Навахо тілі: Тарихы, ерекшеліктері мен қолданысы

Кіріспе

Навахо тілі – АҚШ-тағы На-Дене тобына жататын атабаска тілі.

Навахо немесе Навахо ( /n//æ//v//ə//h//oʊ//, /'/n//ɑː//v//ə// / NAVəhoh, NAHvə ; Навахо: Diné bizaad немесе Naabeehó bizaad ) – На-Дене отбасына жататын Оңтүстік Атабаска тілі, осы арқылы ол Солтүстік Американың батыс аймақтарында сөйленетін тілдермен байланысты. Навахо тілі негізінен Оңтүстік-Батыс АҚШ-та, әсіресе Навахо ұлтында қолданылады. Бұл ең көп таралған американдық тілдердің бірі және Мексика-АҚШ шекарасының солтүстігінде ең көп сөйленетін тіл, 2011 жылғы мәліметтер бойынша шамамен 170 000 америкалық үйде навахо тілінде сөйлейді. Тілдің сөйлейтін адамдарының санының сақталуы қиындыққа тап болды, бірақ бұл мәселе Навахо ұлтындағы кең ауқымды білім беру бағдарламаларының арқасында біршама жеңілдетілді. Екінші дүниежүзілік соғыста Навахо тілінде сөйлейтін адамдар әскерге қосылып, құпия хабарларды жіберу үшін код жасады. Осы кодты қолданғандардың хабарлары көптеген өмірді сақтап қалды және соғыстағы ең шешуші шайқастарда жеңіске жетуге көмектесті. Навахо тілінде өте кең фонемалық тізім бар, оның ішінде ағылшын тілінде кездеспейтін бірнеше дауыссыз дыбыстар бар. Оның негізгі төрт дауысты дыбыстық ерекшеліктері – мұрындық, ұзындығы және тон. Навахо тілінде агглютинативті және фьюзиялық элементтер бар: ол етістіктерді өзгерту үшін жұрнақтарды қолданады, ал есімдер әдетте бірнеше морфемадан құралады, бірақ екі жағдайда да бұл морфемалар ретсіз және анықтау қиын түрде біріктіріледі. Сөздердің негізгі реті – бастауыш-толықтырылыс-жалғау, бірақ ол прагматикалық факторларға өте бейім. Етістіктер уақыт пен модальдық түрлерге сәйкес жіктеледі, сондай-ақ бастауыш пен толықтырылыстың саны мен тұлғасына, сондай-ақ басқа да көптеген айнымалыларға сәйкес жұрнақтар қосылады. Тілдің әліпбиі 1930 жылдардың соңында жасалған, ол латын әліпбиіне негізделген. Навахо сөздерінің көпшілігі атабаска тілінен шыққан, себебі тіл өте күрделі зат есім морфологиясына байланысты қарыз сөздерді қабылдауға жасықтық танытады.

Номенклатура

Навахо сөзі экзоним болып табылады: ол тева тілінен алынған. Наваху сөзі «нава» («егістік») және «ху» («аңғар») түбірлерін біріктіре отырып, «үлкен егістік» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз испан тіліне қазіргі Нью-Мексиконың солтүстік-батысындағы аймақты атау үшін, ал кейін ағылшын тіліне Навахо тайпасы мен олардың тілін атау үшін қабылданды. Навахо сөзінің баламалы жазылуы – Навахо ескірген болып саналады; тіпті антрополог Берард Хейл жеке қарсылықтарына қарамастан, заманауи қолданысқа сәйкес «j» әрпімен жазған. Навахо халқы өздерін Дине («Адамдар») деп атайды, ал олардың тілі Дине бизаад («Адамдардың тілі») немесе Наабихо бизаад деп аталады.

