Кіріспе

Сақтар – тарихи тұрғыдан алғанда, Солтүстік және Шығыс Еуразия даласы мен Тарым алқабында өмір сүрген көшпелі Шығыс Иран халықтарының тобы. Сақтар скифтермен тығыз байланысты болды, және екі топ та скиф мәдениеттерінің бір бөлігін құрады, олар ақырында бұрынғы Андроново, Синташта және Срубная мәдениеттерінен шыққан, BMAC-тің екінші деңгейдегі ықпалымен, ал Темір дәуірінен бастап Шығыс Азияның генетикалық ағыны да болды. Сақ тілі – шығыс иран тілдерінің бірі, скиф тілдер тобының құрамына кіреді. Дегенмен, Азия далаларының сақтарын Понт даласының скифтерінен ажырату керек; және ежелгі парсылар, ежелгі гректер және ежелгі вавилондықтар барлық дала көшпелілері үшін «Сақ», «Скиф» және «Циммер» аттарын қолданғанмен, «Сақ» атауы шығыс даланың ежелгі көшпелілері үшін, ал «Скиф» – батыс далада тұратын олардың туысқан тобы үшін қолданылады. Қазіргі замандастары кіммерлерді көбінесе мәдени тұрғыдан скифтер деп сипаттағанмен, олар скифтерден этникалық жағынан ерекшеленуі мүмкін, кіммерлер олармен байланысты болған және кіммерлерді ығыстырып, алмастырған. Сақтардың маңызды археологиялық ескерткіштері: Аржан, Туннуг, Пазырық жерлеу орындары, Ыстық курганы, Сақ курган қабірлері, Тасмола обалары және, мүмкін, Тилья-Тепе. Б.з.д. II ғасырда көптеген сақтар Юэчжилерден стептен Соғдия мен Бактрияға, содан кейін Үнді субконтинентінің солтүстік-батысына қашқан, онда олар Индо-Скифтер деп белгілі болды. Басқа сақтар Парфян империясына шабуыл жасап, ақырында Систанға қоныстанды, ал басқалары Қытайдың Юньнань провинциясындағы Диан мемлекетіне көшіп кеткен болуы мүмкін. Олар қазіргі Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағының Тарым алқабы мен Такла-Макан шөлінде Хотан, Яркенд, Қашқар және басқа да жерлерге қоныстанды. «Сақ» термині иран тіліндегі «сак» түбірінен шыққан, мағынасы «бару, көшу» (кейбір түсіндірулер бойынша «іздеумен» байланысты) және «көшпелі» дегенді білдіреді. Осыдан мынадай атаулар туындады: Ежелгі парсы: Сака, ежелгі парсылар Еуразия даласының барлық көшпелілерін, соның ішінде Понт скифтерін атау үшін қолданған. Ежелгі грек: Сакай. Латын. Санскрит: शक (Śaka). Ежелгі қытай: 塞 (Sək). Индоеуропалық түбір «жетектеу, ату» (содан ағылшын тіліндегі «shoot» сөзі де шыққан), оның «нөлдік» түрі скифтердің өздерін «Skuδa» (шамамен «мерген») деп атауына негіз болды. Осыдан келесі экзонимдер пайда болды: Аккад: Iškuzaya және Askuzaya, ассириялықтар қолданған. Ежелгі парсы: Skudra. Ежелгі грек: Skúthēs (көпше түрі Skúthai), ежелгі гректер қолданған. Ежелгі армян: սկիւթ (Skiwtʰ), итацистикалық грек тіліне негізделген. Кейінгі скифтік дыбыстық өзгеріс /δ/ → /l/ Skuδa сөзінің Skula сөзіне эволюциясына әкелді. Осыдан грек сөзі Skṓlotoi пайда болды, Геродоттың айтуынша, патшалық скифтердің өзін-өзі атауы болған. Басқа дыбыстық өзгерістер Sugᵘda сөзін тудырды, ал «Сақ» атауы олардың солтүстік және шығыс Еуразия даласы мен Тарым алқабында мекендеген шығыс мүшелеріне қатысты қолданылады.

