Кіріспе

Шығыс Лотиандағы қала, Шотландия.

Данбар (/dʌnˈbɑːr/audio=Dunbar.ogg) – Шотландияның оңтүстік-шығысындағы Шығыс Лотиандағы Солтүстік теңіз жағалауындағы қала. Эдинбургтен шамамен 30 миль (48 км) шығысқа қарай және Бервик-апон-Твидтің солтүстігіндегі ағылшын шекарасынан 30 миль (48 км) қашықтықта орналасқан. Данбар – бұрынғы патшалық қалашығы, және оның есімі шіркеулік және азаматтық ауданға берілген. Аудан шығыстан батысқа қарай шамамен созылып, ең терең жері шамамен , және Батыс Барнс, Белхавен және Шығыс Барнс (қалдықтарға толы) ауылдарын, сондай-ақ бірнеше шағын елді мекендер мен фермаларды қамтиды. Қалаға Эдинбург пен Шотландияның басқа аймақтарына, сондай-ақ Лондонға және солтүстік-шығыс Англия бойындағы станцияларға қатынайтын Данбар теміржол станциясы қызмет көрсетеді. Данбардың порты 1574 жылдан бері сақталған, және қалада Шотландиядағы екінші ескі RNLI станциясы – Данбар құтқару қайығы станциясы орналасқан. Данбар бастауыш мектебі мен Данбар гимназиясы 1950-1960 жылдары ашылды. Данбар – зерттеуші, табиғатты зерттеуші және ықпалды табиғатты қорғаушы Джон Мьюрдің туған жері. Мьюр дүниеге келген үй Жоғары көшеде орналасқан және қазір мұражай болып жұмыс істейді. Қала сағатының жанында оған арналған ескерткіш мүсін орнатылған, ал Джон Мьюр аймақтық саябағы қаланың солтүстік-батысында орналасқан. Джон Мьюр жолының шығыс бөлігі порттан басталады. Данбар бастауыш мектебінің екі кампусының бірі – Джон Мьюр кампусы, оның құрметіне аталған. DunBear Park жасыл жеңілдіктердің құрылысының орталық бөлігі болып табылатын The DunBear мүсіні Джон Мьюр мен АҚШ-тағы ұлттық саябақтарды құрудағы рөліне құрмет көрсету мақсатында орнатылды.

Этимология

Қазіргі түрінде Дунбар атауы оның гаэль тіліндегі баламасынан (қазіргі шотланд гаэль тілінде: Dùn Barra) туындайды, яғни "жотадағы бекініс" дегенді білдіреді. Бұл атаудың өзі, шамасы, кумбр din bar түрінің гаэльшеленген нұсқасы болып табылады, мағынасы бірдей. Бұл форма VII ғасырдағы "Vita Sancti Wilfrithi" еңбегінде Динбаер деп тіркелген.

Тарихқа дейінгі кезең

CFA Археологиясының тұрғын үйлер салуға дайындық жұмыстары барысында 2003 жылы кейінгі қола дәуірі/ерте темір дәуіріне (б.з.д. 800–540 жж.) жататын адамның қалдықтары табылды, бұл сол кезде адамдар осы аймақта тұрғандығын көрсетеді. Қазіргі Хай-стриттің солтүстігінде орналасқан Касл-парк деп аталатын ашық алаң, темір дәуіріндегі төбелік бекіністің жасырын шеңберін дерлік толық сақтап қалған. Бұл ертедегі елді мекен римдіктерге Вотадиндер деп белгілі болған халықтың маңызды орталығы болды.

Ерте тарих

Дунбар 6 ғасырда кеңейген Англияның Нортумбриясына қосылды және шамамен 680 жылы Эддидің «Динбаерімен» бірдей деп саналады – бұл жазбаларда алғашқы кездесуі. 2003 жылғы археологиялық қазбалар 32 ұзын тас жәшіктерден тұратын зиратты ашты. Осы типтегі зираттар ерте христиан дәуіріне (4-8 ғасырлар) жатады және Данбар маңындағы бірнеше аймақта, Спотт айналымының шығысында және Данбар бассейнінде табылған, бұл сол кезде осы жерде елді мекен болғанын көрсетеді. Ол уақытта бұл корольдік шаруашылығы және епископ Вильфридтің түрмесі болған. Нортумбрия патшаларының меншігі ретінде экономика азық-түлік салымын жинауға және осы патшалықтың солтүстік (қазіргі Шотландия) бөлігін басқаруға бағытталған. Бұл жерде жоғары лауазымды патшалық шенеунігі, яғни рев (кейіннен шериф) орналасқан.