Жіктеу

Навахо – атабаска тілдерінің бірі; навахо және апачи тілдері осы отбасының ең оңтүстік тармағын құрайды. Атабаска тілдерінің көпшілігі Аляскада, Канаданың солтүстік-батысында және Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауында орналасқан. Атабаска тілдерінің көпшілігінде тондық ерекшелік бар. Алайда, бұл ерекшелік барлық кіші топтарда тәуелсіз дамыды; прото-атабаска тілінде тондық ерекшелік болған жоқ. Әр жағдайда, тон морфемалардың соңындағы глоттальдық дауыстардан пайда болды; алайда, бұл дауыстардың тонға айналуы тұрақты болған жоқ, кейбір туысқан морфемалар кейбір атабаска тілдерінде жоғары тонмен, ал басқаларында төмен тонмен айтылады. Навахо және чипевиан тілдерінің прото-атабаска тілінен кейінгі ортақ ата-бабасы жоқ және олардың көптеген сәйкес, бірақ қарама-қарсы тондық жұптары бар екендігі анықталды. Бұл, прото-атабаска тілінің әртүрлі диалектілерінде бұл глоттальдық дауыстар әртүрлі айтылғандығынан туындаған болуы мүмкін деген болжам бар. Прото-атабаска тілі шамамен б.з.д. 500 жылы толыққанды түрде жеке тілдерге бөлінді. Навахо тілі батыс апачи тілімен, оның ұқсас тондық схемасы және сөздік қорының 92 пайызынан астамымен, сондай-ақ чирикахуа-мескалеро апачи тілімен ең жақын байланысты. Апачи тілдік топтарының 1300 және 1525 жылдар аралығында жеке қоғамдар ретінде бөлініп, қалыптасқандығы естілді, олардың бірі – навахо. Навахо тілі, әдетте, барлық басқа апачи тілдерімен өзара түсіністі болып саналады.

Тарих

Навахо тілдері, оның ішінде навахо тілі де бар, 1500 жылға дейін Американың оңтүстік-батысына солтүстіктен келген деп есептеледі, бұл Альберта және Вайоминг арқылы өткен болуы мүмкін. Навахо тайпасына жататын археологиялық ескерткіштер Нью-Мексиконың солтүстігінде, Ла-Плата, Анимас және Пайн өзендері маңында 1500 жылға жуық мерзімде табылған. 1936 жылы тіл білімі маманы Эдвард Сапир, навахо халқының Пьюэбло аймағындағы жүгері егісімен айналысатын халық арасындағы жаңа құрғақ климатқа келгені олардың тілінде қалай көрініс тапқанын көрсетті, прото-атабаска тілінен навахо тіліне сөздердің мағынасының өзгеруін зерттеу арқылы. Мысалы, *dè: сөзі прото-атабаска тілінде "мүйіз" және "жануар мүйізінен жасалған кесе" дегенді білдірсе, навахо тілінде "деэ" сөзі "лақ" немесе "лақтан жасалған кесе" мағынасын алған. Сол сияқты, прото-атабаска тіліндегі *ł yəx̣s сөзі "қар жерде жатыр" дегенді білдірсе, навахо тілінде "yas" сөзі "қар" деген мағынаны иеленген. Сондай-ақ, навахо тілінде "жүгері" сөзі – naadą́ą́ʼ, ол "душпан" және "тағам" деген мағына беретін екі прото-атабаска түбірінен шыққан, бұл навахо халқының алғаш рет Пьюэбло халқының арасына келген кезде жүгеріні "душпанның тағамы" деп санағандығын көрсетеді.

Навахо кодтарымен сөйлейтіндер

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде АҚШ үкіметі навахо тілінде сөйлейтін адамдарды навахо кодын қолданушылар ретінде жұмысқа алды. Бұл навахо сарбаздары мен теңізшілері құпия хабарларды жеткізу үшін навахо тіліне негіделген кодты пайдаланды. Соғыс аяқталғаннан кейін код бұзылмай қалды. Кодта ағылшын алфавитінің әр әрпі үшін навахо сөздері қолданылды. Хабарларды қарапайым ауыстыру шифрын қолдану арқылы кодтауға және декодтауға болады, онда шифрланған мәтін навахо сөзі болатын. Екінші типтегі код бейресми болды және тікелей ағылшын тілінен навахо тіліне аударылды. Егер навахо тілінде әскери терминді білдіретін сөз болмаса, кодты қолданушылар сипаттамалық сөздерді пайдаланды. Мысалы, навахо тілінде су асты қайығы деген сөз болмағандықтан, оны темір балық деп аударды. Бұл навахо кодын қолданушылары Екінші дүниежүзілік соғысқа қосқан үлесі үшін кеңінен танымал. Майор Говард Коннор, 5-ші теңізшілер дивизиясының байланыс офицері былай деді: "Егер навахолар болмағанда, теңізшілер Иво Джиманы ешқашан жаулап алмас еді".