Қазіргі заманғы терминология

Ежелгі парсылар, ежелгі гректер және ежелгі вавилондықтар барлық далалық көшпелілерді «сак», «скиф» және «киммерий» деп атағанмен, қазіргі ғалымдар «сак» терминін Солтүстік және Шығыс Еуразия даласында және Тарым алқабында қоныстанған иран тілдес халықтарды атау үшін пайдаланады. Сака тиграхауда және Сака хаумаварга екеуі де Орталық Азияның солтүстігінде және Каспий теңізінің шығысында орналасқан далалық және таулы аймақтарда өмір сүрген. Сака тиграхауда/массагеттер ең көп Хорезм маңында және Каспий теңізінің шығысында, Арал теңізінің оңтүстік-шығысында, Қызылқұм шөлінде және Ұстюрт үстіртінде, әсіресе Аракс және Яксарт өзендері арасындағы Орталық Азия жазықтарында қоныстанған. Сака тиграхауда/массагеттер Каспий даласында да кездесетін. Алайда, ежелгі авторлардың массагеттердің қайда мекен еткенін нақты сипаттамалары қазіргі ғалымдарды Окс дельтасы, Яксарт дельтасы, Каспий мен Арал теңіздері арасындағы, немесе солтүстікке, солтүстік-шығысқа қарай орналасқан түрлі аймақтарды қарастыруға итермеледі, бірақ бұл пікірлерді нақты дәлелдермен негіздемеді. Массагеттерге қатысты басқа да аймақтарға қазіргі Түркіменстанның жері де кіреді. Сака хаумаваргалар Памир таулары мен Ферғана алқабы маңында өмір сүрген. Сакайбиш таяйи пара Сугдам, Сака хаумаваргамен бірдей болуы мүмкін, Әхемен империясының солтүстік-шығыс шекарасында, Яксарт өзені бойында тұрған. Сакалардың басқа да топтары Памир тауларының шығысында және Яксарт өзенінің солтүстігінде, сондай-ақ қазіргі Қырғызстан, Тянь-Шань, Алтай, Тыва, Моңғолия, Сіньцзян және Қазақстан аймақтарында мекен еткен. Қытаймен байланыста болған сактар қазіргі Қырғызстан мен Қазақстан жеріндегі Іле және Шу өзендері арасындағы аймақта қоныстанған, бұл жер «сак елі», яғни «сактар елі» деп аталатын. Археологиялық зерттеулер скиф мәдениетінің, оның құрғандары (жерлеу үйіндісінің бір түрі) және б.з.д. 1-мыңжылдыққа тән жануарлар стилімен сипатталатын шығу тегінің батыс емес, шығыс скифтерде екенін көрсетеді: шығыс құрғандары батыс құрғандарынан (мысалы, Тывадағы Алтай құрғаны Аржан 1) көне, ал жануарлар стилінің элементтері алғаш рет Енисей өзені аймағында және қазіргі Қытайда б.з.д. 10 ғасырда кездеседі. Генетикалық зерттеулер археологиялық тұжырымдамаларды растайды, Батыс далалық малшыларының Алтай аймағы мен Батыс Моңғолияға қарай алғашқы кеңеюін, иран тілдерін таратуын және жергілікті Сібір және Шығыс Азия халықтарымен кейінгі байланыс эпизодтарын көрсетеді, бұл бастапқы (Шығыс) скифтік материалдық мәдениеттерге (сактарға) әкелді. Алайда, Еуразия даласының кейінгі скифтік кіші топтарының жергілікті шығу тегі бар екендігі де анықталды: әртүрлі скифтік топтар Шығыстан Батысқа немесе Батыстан Шығысқа көші-қон арқылы емес, мәдени бейімделу арқылы жергілікті жерде пайда болған. Бұл жерлеулер Гумгудағы ежелгі Тарым мумияларымен ұқсас. Кейбір ғалымдар б.з.д. 8 ғасырда Алтайдан сактардың шабуылы Жоу Қытайына жасалған шабуылмен «байланысты» болуы мүмкін деп санайды.