Шотландияның жаулауы

Дания және норвегиялықтардың Оңтүстік Нортумбрияға жасаған шабуылдары оның қуатын әлсіретті, ал солтүстік бөлігі Шотландияның қосып алуына теңдей жағдай жасады. 9-ғасырда Кеннет МакАльпин Дунбарды өртеп жіберді. Шотландияның билігі келесі ғасырда бекітілді және 1018 жылы Кархам шайқасынан кейін Лотиан Малкольм II-ге өткен соң, Дунбар соңында Шотландияның мойындалған бөлігіне айналды. Осы аласапыран ғасырлар бойы Дунбардың мәртебесі сақталған болуы керек, себебі ол 1072 жылы Нортумбрияның қуылған графы Госпатрик (оның толық туысы болуы мүмкін) үшін Малкольм III жасаған ірі жер сыйлығы мен қоныс берудің бір бөлігі ретінде тағы да көзге түсті. Малкольмның оңтүстік-шығыс жағындағы билік бос орынды толтыру қажеттігі болды; Госпатрик Нортумбриялық иелігін қайтаруды жоспарлайтын базаға мұқтаж еді. Сыйлыққа Дунбар және Шығыс Лотиан мен Бервикшир немесе Мерс (содан Марш) аймақтарының кең аумағы кірді. Госпатрик Дунбар әулетін құрды. Дунбар үйінің басшысы 15-ғасырға дейін Дунбар және Марш графтары лауазымын атқарды.

Кейінгі тарих

Қала біртіндеп барондық, содан кейін патшалық бургқа айналды (1370). Қаланың шығысы мен батысындағы линктерде өсірілген қоян фермалары патшалық үйге тағамдық өнімдермен қамтамасыз еткен. 1589 жылы борандар мен жел шашыратып, батыс линктегі қоян фермасын қиратты. 1296 және 1650 жылдары қаланың жанында маңызды шайқастар өтті. Соңғысы Үш Корольдік соғысы кезінде Шотландия ковенант әскері мен Оливер Кромвель басқарған Англия парламентшілері арасында болды. Шотландтықтар жеңіліске ұшырады, бұл монархияның құлауына және Шотландияның оккупациялануына әкелді. 1855 жылы Касл Парк казармасы салынысымен қалада тұрақты әскери қатысу орнатылды. 1976 жылы құрылған жергілікті Данбар Корольдік Британдық Легионының сырнай оркестрі ұлттық жарыстарда сәтті өнер көрсетіп келеді. 1987 жылғы 3 қаңтарда қаланың тарихи қасқа шіркеуінің көп бөлігін қырып тастаған өрт болды: өрт ескерткішті дерлік толығымен жойды, тек сыртқы қабырғаларын қалдырды, бірақ шіркеу қазір заманауи интерьермен қайта салынды.

Археология

2003 жылы Дунбар маңындағы Оксвелл Майнста (Lafarge Cement Works) археологиялық қазбалар кезінде б.з.д. 9-мың жылдыққа жатқан мезолиттік үйдің орны табылды. Жердің құрылымы күмбезді ғимаратты көрсетеді. Бұл орын өте сирек кездесетін және ұлттық маңызы бар жер саналса да, карьер ашуға жоспарланған аумақтың ортасында орналасқан. Castle Park аумағында, бұрын Captain’s Cabin (жергілікті танымал орын) орналасқан жерде Headland Archaeology жүргізген археологиялық қазба жұмыстары 2000 жылға жуық адам қызметінің археологиялық белгілерін анықтады. Ең ерте кездегі белгі – бұл үлкен арық, ол бұрын Castle Park жағалауындағы қазба жұмыстары кезінде анықталған төбелік бекіністің қорғаныс жүйесінің бөлігі болуы мүмкін. Арықтың ауқымы ескерткіштің зор екенін көрсетеді. Оның ішіндегі ағаш көмірінен алынған радиокөміртектік сынақтар б.з.д. 50-70 жылдар аралығын көрсетті. Кейіннен, құрғатылған арықтың үстіне тікбұрышты ғимарат салынды. Көп мөлшерде күйген астық табылды, бұл ғимараттың өрттен зардап шеккен астық сақтау орны болғанын көрсетеді. Бұл жердің бұрынғы қазба жұмыстары кезінде анықталған аңгло-саксон қонысының бір бөлігі екені анықталды. 9-11 ғасырларда бұл аумақ зират ретінде пайдаланылған. Археологтар 76 толық сүйектерді қазып шығарды, сондай-ақ тағы 51 адамның бөлек сүйектері табылды. Толық сүйектердің барлығы христиандық дәстүр бойынша жерленген. Аз ғана сүйектер ұзын саркофагтарда, ал көпшілігі қарапайым көрпелерге оралған күйі жерленген. Зират үстіндегі қоқыс орнында 18-19 ғасырларға жататын көптеген піл сүйегінің қалдықтары табылған.