Колонизация

Навахо жерлерін испандар алғаш рет он жетінші ғасырдың басында, бұл аймақ Жаңа Испанияның испан вице-корольдігінің құрамына қосылғаннан кейін отарлаған. 1848 жылы Мексика-Америка соғысынан кейін АҚШ осы аумақтарды аннексиялағаннан кейін, осы студенттер өсіп, өз балалары болғанда, оларды жазалаудан сақтау үшін көбінесе Навахо тілін үйретпеді. 1943 жылы олар тілдің түбірлері бойынша ұйымдастырылған "Навахо тілі" атты сөздікті жасады. 1960 жылдары АҚШ-тың халықтардың тілдерінің қолданылуы біраз уақыттан бері төмендеп келе жатқан еді. Осы онжылдықта жолдар салынғандықтан және тайпалық аймақтарда ағылшын тіліндегі радио хабарлау басталғандықтан, американдықтардың тілдерін қолдану одан да жылдам азайды. Навахо тілі де осы үрдіске ұшырады, бірақ оның көптеген сөйлеушілері – АҚШ-тағы кез келген басқа халық тілінен көп – оған басқа тілдерге қарағанда берік тұруға мүмкіндік берді. Тілдің төмендеуіне 1950 жылдары Навахо балаларының білім алу мүмкіндіктерін арттыру мақсатында қабылданған федералдық заңдар да себеп болды, нәтижесінде мектептерде ағылшын тілі кеңінен қолданыла бастады. 1990 жылдарға жақын, көптеген Навахо балалары Навахо тілін білмей, тек ағылшын тілін ғана білді.