Ерте тарих

Сақтар б.з.б. 8 ғасырға дейін тарихи және археологиялық жазбаларда кездеседі. Сақ тайпасы – массагеттер/тиграксаудалар б.з.б. 8-7 ғасырларда билікке көтерілді, олар шығыстан Орталық Азияға көшіп келген кезде скифтерді қуып шығарды. Скифтер – оларға жақын туысқан, тағы бір көшпелі иран тайпасы еді. Содан кейін олар б.з.б. 6 ғасырдан бастап аймақтың кең аумақтарын басып алды. Ертедегі скифтерді Аракс өзенінен батысқа, Кавказ және Понт далаларына ығыстырған массагеттер, Еуразия даласының көшпелі халықтарының маңызды қозғалысын бастады. Одан кейін скифтер цимерлер мен агатирстерді (олар да массагеттер мен скифтерге жақын ирандық көшпелі халықтар) жаулап алып, олардың жерлерін басып алды және Батыс Азияға шабуыл жасады. Олардың қатысуы Месопотамия, Анатолия, Египет және Иранның ежелгі өркениеттері тарихында маңызды рөл атқарды. Б.з.б. VII ғасырдың өзінде Сақтар Тарым бассейні аймағында пайда бола бастады. Грек тарихшысы Ктесийдің айтуынша, парсы Ахеменид империясын құрған Кир, атасы – медиялық патша Астиагты құлатқаннан кейін, бактрийлер оны Астиагтың мұрагері ретінде қабылдап, оған бағынды. Осыдан кейін ол Яксарт өзені бойында Кирополис қаласын және империясының солтүстік шекарасын сақтардан қорғау үшін жеті бекініс салған. Содан кейін Кир Сака хаумаваргаға шабуыл жасап, бастапқыда оларды жеңіп, патшасы Аморгты тұтқынға алды. Осыдан кейін Аморгтың патшайымы Спарафтра ерлер мен әйелдерден құралған үлкен әскермен Кирді жеңіп, Кирдің күйеу інісі, әйелі Амитистің інісі Пармизді және Пармиздің үш ұлын тұтқынға алды. Спарафтра Пармиздің үш ұлын күйеуіне босатып берді. Кир одақтасы Аморгтың Сака хаумаваргасымен бірге б.з.б. 530 жылы массагеттерге қарсы жорық жасады. Геродоттың айтуынша, Кир массагеттердің әскерін қулықпен жеңіп алды. Содан кейін массагеттер патшайымы Томирис рудың басты күштерін парсыларға қарсы басқарып, оларды жеңіп, Кирдің кесілген басын қанға толы қапқа салды. Кирдің өлімі туралы жазбалардың кейбір нұсқаларында Дербиктер, массагеттер емес, Кир шайқаста қаза тапқан тайпа ретінде айтылады, себебі Дербиктер массагеттер конфедерациясының бір бөлігі болған немесе бүкіл массагеттермен бірдей болған. Кир дербиктер/массагеттерден жараланғаннан кейін, Аморг және оның Сака хаумаварга әскері парсы сарбаздарына оларды жеңуге көмектесті. Кир өлер алдында ұлдарына аналарын және Аморгесті баршадан жоғары санауды өсиет етті. Сақтардың жерлері Ахеменид империясына Хорасанның бір бөлігі ретінде қосылды, ол Окс және Яксарт өзендері арасындағы аумақтың көп бөлігін қамтыды. Сақтар Ахеменид армиясын көптеген атты садақшылармен қамтамасыз етті. Полиеннің айтуынша, Дарий Сакесфар, Аморг немесе Омаргес және Тамирис басшылығындағы үш әскерге қарсы шайқасқан. Полиеннің мәліметі дәл парсы тарихи жазбаларына негізделген. Дарийдің Ахеменид империясындағы әкімшілік реформаларынан кейін Сақ тиграксаудалары мидиялықтармен бірге бір салық округіне енгізілді. Ахеменид билігі кезінде Орталық Азия сақтармен байланыста болды, ал сақтар Қытаймен байланыста болды. Ұлы Александр Ахеменид империясын жаулап алғаннан кейін, сақтар Орталық Азияға жасаған шабуылдарына қарсылық көрсетті.

Хотан патшалығы

Хотан патшалығы Тарим алқабының оңтүстік шетінде орналасқан сақ қала-мемлекеті болды. б.з.д. 133 жылдан б.з.д. 89 жылға дейін созылған Хан-Шионғну соғысының нәтижесінде Тарим алқабы (қазіргі Синьцзян, Солтүстік-Батыс Қытай), Хотан мен Кашғарды қоса, хан қытайларының ықпалына түсті, бұл Хан әулетінің У патшасының (б.з.д. 141–87 жылдары билеген) тұсында басталды. Хотан және Тарим алқабындағы басқа да жерлерден табылған археологиялық дәлелдер мен құжаттар сақтардың тілі туралы мәліметтер берді. Хотанның ресми тілі бастапқыда харошти жазуымен жазылған гандхари пракриті болды, ал Хотанның бірінші ғасырға жататын монеталарында қытай және гандхари пракриті тілдеріндегі екі жазу кездеседі, бұл Хотанның Үндістан мен Қытаймен байланыста болғанын көрсетеді. Дегенмен, сақталған құжаттар патшалық халқының ұзақ жылдар бойы иран тілінде сөйлегенін көрсетеді. Біздің заманымыздың үшінші ғасырына жататын, жақын орналасқан Шаньшаннан табылған пракрит тіліндегі құжаттар Хотан патшасының лауазымын «хинаджа» (яғни, «генералиссимус») деп көрсетеді, бұл санскрит тіліндегі «сенапати» атағымен теңдес, бірақ кейінгі Хотандық сақ құжаттарында кездесетін «хинаяса» сөзіне өте ұқсас ирандық негізді сөз. VIII-IX ғасырлардың соңында аймақ қарсыластыратын Тан және Тибет империяларының билігіне көшті. Алайда, 11-ғасырдың басында аймақ Қарахандық хандығының мұсылман түркі халықтарының қолына өтті, бұл аймақтың түркіленуіне және буддизмнен исламға өтуіне әкелді. Хотан мен Тумшуқтан (Кашғардың солтүстік-шығысында) медициналық мәтіндерден буддалық әдебиеттерге дейінгі кейінгі Хотан сақ тіліндегі құжаттар табылды. Дунхуан қолжазбаларында да, көбінесе 10-ғасырға жататын Хотан сақ тіліндегі ұқсас құжаттар кездеседі. Көне қытайлықтар Хотанды Ютянь (于闐) деп атағанмен, кейде қолданылатын тағы бір жергілікті ирандық атау – Джусадданна (瞿薩旦那), индо-ирандық Гостан мен Гостанадан шыққан, тиісінше қаланың және оның төңірегіндегі аймақтың атауы.