Климат

Британ аралдарының көп бөлігі сияқты, Дунбарда да мұхиттық климат (Köppen: Cfb) басым, жазда салқын, қыста жұмсақ болады. Бұл Шотландиядағы ең күншіл және құрғақ аймақтардың бірі, жылына шамамен 1450 сағат күн сәулесі түседі және жауын-шашын мөлшері аз. Температураның ең жоғарғы көрсеткіші 1990 жылғы тамызда 31,0 °C (88 °F) ал эми ең төменгі көрсеткіші 1982 жылғы қаңтарда -12,0 °C (10 °F) тіркелген.

Қоршаған орта

Географиялық орналасуына байланысты, Данбар Шотландияның көп бөліктерінен гөрі жылына аз жаңбыр жауып, тікелей күн сәулесіне көбірек тоналады. Қаланың жанындағы кішкентай Шығыс жағажайында тасты шұңқырлар бар, ал қала сыртында кең жайылған Бельхейвен жағажайы орналасқан. Лохенд орманшасы – Данбар қауымдастық орман тобына тиесілі және басқарылатын қоғамдық мүлік.

Экономика

Қала орталығында бірнеше тәуелсіз, жергілікті меншіктегі бөлшек сауда кәсіпорындары бар, олардың ішінде сыйлық дүкендері, сұлулық салондары, кафелер, қауымдық нан пісіру және азық-түлік дүкені, балық дүкені, дәстүрлі тәтті дүкен, шоколатье, гүл дүкендері, үй жануарлары дүкені және аппараттық дүкен бар. Қалада нөлдік қалдық дүкені, сондай-ақ бірнеше винтаждық және антикварлық дүкендер мен екі қайырымдылық дүкені де бар. Қаланың теңіздік байланысын көрсететін екі RNLI дүкені бар. High Street көшесінде тарихи өткелдер, екі мұражай және "Баклендс" бағы бар. Жазғы тамақ сату орындарымен әдемі порт аймағына да қысқа қашықтықта жетуге болады. Қала шетінде кафесі бар бақша орталығы, 2015 жылдың соңында салынған McDonald's жедел тамақ қызметімен бірге Asda дүкені, Marston's компаниясына тиесілі Pine Marten мейрамханасы мен қонақ үйі орналасқан. Жергілікті кәсіпкерлерге 75 жылдан бері қолдау көрсетіп келе жатқан Данбар сауда қауымдастығы көмектеседі. Туристерді аймақтағы жаяу және велосипед жолдары, сондай-ақ John Muir жолы және Coast & Castles бағыттары қызықтырады. Дунбарда көптеген қонақ үйлер, пансиондар, жатақханалар, кемпингтер және қысқа мерзімді жалға алуға арналған орындар бар. Серфинг, вейкборд, су парктері, костинг, кайтсерфинг, SUP (stand up paddleboarding) және қайықпен балық аулау экскурсиялары сияқты ойын-сауық мүмкіндіктері де қарастырылған. Дунбарда үлкен жабық бассейн, көптеген спорттық нысандар, теннис корттары, боулинг алаңдары, петанк және путингке арналған жабдықтар бар. Ауыл шаруашылығы маңыздылығын сақтап тұр, бірақ балық аулау көлемі азайды, алайда порт әлі де белсенді, негізінен теңіз өнімдерін қабылдайды. Басты өндірушілер – Oxwell Mains-те цемент шығаратын Tarmac (Шотландиядағы жалғыз толыққанды цемент зауыты) және шотланд пивосын өндіретін Belhaven Brewery.