Қайта жаңғырту және қазіргі жағдай

1968 жылы АҚШ президенті Линдон Джонсон екі тілді білім беру туралы заңға қол қойды, ол ағылшын тілін ана тілі ретінде білмейтін жас оқушыларды оқытуға қаражат бөлді. Заң көбінесе испан тілінде сөйлейтін балаларға – әсіресе мексикалық американдықтарға – арналған болғанымен, ол барлық мойындалған тілдік азшылықтарға қатысты. Көптеген үнді тайпалары өздерінің екі тілді білім беру бағдарламаларын құру мүмкіндігін пайдаланды. Дегенмен, ана тілін жетік білетін білікті мұғалімдер жетіспеді, сондықтан бұл бағдарламалар көбінесе сәтсіз аяқталды. 1984 жылы тілдің тарихи төмендеуіне қарсы тұру мақсатында Навахо Ұлттық Кеңесі Навахо Ұлтының мектептерінде барлық сыныптардағы оқушылар үшін Навахо тілінің қолжетімді және толыққанды болатынын жариялады. Олар 1987 жылы бірнеше маңызды толықтырулармен бұл жұмысты кеңейтті, және бұл басылым бүгінге дейін маңызды оқулық ретінде қолданылып келеді. 1989 жылдан бері Дине колледжі, Навахо тайпасының қоғамдық колледжі, Навахо тілі пәні бойынша мамандық ұсынады. Бұл бағдарламаға тіл, әдебиет, мәдениет, медициналық терминология және оқыту курстары кіреді, сондай-ақ АҚШ-тағы кез келген оқу орнының ішінде ең көп Навахо мұғалімдерін даярлайды. Әр семестрде шамамен 600 студент оқиды. Навахо тілінде сабақ оқытатын ірі университеттердің бірі – Аризона мемлекеттік университеті. 1992 жылы Янг және Морган Навахо тіліне арналған маңызды еңбек жариялады: Салли Миджеттің (Навахо) көмегімен «Навахо тілінің аналитикалық сөздігі». Бұл жұмыс атабаска тілдерінің негізі болып табылатын түбірлер бойынша құрылған. 2011 жылы өткізілген Американдық қоғамдық сауалнамада 169 369 американдық үйінде Навахо тілінде сөйлетіні анықталды, бұл ағылшын тілін ана тілі ретінде білмейтін американдықтардың 0,3 пайызын құрайды. Навахо тілінде сөйлейтін адамдардың 78,8 пайызы ағылшын тілін «өте жақсы» білетінін айтты, бұл жалпы алғанда жоғары көрсеткіш, бірақ басқа үнді тілдерінде сөйлейтін американдықтардан (85,4 пайыз) төмен. Навахо тілі сауалнамада жеке категорияға ие болған жалғыз үнді тілі болды; отандық Навахо тілінде сөйлейтіндердің үлесі барлық отандық үнді тілінде сөйлейтіндердің 46,4 пайызын құрады (тек 195 407 американдықтың үйінде басқа үнді тілінде сөйлейді). 2014 жылдың шілдесіне қарай Ethnologue Навахо тілін «6b» (Қауіпті жағдайда) деп жіктеді, бұл аз болса да, кейбір ата-аналар өз балаларына тілді үйрететінін және тілді жандандыруға бағытталған күш-жігер тілді сақтауға көмектесетінін көрсетеді. Навахо тілі осы категориядағы тілдердің ішінде салыстырмалы түрде көп халыққа ие. Навахо халқының шамамен жартысы Аризона, Нью-Мексико және Юта штаттарының аумағында орналасқан Навахо Ұлттық резервациясында тұрады, ал қалғаны АҚШ бойынша шашырап кеткен. Тайпалық заңға сәйкес, Навахо тілін еркін меңгеру Навахо Ұлтының президенті лауазымына үміткерлер үшін міндетті талап. Навахо тілінде түпнұсқа және аударма материалдар шығарылды. Алғашқы еңбектер миссионерлер аударған діни мәтіндер, соның ішінде Киелі кітап болды. 1943 жылдан 1957 жылға дейін BIA-ның Навахо агенттігі «Ádahooníłígíí» («Оқиғалар») атты газет шығарды, ол Навахо тілінде шыққан алғашқы және толығымен Навахо тілінде жазылған жалғыз газет болды. Оны Роберт У. Янг және Уильям Морган аға (Навахо) редакциялады. Олар сол жылы жарық көрген «Навахо тілі» атты маңызды тілдік сөздікке бірлесіп жұмыс істеді және келесі онжылдықтарда тілді зерттеу және құжаттау бойынша маңызды еңбектерді жасай берді. Бүгінгі таңда KTNN атты AM радиостанциясы Навахо және ағылшын тілдерінде хабар таратады, бағдарламаға музыка мен NFL ойындары кіреді; KNDN атты AM станциясы тек Навахо тілінде хабар таратады. 1996 жылы XXX Суперкубок Навахо тілінде көрсетілгенде, бұл Суперкубоктың алғаш рет үнді тілінде көрсетілуі болды. 2013 жылы 1977 жылғы «Жұлдыздар соғысы» фильмі Навахо тіліне аударылды. Бұл кез келген үнді тіліне аударылған алғашқы үлкен көркем фильм болды. 2018 жылдың 5 қазанында Duolingo – танымал тіл үйрену қосымшасында Навахо тілі курсының алғашқы бета нұсқасы жарық көрді.