Шұлалық Патшалық

Шүле астанасы Кашғар халқы, көрші Хотан патшалығының халқы сияқты, сак тілінде сөйлеген, ол шығыс иран тілдерінің бірі. Хан кітабында айтылғандай, сактар бөлініп, осы аймақта бірнеше мемлекет құрған. Бұл сак мемлекеттеріне Кашғардың солтүстік-батысындағы екі мемлекет, солтүстік-шығысындағы Тумшук және Памирдегі оңтүстіктегі Тушкурган кірген болуы мүмкін, бұл 10 ғасырда Түрік Қарахандық хандығының құрамына кіргенге дейін болды. 11 ғасырда Махмуд әл-Кашғаридің мәліметінше, Кашғар төңірегіндегі кейбір аймақтарда әлі де канчаки және соғди тілдері сияқты түркі емес тілдер қолданылып келді, ал канчаки тілі сак тілдер тобына жатады деп саналады. Тарим алқабы 11 ғасырдың соңына дейін лингвистикалық тұрғыдан түркіленген деп есептеледі.

Оңтүстік көші-қон

Сакалар Или және Чу өзендерінің аңғарларынан Юэчжилермен ығыстырылды. Олар 177–176 жж.б.д. Ганьсудағы Хекси дәлізінен Сионну билеушісі Моду Чаньюдың әскерлерінен шабуылға ұшырап, қашуға мәжбүр болды. Кезекте Юэчжилер Сай (яғни Сака) тайпаларын батысқа қарай Согдианаға шабуылдап, итермеледі, мұнда 140 және 130 жылдары аралығында олар Сырдариядан Бактрияға өтті. Сакалар оңтүстікке қарай Памир және Солтүстік Үндістанға жылжыды, онда Кашмирде қоныстанды, ал шығысқа қарай Тарим алабының Янки (焉耆, Karasahr) және Qiuci (龜茲, Kucha) сияқты оазис мемлекеттеріне орналасты. Юэчжилер, өздері Вусун тайпасынан шабуылға ұшырағандықтан, 133–132 жж.б.д. тағы да Или және Чу аңғарларынан көшіп, Даксия елін (大夏, "Бактрия") басып алды. Ежелгі грек-рим географы Страбон грек және рим деректерінде Бактрияны жеңген төрт тайпа – Асиой, Пасианой, Тохарой және Сакараулай – Сырдарияның солтүстігінде, Или және Чу аңғарлары орналасқан жерден келгенін айтты. Рене Гроссе сактардың көші-қоны туралы: «Юэчжилердің [Юэчжи] қысымымен сакалар Согдиананы, содан кейін Бактрияны басып алып, гректердің орнын иеленді» деп жазды. Содан кейін, «Юэчжилердің оңтүстіктен ығыстыруымен» сакалар «сактар елін, Сакастанды, қазіргі парсы Сейстаны» басып алды. Ярослав Лебединский мен Виктор Х. Мейр кейбір сакалардың Юэчжилерден қуылғаннан кейін Оңтүстік Қытайдағы Юньнань аймағына көшіп кеткен болуы мүмкін деп болжайды. Юньнань Диан патшалығының тарихқа дейінгі өнеріндегі қазбалар Орталық Азия киімдеріндегі кавказдық аттылардың аң аулау көріністерін көрсетті. Бұл барабандарда бейнеленген көріністер кейде осы аттылардың аң аулауын бейнелейді. Мысықтардың өгіздерге шабуыл жасауының бейнелері де скиф өнерінің тақырыбы мен композициясына ұқсас. Б.з.д. 2-ші және 1-ші ғасырлардағы көші-қондар Согдия мен Бактрияда із қалдырды, бірақ оларды нақты сакалармен байланыстыру қиын, сондай-ақ ежелгі Үндістанның Сиркап және Таксила жерлері де солай. Ауғанстандағы Тилья-Тепедегі бай қабірлер сакалардың ықпалына ұшыраған халықтың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Шакья тайпасы, оның ішінде Гаутама Будда, «Шакьялардың данасы» деп аталатын, сакалардың ұрпақтары болуы мүмкін, деп Майкл Витцель мен Кристофер И. Беквит болжайды. Алайда, ғалым Брайан Левман бұл гипотезаны дәлелсіздігі үшін сынап, шакиялардың солтүстік-шығыс Ганг жазығының жергілікті халқы болғанын және олардың ирандық сакалармен ешқандай байланысы болмағанын айтады.