Футбол

Данбар футбол клубы "Данбар Юнайтед" клубының үйі, олар "Нью-Контесс Парк" стадионында ойнайды және жарыстарға қатысады. Данбар "Данбар Юнайтед Колтс" футбол клубына да үйі, олар өз ойындарын "Халлхилл Спорт Орталығында" өткізеді. Қала Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қысқа ғана уақытқа "Данбар Таун" деген жоғары лигалы клубына ие болды, ол Шотландияның шығыс лигасында өнер көрсетті.

Гольф

Данбар гольф клубы: 1857 жылы құрылып, шамамен 1894 жылы Олд Том Моррис қайта жобалаған Данбар Ист Линкс Форт фиордының сағасында орналасқан. Мұирфилдте Ашық чемпионат өткен кезде бұл жақ Ашық чемпионатқа іріктеу өткізілетін орын ретінде пайдаланылады, сондай-ақ барлық маңызды Шотландия чемпионаттары – Шотландияның әуесқойлар, кәсіби және жасөспірімдер чемпионаттары осында өткізілген. Британдық әйелдер және әйелдер арасындағы үйішілік халықаралық жарыстар да Дунбарда өткізілді. Дунбарда Винтерфилд гольф клубы да бар.

Регби

Дунбар қаласы Дунбар RFC клубына да үй иесі. Олар өздерінің үй матчтарын Холлхилл спорт орталығында өткізеді және 1 XV, 2 XV және түрлі мектеп командаларын ұстайды. 1 XV Шығыс аймақтық лигасының 2-ші дивизионында өнер көрсетеді.

Баскетбол

Дунбар гимназиясы көптеген мектеп және клуб командалары үшін баскетболдан жаттығулар өткізеді. Мектеп командалары жиі өз жас ерекшеліктеріне сәйкес Шотландия кубогы бәсекесіне қатысады. Сондай-ақ мектеп "Данбар Драгондары" клубы үшін жаттығулар ұйымдастырады.

Жағалаудағы ескіру

Данбар жағалаулық есу клубында екі Сент-Айлз Skiffs – 'Volunteer' және 'Black Agnes' бар. Олар көбінесе жағалау бойында Белхавен немесе Торнесске қарай есіп жүреді, тіпті балық аулайды. 2018 жылы олар Форт шығанағындағы барлық аталған аралдарға дейін есті. 2019 жылы Странраерде өтетін әлем чемпионатына қатысады.

Уэйкборд

Данбардағы Фокслейк Шотландиядағы алғашқы кабельдік вейкборд орталығы болды. Вейкбордтан басқа, ол судан өтуге арналған кедергілермен жабдықталған трассаны, ринго айдауын және сегвейлерді де ұсынады. Орталықта кафе де бар.

Серфинг және падл-борд

Белхейвен шығанағында серфинг өте танымал. "Coast to Coast" серфинг мектебі Белхейвен шығанағының жанында орналасқан. Белхейвен шығанағында күрекпен сырғанау да танымал.

Білім

Қаланың өзінде екі бастауыш мектеп, Батыс Барнс бастауыш мектебі және Дунбар бастауыш мектебі, сондай-ақ конфессиялық емес мемлекеттік орта мектеп, Дунбар грамматикалық мектебі бар. Дунбар грамматикалық мектебі Шығыс Линтон, Стэнтон және Олдхэмстокс ауылдары мен төңіректегі аудандарды қамтитын кең аймаққа қызмет көрсетеді. Сондай-ақ, Кокбернспаттан тұратын шағын топ балалар Дунбар грамматикалық мектебіне қатынайды. Мектепте қазіргі уақытта 1006 оқушы білім алып жатыр. 2018 жылдың тамызынан бастап, бұрынғы оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары Клэр Слоутер Пол Раффаеллиден кейін мектеп директоры болып тағайындалды. Дунбар бастауыш мектебі екі кампусқа бөлінген: бастапқы ғимарат, қазір "Джон Мьюр кампусы" деп аталады, онда 1-3 сынып оқушыларымен қатар балабақша тәрбиеленушілері де білім алады, ал жаңа салынған "Лошенд кампусы" 4-7 сынып оқушыларын қабылдайды. Сонымен қатар, 7-13 жастағы оқушыларға арналған аралас жынысты дайындық мектебі – Белхейвен Хилл мектебі де бар.