In 1968, U. S. President Lyndon B. Johnson signed the Bilingual Education Act, which provided funds for educating young students who are not native English speakers. The Act had mainly been intended for Spanish speaking children—particularly Mexican Americans—but it applied to all recognized linguistic minorities. Many Native American tribes seized the chance to establish their own bilingual education programs. However, qualified teachers who were fluent in Native languages were scarce, and these programs were largely unsuccessful. In 1984, to counteract the language's historical decline, the Navajo Nation Council decreed that the Navajo language would be available and comprehensive for students of all grade levels in schools of the Navajo Nation. They expanded this work again in 1987, with several significant additions, and this edition continues to be used as an important text. Since 1989, Diné College, a Navajo tribal community college, has offered an associate degree in the subject of Navajo. This program includes language, literature, culture, medical terminology, and teaching courses and produces the highest number of Navajo teachers of any institution in the United States. About 600 students attend per semester. One major university that teaches classes in the Navajo language is Arizona State University. In 1992, Young and Morgan published another major work on Navajo: Analytical Lexicon of Navajo, with the assistance of Sally Midgette (Navajo). This work is organized by root, the basis of Athabaskan languages. An American Community Survey taken in 2011 found that 169,369 Americans spoke Navajo at home—0.3 percent of Americans whose primary home language was not English. Of primary Navajo speakers, 78.8 percent reported they spoke English "very well", a fairly high percentage overall but less than among other Americans speaking a different Native American language (85.4 percent). Navajo was the only Native American language afforded its own category in the survey; domestic Navajo speakers represented 46.4 percent of all domestic Native language speakers (only 195,407 Americans have a different home Native language). As of July 2014, Ethnologue classes Navajo as "6b" (In Trouble), signifying that few, but some, parents teach the language to their offspring and that concerted efforts at revitalization could easily protect the language. Navajo had a high population for a language in this category. About half of all Navajo people live on Navajo Nation land, an area spanning parts of Arizona, New Mexico, and Utah; others are dispersed throughout the United States. Under tribal law, fluency in Navajo is mandatory for candidates to the office of the President of the Navajo Nation. Both original and translated media have been produced in Navajo. The first works tended to be religious texts translated by missionaries, including the Bible. From 1943 to about 1957, the Navajo Agency of the BIA published Ádahooníłígíí ("Events"), the first newspaper in Navajo and the only one to be written entirely in Navajo. It was edited by Robert W. Young and William Morgan, Sr. (Navajo). They had collaborated on The Navajo Language, a major language dictionary published that same year, and continued to work on studying and documenting the language in major works for the next few decades. Today an AM radio station, KTNN, broadcasts in Navajo and English, with programming including music and NFL games; AM station KNDN broadcasts only in Navajo. When Super Bowl XXX was broadcast in Navajo in 1996, it was the first time a Super Bowl had been carried in a Native American language. In 2013, the 1977 film Star Wars was translated into Navajo. It was the first major motion picture translated into any Native American language. On October 5, 2018, an early beta of a Navajo course was released on Duolingo, a popular language learning app.