Үнді-скифтер

Сакалар көшіп келген қазіргі Ауғанстан мен Иран аймағы "сакалар елі" немесе Сакастан деп аталды. Бұл туралы сол замандағы харошти жазуындағы мәліметтер куәлік етеді. Бұл мәліметтер Солтүстік Үндістандағы индо-скифтердің сака патшалығына тиесілі Матура арыстан бағанасынан табылған. Шамамен сол кезде қытай деректері сакалардың Джибин 罽賓 (яғни, қазіргі Үндістан мен Пәкістанның Кашмир) елін басып алып, сол жерге қоныстанғанын көрсетеді. Ең танымал индо-скиф патшасы Мауес болды. Матурада индо-скиф патшалығы құрылды (б.з.д. 200 – б.з. 400). Тарихшы Майкл Митчинердің сөзіне сәйкес, Абхира тайпасы – б.з. 181 жылы Батыс Сатрап Рудрасимха I-нің Гунда жазуында айтылған сака халқының бірі.

Тарихнама

Парсылар барлық солтүстік көшпелі тайпаларын сақтар деп атаған. Геродот (IV.64) оларды скифтер деп сипаттайды, бірақ олар басқаша атаумен де белгілі: Сақтар немесе скифтер шалбар киген, ал бастарына биік, қатайған, үшкір келіп аяқталатын бас киім таққан. Олар өз елінің садағы мен қысқа қанжарларын алып жүрген, сондай-ақ, соғыс балғасы, яғни сагарис та болған. Шындығында, олар амиргиялық (батыс) скифтер еді, бірақ парсылар оларды сақтар деп атаған, себебі олар барлық скифтерді осылай атаған.

Стребон

Б.з.б. 1-ғасырда грек-рим географы Страбон шығыс даланың халықтарын кеңінен сипаттады, оларды Бактрия мен Соғдианадан тыс Орталық Азияда орналастырды. Страбон түрлі тайпалардың есімдерін тізімдеді, оларды "скифтер" деп есептеді. Орта ирандық "скиф-хотан" тілінің куәліктері Солтүстік-Батыс Қытайда сақталған, онда хотандық сака тіліндегі құжаттар – медициналық мәтіндерден буддалық мәтіндерге дейін – негізінен Хотан мен Тумшуқтан (Қашғардың солтүстік-шығысында) табылған. Бұл құжаттар негізінен түркі тілді Қарахандық хандығы кезінде Синьцзянның исламдануынан бұрын пайда болған. Осыған ұқсас құжаттар, Дунхуан қолжазбалары, хотандық сака тілінде жазылған және көбінесе 10-ғасырға жатады. Сака тілінің куәліктері оның шығыс иран тілі екенін көрсетеді. Сака тілінің түпкі мекені Хотан патшалығы болды, онда Хотан (қазіргі Хотан) және Тумшуқ (қазіргі Тумшук) қалаларындағы екі негізгі диалектісі болды. Сака тілінің тумшуқ және хотандық диалектілері орта индо-арий тілдерінен көптеген сөздерді қарыз алған, сонымен қатар қазіргі шығыс иран тілдері – вахи және пушту тілдерімен ортақ ерекшеліктерге ие. Қазақстандағы Ыстық қорғаннан табылған күміс тостағандағы қысқаша жазу – Ыстық жазуы – сака тілінің ең ерте мысалы саналады және осы тілдің жергілікті жазба ескерткіштерінің санаулы бірі болып табылады. Жазу харошти әліпбиінің бір түрінде жасалған. Харматта бұл жазулардың харошти тілінің бір түрі екенін ұсынады, ал Кристофер Баумер олардың көне түркі рундық жазуына ұқсас екенін айтады. Харматта бұл жазуды хотандық сакадан былай аударады: "Бұл ыдысқа жүзім шарабын, пісірілген тағамды, жеткілікті мөлшерде, өлгенге қосып, содан кейін пісірілген жаңа май қосады". Тіл біліміндегі дәлелдер вахи тілінің сака тілдерінен тарағанын көрсетеді. Индоевропалық тілдерді зерттеуші Мартин Кюмельдің пікірінше, вахиді батыс сака диалектісі ретінде жіктеуге болады, ал расталған басқа сака диалектілері – хотандық және тумшуқтық – шығыс сака диалектілері болып саналады.

