Кіріспе

1946 жылы Жаң Пол Сартрдың "Экзистенциализм – гуманизм" кітабы – философ Жан Пол Сартрдың 1946 жылы жарық көрген, ол 1945 жылы 29 қазанда Париждегі Club Maintenant клубында оқыған дәрісінің негізінде жазылған еңбегі. Алғашқы аудармаларда Ұлыбританияда "Экзистенциализм және гуманизм" деген атау қолданылған; ал бұл кітап бастапқыда АҚШ-та "Экзистенциализм" деп басылған, кейінірек жасалған аудармаларда бастапқы атауы қолданылды.

Қорытынды

Сартр экзистенциализмнің негізгі ұғымы – адамның мәнінен бұрын оның болуы, яғни "болу мәннен бұрын" дегенін айтады. Сондықтан Сартр "детерминистік желеулер" деп атаған нәрселерді жоққа шығарып, адамдар өз әрекеттері үшін жауапкершілік алуға тиіс екенін мәлімдейді. Сартр қайғыны – адамдар өздеріне ғана емес, бүкіл адамзатқа жауапты екендерін түсінгенде сезінетін сезім деп анықтайды. Қайғы адамдардың өз әрекеттері адамзатты бағыттайтынын түсінуіне және олардың еркіндікке деген көзқарасына сүйене отырып, басқалар туралы баға беруіне мүмкіндік береді. Дегенмен, "Мүмкіндікке құндылық беретін ерік емес. Бағалау маған байланысты, әрине, бірақ еркіме емес. Ол менің жобама байланысты, яғни мен әлемді қалай қабылдаймын, оны қалай сезінемін." Қайғы Сартрдың үмітсіздік тұжырымымен де байланысты, ол оны іс-қимылға мүмкіндік беретін мүмкіндіктер жиынтығына сенудің оңтайлы түрі деп анықтайды. Сартр "Өзімді жасау арқылы Адамды жасауға жатамын" дейді, жеке адамның іс-қимылы адамзатты әсер ететінін және қалыптастыратынын білдіреді. Өзінің өзі үшін болатын нәрсе үмітсіздікті еркіндікті қабылдау үшін және оның салдары қандай болса да, мағыналы іс-қимыл жасау үшін пайдаланады. Ол тастап кетуді де, құдай жоқ екенін және адамдарға қалай өмір сүру керектігін көрсететін нұсқау жоқ екенін түсінгенде атеистер сезінетін жалғыздық деп сипаттайды; біз ғаламда жалғызбыз және өз мәніміздің төрешілеріміз. "Адамның өмір сүруінің белгісіздігі бар. Бұл олардың болуының кінәсі. Олардың болуы анықталмаған, сондықтан әркім өзінің өмірлік жолын өзі құруға тиіс, ол үшін олар жауапты. Олар еркін болмауға құқықтары жоқ, еркіндікке деген қажеттілік бар, одан ешқашан бас тартпау керек." Сартр өз еңбегін экзистенциализмнің іс-қимыл философиясы және өзін-өзі анықтау ретінде оптимистік және бостандыққа жетелейтінін баса айту арқылы аяқтайды. "Сартр адамдарды жоба ретінде және міндет ретінде сипаттайды."

Жариялану тарихы

Алғаш рет 1946 жылы француз тілінде жарық көрген «Экзистенциализм және гуманизм» еңбегі 1948 жылы Филипп Мейреттің ағылшын тіліне аудармасында жарық көрді. АҚШ-та бұл еңбек бастапқыда «Экзистенциализм» деп жарияланды. Сондай-ақ, бұл еңбек неміс тіліне де аударылды. 2007 жылы социолог Энни Коэн Солалдың кіріспесімен және Арлетт Элкаим Сартрдың түсіндірмелері мен алғы сөздерімен Кэрол Маккомбердің ағылшын тіліне аудармасы «Экзистенциализм – гуманизм» деген атпен жарық көрді.

Қабылдау

Экзистенциализм – гуманизм экзистенциалистік ойды талқылаудың танымал бастауы болды және философ Томас Болдуиннің сөздері бойынша, "бір ұрпақтың қиялын баурап алды". Дегенмен, Сартр өзі кейіннен осы еңбекте білдірген кейбір көзқарастарын қабылдамады және оның жарияланғанына өкінді. Басқа философтар лекцияны әр түрлі себептермен сынға алды: Мартин Хайдеггер философ және германист Жан Бофреге жазған хатында, Сартрдың "болу мәнін алдымен айтуы" метафизикалық тұжырымды кері қайтарады, бірақ "метафизикалық тұжырымды кері қайтару – ол өзі метафизикалық тұжырым болып қалады" деді. Хайдеггердің пікірінше, Сартр "Шындықтың мәнін ұмытып, метафизикамен бірге қалады". Хайдеггер Хьюберт Дрейфусқа Сартрдың еңбегі "жаман" екенін айтқан. Марджори Грен Сартрдың "Экзистенциализм және гуманизмдегі" "жеке адамдар арасындағы қарым-қатынас мәселесі" туралы талқылауын, ол бұрын "Болу және жоқтан болу" (1943) еңбегінде ұсынған нұсқасынан нашар деп тапты. Уолтер Кауфманн лекцияны "экзистенциализмнің түпкілікті тұжырымы деп қате түсінілгенін" айтты, бірақ ол "осы сәттен нәр алған керемет лекция" екенін де қосты. Кауфманның пікірінше, Сартр фактілік қателіктер жіберді, мысалы, философ Карл Ясперсті католик деп жаңылыстырды, сондай-ақ экзистенциализмнің анықтамасын күмәнді етіп ұсынды. Томас С. Андерсон Сартрды, егер адам жалған, сыртқы биліктен еркіндік іздесе, онда ол міндетті түрде басқаларға да осы еркіндік беруі керек деп түсіндірместен айтқаны үшін сынға алды. Айрис Мердок Сартрдың марксистпен болған әңгімесінің бірін қызықты деп тапты, бірақ "Экзистенциализм және гуманизмді" жалпы алғанда "жаман кішкентай кітап" деп санады. Мэри Уорнок Сартрдың осы еңбекті жоққа шығаруы дұрыс деп есептеді. Жиль Делез бен Мишель Турнье де қатысты, олар да лекцияны көңілсіз деп тапты. Философ Фредерик Коплстон Сартрдың Георг Вильгельм Фридрих Гегель мен Эдмунд Гуссерл сияқты Рене Декарттың көзқарастарын өзінің философиялық көзқарастарының көреалмауы ретінде түсіндіргенін айтты. Нейробиолог Стивен Роуз Сартрдың "адам өзін қалағандай жасайды" деген тұжырымын "әмбебап адамның қадір-қасиетіне арналған әуелі айтылған мақтау" және "философиялық позиция емес, саяси ұранға ұқсайтын нәрсе" деп сипаттады. Ол қартаю мен ауруды адамның еркіндігін шектейтін факторлардың мысалы ретінде келтірді. Философ Славой Жижек Сартрдың көзқарастары мен Федор Достоевскийдің "Карамазовтар" романындағы (1880) Зосима әкесінің пікірлері арасындағы параллельдікке назар салды: Сартр толық еркіндік толық жауапкершілікке әкеледі деп санайды, ал Зосима әкесі үшін "әрқайсымыз барлық адамдардың күнәсі үшін жауаптымыз".