Кіріспе
Неолит сәулеті шамамен б.з.д. 10 000 – 2000 жылдар аралығындағы құрылыстарды, яғни Неолит кезеңіндегі тұрғын үйлер мен паналау құрылыстарын қамтиды. Оңтүстік-батыс Азияда неолиттік мәдениеттер б.з.д. 10 000 жылдан кейін пайда болып, бастапқыда Левант аймағында (Саз сыймаған неолит A және Саз сыймаған неолит B) таралып, содан кейін шығысқа және батысқа қарай кеңейді. Б.з.д. 8000 жылға қарай оңтүстік-шығыс Анатолияда, Сирияда және Иракта ерте неолиттік құрылымдар мен ғимараттар табылды. Ал егіншілдік қоғамдар б.з.д. 6500 жылға қарай Оңтүстік-Шығыс Еуропада, б.з.д. 5500 жыл шамасында Орталық Еуропада пайда болды (оның ең ерте мәдени кешендеріне Starčevo Koros (Cris), Linearbandkeramic және Vinča кіреді). Неолит кезеңі (б.з.д. 10 000 – 2000 жылдар) – адамзат тарихындағы маңызды жаңалықтардың орын алған, архитектуралық жетістіктерге толы кезең. Өсімдіктер мен жануарларды қолға үйрету, мысалы, жаңа экономика мен адам мен әлем арасындағы жаңа қарым-қатынастарға, қауым мөлшерінің және тұрақтылығының артуына, материалдық мәдениеттің үлкен дамуына және адамдардың осы қауымда бірге өмір сүруіне мүмкіндік беретін жаңа әлеуметтік және рухани шешімдерге әкелді. Жаңа құрылыс стильдері және олардың елді мекендерде бірігуі жаңа өмір салты мен экономикаға қажетті ғимараттарды қамтамасыз етті, сонымен қатар олар өзгерістердің маңызды бөлігі болды.
Neolithic architecture refers to structures encompassing housing and shelter from approximately 10,000 to 2,000 BC, the Neolithic period. In southwest Asia, Neolithic cultures appear soon after 10,000 BC, initially in the Levant (Pre Pottery Neolithic A and Pre Pottery Neolithic B) and from there into the east and west. Early Neolithic structures and buildings can be found in southeast Anatolia, Syria, and Iraq by 8,000 BC with agriculture societies first appearing in southeast Europe by 6,500 BC, and central Europe by ca. 5,500 BC (of which the earliest cultural complexes include the Starčevo Koros (Cris), Linearbandkeramic, and Vinča. Architectural advances are an important part of the Neolithic period (10,000 2000 BC), during which some of the major innovations of human history occurred. The domestication of plants and animals, for example, led to both new economics and a new relationship between people and the world, an increase in community size and permanence, a massive development of material culture, and new social and ritual solutions to enable people to live together in these communities. New styles of individual structures and their combination into settlements provided the buildings required for the new lifestyle and economy, and were also an essential element of change.
Қабірлер мен діни ескерткіштер
Өлгендерге арналған әсем қабірлер де салыныпты. Мұндай қабірлер ең көп Ирландияда кездеседі, онда мыңдаған қабірлер бүгінге дейін сақталған. Британ аралдарындағы неолит дәуіріндегі адамдар өліктері үшін ұзын дөңгелек қабірлер мен камералы қабірлер, сондай-ақ жолдармен бөлінген бекіністер, хендждер және крусс ескерткіштерін салған.
Мегалитикалық сәулет
Еуропа мен Жерорта теңізінде табылған мегалиттер де неолит дәуірінде салынған. Бұл ескерткіштерге мегалитикалық қабірлер, ғибадатханалар және мақсаты белгісіз бірнеше құрылыстар кіреді. Қабір архитектурасы көбінесе ішінде адам сүйектерінің болуымен анықталады, олар бастапқыда, көбінесе нақты ниетпен жерленген. Басқа құрылымдар бірнеше мақсатта қолданылған болуы мүмкін, қазір олар көбінесе діни, ритуалдық, астрономиялық немесе саяси деп сипатталады. Қазіргі заманғы архитектуралық функцияларды ажырату бізге кейбір мегалитикалық құрылымдарды көп мақсатты әлеуметтік-мәдени орталықтар ретінде елестетуді қиындатады. Мұндай құрылымдар әлеуметтік-экономикалық, идеологиялық, саяси функцияларды және эстетикалық идеалдарды біріктірген болуы мүмкін. Ġgantija, Tarxien, Ħaġar Qim, Mnajdra, Ta' Ħaġrat, Skorba және Мальта мен Гозодағы кішкентай серік ғимараттар, б.з.д. 3600 жыл шамасында қазіргі түрінде пайда болды, эстетика, орналасқан жері, дизайн және инженерлік шешімдер бірігіп, дербес тұрған ескерткіштерді құраған толыққанды дамыған архитектуралық туындының алғашқы мысалдары болып табылады. Стоунхендж, неолиттен сақталған тағы бір мәшһүр құрылыс, б.з.д. 2600 және 2400 жылдары сарсен тастары үшін, ал б.з.д. 3000 жылдары көк тастары үшін бізге жақсы таныс нысанға айналды. Неолит архитектурасының гүлденген шағында географиялық кеңістік белгіленді; олардың беріктігі өткенді бейнеледі, мүмкін естеліктер мен еске алулардан тұрады. Орта Жерорта теңізінде Мальта да б.з.д. 3600 жыл шамасында жер асты архитектурасының скейуморфизмделген түріне ие болды. Ħal Saflieni Hypogeum-де Мальта тұрғындары жер асты қабір кешенін жасады, онда бірнеше бөлмелер мен кіреберістерді безендіру үшін жер бетіндегі архитектуралық элементтер қолданылды. Дүние жүзіндегі ең ерте кездескен скейуморфизмдік элемент осы Неолиттік Ħal Saflieni Hypogeum-де кездеседі. Бұл архитектуралық тәсіл үлкен мегалиттерде жақсы таныс болған түсініктермен жер асты әлемінің эстетикасын анықтауға қызмет етті. Мальта мен Гозодағы жер бетіндегі және жер астындағы архитектура екі әлемді бейнеледі, кейіннен грек мифологиясында Хадес әлемі мен тірілер әлемі ретінде көрініс тапты. Сондықтан Мальтада біз неолиттік архитектураға тап боламыз, ол тек функционалдық емес, сонымен қатар дизайн мен мақсаты тұжырымдамалық болған.
Басқа құрылымдар
Германияның орталық бөлігінде, Лейпциг маңынан, сызықты керамика мәдениетіне (Линейлік қыш ыдыс мәдениеті) жататын неолит дәуірінің алғашқы су құдықтары табылды. Бұл құрылыстар ағаштан салынған, жиектерінде күрделі ағаш өңдеу бұйымдары бар және б.з.д. 5200-5100 жылдар аралығында жасалған деп мерзімделген. Осы кезеңде Англиядағы Sweet Track – әлемдегі ең ежелгі инженерлік жол да салынған.