Генетика

Алғашқы зерттеулер тек мтДНК сегменттерін ғана талдап, қазіргі Батыс Еуразия немесе Шығыс Еуразия халықтарымен туыстық байланыстың жалпы сипаттамасын беруге мүмкіндік берді. Мысалы, 2002 жылы жүргізілген зерттеуде Қазақстандағы Берал орнындағы екі қабірлі қорғаннан алынған сақ дәуіріндегі ер және әйел сүйектерінің митохондриялық ДНК-сы талданды. Екі адамның жақын туыс еместігі анықталды. Еркектің HV1 митохондриялық тізбегі еуропалық популяцияларда жиі кездесетін Андерсон тізбегімен ұқсас болды. Әйелдің HV1 тізбегі оның азиялық тегі болу ықтималдығын көрсетті. Жақындағы зерттеулер нақты мтДНК тарамдарын анықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, 2004 жылы жүргізілген зерттеуде Алтай Республикасындағы Кизил орнынан алынған "Сибирь скифі" деп аталатын ер адамнан алынған HV1 тізбегі зерттелді. Ол географиялық жағынан Батыс Еуразия тарамдарына жататын N1a аналық тарамға жатты. Осы команданың тағы бір зерттеуі, Алтай Республикасынан табылған екі сибирь скифі сүйегінің мтДНК-сын көрсетті, олар "аралас еуро-монголоидтық тектің" типтік еркектері болған. Біреуі F2a аналық тарамды, екіншісі D тарамды алып жүрген, екеуі де Шығыс Еуразия халықтарына тән. Бұл алғашқы зерттеулер ресейлік және батыс ғалымдарының көбейіп келе жатқан зерттеулерімен толықтырылды. Қорытындылар: (i) қола дәуірінде Батыс және Шығыс Еуразия тарамдарының араласуы, Батыс тарамдары Шығысқа қарай кеңінен таралған, бірақ керісінше емес; (ii) темір дәуірінде байқалатын өзгеріс, Батыс даласында Шығыс Еуразия мтДНК тарамдарының көбеюі; (iii) Оңтүстіктен, Балқан-Дунай және Иран аймақтарынан далаға қарай көші-қонның болу мүмкіндігі. Unterländer және авторлар (2017) қазіргі шығыс скифтерінің ұрпақтарының «негізінен» қазіргі Сибирь түркі тілдес халықтарының арасында кездесетінін көрсететін генетикалық дәлелдерді тапты, бұл болашақ зерттеулер шығыс скифтерінің түркі тілдес халықтардың ерте қалыптасуына қаншалықты қатысқандығын анықтауға мүмкіндік береді.

Гаплогруппалар

Ежелгі Y ДНК деректерін 2009 жылы Keyser және авторлар тобы ұсынды. Олар Сибирьдегі Красноярск аймағынан алынған б.з.д. 2-мыңжылдықтың ортасы мен б.з. 4-ғасыры аралығындағы (скифтер мен сарматтар дәуірі) 26 ежелгі адамның гаплотиптері мен гаплогруппаларын зерттеді. Зерттеуге қатысқандардың көбі R M17 гаплогруппасына жатты. Авторлардың пікірінше, олардың деректері бронза және темір дәуірлері аралығында скифтер, андроновтар сияқты халықтардың шоқжұлдызы көк (немесе жасыл) көзді, ақ терілі және ақ шашты адамдардан тұрғанын көрсетеді, олар Тарим бассейні өркениетінің ерте дамуында маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Бұдан әрі, бұл зерттеу олардың генетикалық жағынан Орталық және Оңтүстік Азияға қарағанда Шығыс Еуропаның қазіргі халықтарымен тығыз байланысты екенін көрсетті. R1a Y ДНК-ның кең таралғандығы мен басымдылығы мтДНК профильдеріндегі әртүрлілікпен күрт контраст жасады. 2018 жылдың мамыр айында Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеуде б.з.д. 900 жыл шамасынан б.з. 1-ші ғасырына дейін жерленген жиірме сегіз Ішкі Азиялық сактардың қалдықтары зерттелді, оның ішінде Оңтүстік Сібірдің сегіз сагы (Тагар мәдениеті), орталық даланың сегіз сагы (Тасмола мәдениеті) және Тянь-Шаньның он екі сагы қарастырылды. Тянь-Шань сагынан алынған Y ДНК-ның алты үлгісі Батыс Еуразияның R (төрт үлгі), R1 және R1a1 гаплогруппаларына жатты. Орталық далалық сактардың бесеуінің төртеуі R1a гаплогруппасына, ал біреуі E1b гаплогруппасына FT167798* тиесілі болды. Тянь-Шань сагынан алынған мтДНК үлгілері C4, H4d, T2a1, U5a1d2b, H2a, U5a1a1, HV6 (екі үлгі), D4j8 (екі үлгі), W1c және G2a1 болып табылды.

