоғамының қазіргі мүшелері бүкіл әлемге тараған.