Білім

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген навахо мектептері жабылғаннан кейін, 1950-ші жылдары навахо балаларына білім беруді мақсат тұтқан бағдарлама қаржыландырылды, нәтижесінде келесі онжылдықта оқушылар саны екі есеге артты. Навахо ұлтының білім беру саясаты бойынша, Навахо тайпасының кеңесі мектептерде ағылшын және навахо тілдерін оқытуды қалайды, осылайша балалар екі тілді болып қала береді, бірақ мектеп жүйесіне олардың ықпалы өте төмен болды. Құбыршық дауыстар – глоттистік бастамамен айтылатын дауыстар. Навахо тілінде де дауыстылардан кейін қолданылатын қарапайым глоттистік тоқтату бар, және кез келген сөз, әйтпесе дауыстыдан басталар еді, бастапқы глоттистік тоқтатумен айтылады. Фрикативтер алдында немесе арасында жиі орналасудан басқа, дауыссыз дыбыстардың жиынтығы сирек кездеседі. Тілде төрт дауысты сапа бар: , , , және Навахо тілі жоғары және төмен тонды ажыратады, төмен тон әдетте дефолтты болып саналады. Дегенмен, кейбір тіл білімі мамандары Навахода нақты тон болмайды, тек жапон тіліне ұқсас питч акценті жүйесі бар деп санайды. Жалпы, навахо тіліндегі сөйлеу темпі ағылшын тілінен баяу. Бірақ бұл жұрнақтар күтпеген, бірін-бірі жабатын тәсілдермен біріктіріледі, бұл оларды бөлуді қиындатады, бұл жалғастырылған тілдердің ерекшелігі. Жалпы, навахо етістіктерінде есімдерге қарағанда көбірек морфемалар болады (орташа есеппен, етістіктер үшін 11, есімдер үшін 4–5), бірақ есімдердің морфологиясы азырақ түсінікті. Дереккөздерге байланысты, навахо жалғастырылған агглютинативті немесе тіпті полисинтетикалық тіл ретінде жіктеледі, өйткені ол барлық үш механизмін көрсетеді. Сөздердің негізгі тәртібі тұрғысынан, навахо тілі субъект-объект-етістік тілі ретінде жіктеледі. Алайда, кейбір сөйлеушілер субъект пен объектті «есімдер дәрежесі» бойынша реттейді. Бұл жүйеде есімдер үш санатқа бөлінеді: адамдар, жануарлар және жансыз заттар, ал осы санаттар ішінде есімдер күш, мөлшер және интеллект бойынша дәрежеленеді. Субъект пен объекттің қайсысы жоғары дәрежеге ие болса, сол алға шығады. Нәтижесінде, әрекеттің жасаушысы синтаксистік тұрғыдан екіұшты болуы мүмкін. Ең жоғары дәрежеде адамдар мен шаңқа жатады. Элоиз Желинек сияқты басқа тіл білімі мамандары навахоны сөздердің тәртібі синтаксистік ережелермен емес, коммуникативтік контексттегі прагматикалық факторлармен анықталатын сөз конфигурациясы тілі деп санайды.

After many Navajo schools were closed during World War II, a program aiming to provide education to Navajo children was funded in the 1950s, where the number of students quickly doubled in the next decade. According to the Navajo Nation Education Policies, the Navajo Tribal Council requests that schools teach both English and Navajo so that the children would remain bilingual, though their influence over the school systems was very low. Ejective consonants are those that are pronounced with a glottalic initiation. Navajo also has a simple glottal stop used after vowels, and every word that would otherwise begin with a vowel is pronounced with an initial glottal stop. Consonant clusters are uncommon, aside from frequent placing or before fricatives. The language has four vowel qualities: , , , and Navajo also distinguishes for tone between high and low, with the low tone typically regarded as the default. However, some linguists have suggested that Navajo does not possess true tones, but only a pitch accent system similar to that of Japanese. In general, Navajo speech also has a slower speech tempo than English does. but these affixes are joined in unpredictable, overlapping ways that make them difficult to segment, a trait of fusional languages. In general, Navajo verbs contain more morphemes than nouns do (on average, 11 for verbs compared to 4–5 for nouns), but noun morphology is less transparent. Depending on the source, Navajo is either classified as a fusional agglutinative or even polysynthetic language, as it shows mechanisms from all three. In terms of basic word order, Navajo has been classified as a subject–object–verb language. However, some speakers order the subject and object based on "noun ranking". In this system, nouns are ranked in three categories—humans, animals, and inanimate objects—and within these categories, nouns are ranked by strength, size, and intelligence. Whichever of the subject and object has a higher rank comes first. As a result, the agent of an action may be syntactically ambiguous. The highest rank position is held by humans and lightning. Other linguists such as Eloise Jelinek consider Navajo to be a discourse configurational language, in which word order is not fixed by syntactic rules, but determined by pragmatic factors in the communicative context.