Автосомалық ДНК

2018 жылғы зерттеуде ішкі Азия сакалары мен Паннония алқабындағы скифтер арасында, сондай-ақ оңтүстік Сібірдің, орталық дала және Тянь-Шаньның сакалық топтары арасында маңызды генетикалық айырмашылықтар анықталды. Скифтер (немесе «венгр сакалары») эксклюзивті түрде Батыс далалық малшылармен байланысты ата-тегін мұра етсе, ішкі Азия сакалары әртүрлі дәрежеде қосымша неолиттік ирандық (BMAC) және оңтүстік Сібірлік аңшы-жинаушы (қазіргі алтайлықтардың проксисі арқылы көрсетілген) компоненттерін көрсетті. Тянь-Шань сакаларының шамамен 70% Батыс далалық малшы (WSH) тегі, 25% Оңтүстік Сібірлік аңшы-жинаушы тегі және 5% Иран неолиті тегі болды. Иран неолиті тегі, мүмкін, Бактрия-Маргиана археологиялық кешенінен шыққан. Тасмола мәдениетінің сакаларының шамамен 56% WSH және 44% Оңтүстік Сібірлік аңшы-жинаушы тегі болды. Тагар мәдениетінің халқының шамамен 83,5% WSH, 9% Ежелгі Солтүстік Еуразия (ANE) және 7,5% Оңтүстік Сібірлік аңшы-жинаушы тегі болды. Зерттеуге сәйкес, ішкі Азия сакалары шионнулардың Батыс Еуразиялық тегінің көзі болды, ал гунндар, ықтимал, сакаларға еркек желісі арқылы аз гендік ағыммен, шионнулардың батысқа қарай қоныс аударуы нәтижесінде пайда болды. 2020 жылы Cell журналында жарияланған генетикалық зерттеуде бірнеше сакалық топтардың тегі Синташта (Батыс далалық малшылар) және Байкал EBA тегінің (Батыс Байкал ерте қола дәуірі аңшы-жинаушылары, шамамен 80% Ежелгі Солтүстік-Шығыс Азия және 20% Ежелгі Солтүстік Еуразия тегінен тұратын профиль) комбинациясы ретінде модеделденді, қосымша неолиттік ирандық (BMAC) компонентінің әртүрлі дәрежелерімен. Атап айтқанда, Тасмола мәдениетінің орталық сакаларының шамамен 43% Синташта тегі, 50% Байкал EBA тегі және 7% BMAC тегі болды. Тагар сакаларында (Тагар мәдениеті) Синташтаның үлесі жоғары болды (69% Синташта, 24% Байкал EBA және 7% BMAC), ал Тянь-Шань сакаларында BMAC үлесі жоғары болды – 24% (50% Синташта, 26% Байкал EBA және 24% BMAC). Шығыс Уюк сакаларының (Аржан мәдениеті) 50% Синташта, 44% Байкал EBA және 6% BMAC тегі болды. Пазырык сакаларында Байкал EBA тегі жоғары болды, ал BMAC компоненті дерлік болмады (32% Синташта, 68% Байкал EBA және ~0% BMAC). 2021 және 2022 жылдары жарияланған тағы екі генетикалық зерттеуде сакалардың ортақ WSH (Srubnaya, Sintashta және Andronovo мәдениеттері) тегінен пайда болғаны анықталды, сондай-ақ қосымша BMAC және Шығыс Еуразиялық тегі де болды. Сакалардың шығыс тегін Байкал көлінің (Шаманка EBA сияқты) топтарымен де көрсетуге болады. Сакалардың тегіне ұқсас таралу Шығыс Иран тілдерінің (мысалы, Хотан тілі) таралуымен байланысты болуы мүмкін. Кейінгі шығыс ағыны Тасмола мәдениетінің (Тасмола Бирлик) және Пазырык мәдениетінің (Пазырык Берел) үш ерекше үлгісінде байқалады, олардың 70-83% қосымша Ежелгі Солтүстік-Шығыс Азия тегі, неолиттік Devil’s Gate үңгірінің үлгісімен көрсетілген, олардың Шығыстан келген соңғы көшіп келушілер екенін көрсетеді. Сол қосымша шығыс тегі кейінгі гунндардың топтарында (Хун Берел 300 ж.с., Хун элитасы 350 ж.с.) және Каракаба қалдықтарында (830 ж.с.) да табылды. Сонымен қатар, батыс сарматтарға ұқсас және аз мөлшерде BMAC-қа ұқсас тегі шығысқа қарай тарады, оңтүстік-шығыс Қазақстаннан сакалармен байланысты үлгі (Коныр Тобе 300 ж.с.) шамамен 85% сармат және 15% BMAC тегін көрсетті. Сарматтар негізінен Понт-Каспий даласының бұрынғы Батыс далалық малшыларынан шыққан. Сакаларға (және басқа скифтік топтарға) ең жақын қазіргі заманғы халық – тажиктер, Орталық Оңтүстік Азияның жергілікті ирандық халқы, олар қола және темір дәуіріндегі Орталық Азиялықтарға генетикалық сабақтастықты көрсетеді. Бұл генетикалық байланыстар бұрын ұсынылған «тажиктер мен скифтердің арасындағы тілдік және физикалық антропологиялық байланыстармен» сәйкес келеді. Сондай-ақ, Шығыс скифтері (мысалы, Пазырык мәдениеті) мен түркі тілдес топтар арасындағы генетикалық туыстыққа байланысты дәлелдер көбейіп келеді, олар темір дәуірінде жергілікті сакалық топтар мен Шығыс даласынан гендік ағым, сондай-ақ Урал және Палео-Сибирь халықтары арасындағы оқиғалар арқылы қалыптасты. Батыс Еуразиялық көздермен араласу «түркі тілдеріндегі тілдік құжатталған тілдік қарыз алуға сәйкес» деп табылған.