Жастар үшін нысандар

Көптеген жастар ұйымдары "Бличфилд" қоғамдық орталығының мүмкіндіктерін пайдаланады.

Данбар пресвитериі

Данбар қаласы Шотландия шіркеуінің Данбар пресвитериінің құрамында болды. Колдингэм, приход және приорат (Кокбернспат және басқалар туралы хабарламалар), А. Томсон (1908). "Данбар тарихы". Джеймс Миллер (1859). "Ескі Кирк жылнамасы". Питер Хэтли Уэдделл, доктор (1893). Әйетті Балдред шіркеулері. Пастор А. И. Ричи (1880). Сент-Мэри, Уайткерк. Пастор Э. Б. Ранкин (1914). Бервикшир табиғаттанушылар клубының тарихы (Кокбернспат, Олдхэмстокс және т.б.). Бүгінде Данбарда бірнеше шіркеу бар. Олар:

Белгілі ғимараттар

Троицалық монастырының шатыр мұнарасы (докотқа айналдырылған), Фриарскрофт, қаладан батысқа қарай орналасқан. 1240 жыл шамасында Дунбар графесі Кристиана де Брус құрған. Дунбар қамалы, мүмкін 14 ғасырдан бастап салынған, 1490 және 1520 жылдар шамасында қайта салынған және жаңартылған. 1567 жылы оқ-дәрінің көмегімен (Парламент актісі бойынша) және 1842–44 жылдары жаңа Виктория порты үшін бүкіл солтүстік бөлігі жарылғыш заттармен (арнайы ойлап тапқан электр жүйесі арқылы) бұзылған. Жергілікті қызыл құмтастан (Bourhouse карьерінен) салынған қауымдық шіркеу (жоғарыда қараңыз), Джеймс Гиллеспи Грэмның 1818–21 жылдардағы жұмысы. Қауымдық шіркеу залы (1910), пошта кеңсесінің артында, High Street көшесінде орналасқан, St Giles' Cathedral, Эдинбургтен алынып келген, Thistle Chapel ашылғаннан кейін керек болмай қалған витражды терезелерді қамтиды. Дунбар қалалық үйі, High Street (шамамен 1550 ж.). Меркат айқасы (шамамен 1911 ж.), жоғалған түпнұсқаны ауыстыру үшін ортағасырлық фрагменттерден жасалған, ол бұрын Батыс Порттың қарама-қарсысында орналасқан. Қазір қалалық үйдің жанында. Лаудердейл үйі (1790–92), Роберт Адам жобалаған, ал Роберт қайтыс болғаннан кейін оның інісі Джон салған; Дунбар үйінің (шамамен 1730 ж.) құрылысының айналасында салынған. Теміржол станциясы (1845), бірақ кейіннен өзгертілген. Кромвель порты, 1600 жылдардан бері бар өте ескі балықшылар порты. Виктория портындағы Касл-Рок тауының астындағы Орданс Survey Tidal Gauge – қазіргі порт шеберінің кеңсесі болып табылатын, бірақ бастапқыда 1913 жылы Орданс Survey-мен салынған және Ұлыбританиядағы барлық «теңіз деңгейінен жоғары» биіктіктер үшін эталондық өлшем ретінде қолданылатын «Орташа теңіз деңгейін» анықтау үшін пайдаланылған желінің бөлігі. Дунбар батареясы (1781) 18 ғасырда қаланы қарақшылардан қорғау үшін салынған және 2017 жылы Дунбар портының сенім қорымен қайта жаңартылған, кіруге қолайлы жағдай жасалған және қорғаныс қабырғаларының ішіне сезімталдықпен жаңа ашық амфитеатр орналастырылған. Дунбар батареясында шотланд суретшісі Дональд Уркхарттың «Теңіз кубтары» атты қоғамдық өнер туындысы да бар. Жоба «Архитекторлар журналы» сәулет сыйлығының 2017 жылғы «Жылдың ең төмен бюджеттік жобасы» номинациясын жеңіп алды және 2018 жылғы Шотландия азаматтық сенімі «My Places» сыйлығында мақтауға ие болды.