Сөздік

Навахо тіліндегі сөздердің басым көпшілігі атабаска тілдерінен шыққан. Американы еуропалықтар отарлауға дейін навахо тілі басқа тілдерден, соның ішінде басқа атабаска және тіпті апачи тілдерінен көп сөз қабылдаған жоқ. Атабаска тілдері отбасы фонетикасы және морфологиясы жағынан әртүрлі, себебі олардың тілдері ұзақ уақыт бойы бір-бірінен оқшауланған. Тіпті, навахолар ғасырлар бойы байланыста болып, мәдени әдет-ғұрыптарын иемденген пуэбло халықтары да навахо тіліне аз ғана сөздер берген. Испания мен Мексика навахо жерлерін басып алғаннан кейін де, тілге көп испан сөздері енбеді. Сөздерді сіңіруге қарсылық көрсету ағылшын тіліне де, кем дегенде, жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейін тарады. Осы кезде навахо тілі ағылшын тілінен кейбір сөздерді қабылдай бастады, бірақ олар да көп емес, көбінесе ағылшын тілінде білім алған жас мектеп оқушылары арқылы енді. Навахо тілі өз сөздік қорын кеңейтіп, батыс технологиялық және мәдени терминдерді калькалар мен навахо тілінің сипаттамалық сөздері арқылы қамтиды. Мысалы, ағылшын тіліндегі «танк» сөзі навахо тілінде chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫhtsoh bikááʼ dah naaznilígíí деп аударылады – «айналасында қозғалатын, үлкен жарылыстар жасалатын және биіктікте отыруға арналған көлік». Бұл тілдік тазалық саясаты АҚШ штаттарының (мысалы, Hoozdo 'Аризона' және Yootó 'Нью-Мексико'; сондай-ақ hahoodzo 'штат') және тілдердің (naakaii 'испан') атаулары сияқты есімдерге де қатысты. Навахо тілінен ағылшын тіліне толық сіңген жалғыз сөз – хоган (навахо тілінен hooghan) – дәстүрлі үйлерді білдіретін термин. Тағы бір, ағылшын тілінде шектеулі танылған сөз – хинди (өлген адамның зұлым рухы). Таксономиялық туыс атауы Uta навахо тілінен шыққан болуы мүмкін. Ағылшын тілді қоныс аударушылар Хопи тілі сияқты көптеген басқа американдық тілдерге қарағанда, навахо тілінен көбірек сөздерді қабылдауға құлшынбады, себебі навахолар отаршылдыққа ең қарсылық көрсеткен халықтың бірі болды.

Орфографиялық

Навахо орфографиясының алғашқы әрекеттері XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жасалды. Мұндай бір әрекет латын әліпбиіне, әсіресе ағылшын әліпбиіне негізделген, оған қосымша әріптер мен диакритикалық белгілер қосылған. Антропологтар навахо тілінде ағылшын тілінде жоқ бірнеше дыбыстардың болуы және басқа дыбыстардың жоқтығынан кейінгідей қиналды. Соңында, қазіргі Навахо орфографиясы 1935 және 1940 жылдар аралығында, сондай-ақ сөз ортасындағы немесе соңғы глоттальді тоқтатулармен бірге жасалды. Дегенмен, бастапқы глоттальді тоқтатулар көбінесе белгіленбейді. Дауысты велярлық фрикативтің дыбысы i және e әріптерінің алдында y (онда ол жұмсақ айтылады), o әріптерінің алдында w (онда ол ернектеледі), ал a әріптерінің алдында gh деп жазылады. Навахо тіліндегі назализацияланған дауыстыларды огонек (˛) арқылы көрсетеді, оны кейде кері седиль деп сипаттайды; ал үнсіз альвеолярлық бүйірлік фрикативтің дыбысын L (үлкен Ł, кішкентай ł) арқылы көрсетеді. Огонек көбінесе дауысты әріптің астында орналасады, бірақ ол поляк және литва тілдерінен алынған, олар оны әдетте ортаға түсірмейді және кейбір дауысты әріптердің астында қолданбайды. Мысалы, Навахо туындыларында кішкентай a әрпінің астындағы огонек көбінесе әріптің астында орталап көрсетіледі, ал поляк және литва тілдеріне арналған огонек бар a әрпінің шрифттерінде огонек әріптің оң төменгі жағына жалғастырылған. Unicode қаріптерінің өте азы Навахо тілінде поляк немесе литва тіліндегіден өзгеше огонек көрсетеді. Навахо тілінде жазуға қабілетті алғашқы теріс машина 1940 жылдары Навахо газеті мен сөздігін жасауға дайындық ретінде жасалды. 1960 жылдары алғашқы компьютерлердің пайда болуы Навахо мәтінін енгізу үшін арнайы қаріптерді қажет етті, ал алғашқы Навахо қаріпі 1970 жылдары жасалды.

Үлгі мәтін

Бұл - навахо әңгімесінің бірінші абзацы. Navajo original: Ashiiké tʼóó diigis léiʼ tółikaní łaʼ ádiilnííł dóó nihaa nahidoonih níigo yee hodeezʼą́ jiní. Кейбір ақылсыз жігіттер шарап жасап сатуға шешім қабылдады, сондықтан әрқайсысы жүзімдіктер отырғызып, оларды күтіп, жетілгенше өсірді. Содан кейін, шарап жасағаннан кейін, әрқайсысы бір-бір ешкі терісін осы шараппен толтырды. Олар бір-біріне ешқашан шарап құймауға келісіп, кейін ешкі терілерін арқаларына көтеріп қалаға бет алды. ( )

Білім беру

Хейл, Берард. (1941–1948). Навахо тілін үйрену, (1–4 томдар). Сент-Майклс, Аризона: Сент-Майкл миссиясы.

Тіл білімі және басқа да анықтамалық

Фришберг, Нэнси. (1972). Навахо тіліндегі нысандық белгілер және болмыстың үлкен тізбегі. Дж. Кимболл (ред.), Синтаксис және семантика (1-том, 259–266 б.) еңбегінде. Нью-Йорк: Семинар Пресс. Хэйл, Кеннет Л. (1973). Навахо тіліндегі тәуелдік инверсиясы туралы хабарлама. Б. Б. Качру, Р. Б. Лис, Ю. Малкиль, А. Пиетрангели және С. Сапорта (ред.), Лингвистика мәселелері: Генри мен Рене Каханның құрметіне арналған мақалалар (300–309 б.) еңбегінде. Урбана: Иллинойс университетінің баспасы. Харди, Фрэнк. (1979). Навахо тіліндегі аспектілік етістік түбірінің өзгерісі. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы. Хойер, Гарри. (1945). Навахо фонологиясы. Нью-Мексико университетінің антропология бойынша басылымдары (№ 1). Хойер, Гарри. (1970). Навахо сөздігі. Калифорния университетінің тіл білімі бойынша басылымдары (№ 78). Беркли: Калифорния университетінің баспасы. Кари, Джеймс. (1976). Навахо етістігінің префиксінің фонологиясы. Гарланд баспасы. Райхард, Глэдис А. (1951). Навахо грамматикасы. Америка этнологиялық қоғамының басылымдары (21-том). Нью-Йорк: Дж. Дж. Аугустин. Сапир, Эдвард, және Хойер, Гарри. (1942). Навахо мәтіндері. Уильям Дуайт Уитни сериясы, Америка лингвистикалық қоғамы. Сапир, Эдвард, және Хойер, Гарри. (1967). Навахо тілінің фонологиясы мен морфологиясы. Беркли: Калифорния университетінің баспасы. Спейс, Маргарет. (1990). Табиғи тілдегі фразалық құрылым. Kluwer академиялық баспасы. Уолл, Си. Леон, және Морган, Уильям. (1994). Навахо-ағылшын сөздігі. Нью-Йорк: Гиппокрен кітаптары. (Бастапқыда 1958 ж. АҚШ Ішкі істер департаментінің Білім бөлімі, Үндістер ісі жөніндегі бюросы). Вебстер, Энтони К. (2009). Навахо поэзиясы мен поэтикасын зерттеу. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы. Уизерспун, Гэри. (1977). Навахо әлеміндегі тіл және өнер. Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы. Янг, Роберт В. (2000). Навахо етістік жүйесі: шолу. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы. (қатты мұқаба); (жұмсақ мұқаба).