Археология

Аржаннан және Тувадан табылған тамаша көр зияраттары шамамен б.з.д. 800 жылдан бастап мерзімделген, ал Шығыс Қазақстандағы Шиликты қорғандары б.з.д. 700 жылға тарта келеді және ерте сақтармен байланысты. Алтай тауларындағы Пазырықтағы жерлеулерде "Пазырық мәдениетінің" керемет сақталған сақаларының арасында б.з.д. V ғасырға жататын Мұз қызы да бар.

Аржан 1 қорған ()

Аржан 1 1970 жылдары М. П. Грязнов қазба жұмыстары арқылы зерттелді, бұл аймақтағы скиф мәдениетінің б.з.б. 10-8 ғасырларда пайда болғанын анықтады. Аржан 1 көміртектік талдау бойынша шамамен б.з.б. 800 жылға жатқызылды. Аржан 1-ден табылған көптеген заттардың стильдері (мысалы, бұғы, шошқа және пантера бейнеленген жануарлар стилі) батысқа жылдам тарады, бәлкім, б.з.б. 9-7 ғасырларда шығыстан батысқа қарай қоныс аудару қозғалысының нәтижесінде, соңында Еуропалық скифтерге жетіп, ондағы көркемдік стильдерге әсер етті.

Шиликты/ Байгетөбе қорғаны ()

Шілікті – Шығыс Қазақстанда орналасқан археологиялық ескерткіш. Бұл жерде көптеген б.з.д. 8-6 ғасырлардағы ерте сақ обалары табылды. Көміртек-14 әдісімен жасалған зерттеулер обалардың б.з.д. 730-690 жылдарға жататындығын, және олардың Тувадағы Аржан-2 обасымен шамалас кезеңде салынғандығын көрсетеді. Обалардан құнды алтын әшекейлердің көптеген үлгілері табылды. 2003 жылы 4262 алтын бұйымымен бірге "алтын адамның" (Ысық обасындағы алтын адамға ұқсас) қалдықтары анықталды.

Аржан 2 ()

Аржан 2 - бұзылмаған жерлеу орны болды. Археологтар патша жұбын, өлтiрiлген он алты қызметшiнi және 9300 затты тапты.

Берел қорымы ()

Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы Берел селосының жанындағы ежелгі обаларды қазу барысында, б.з.д. 3-4 ғасырларының көшпенді мәдениетін қайта қарауға мүмкіндік беретін, өте күрделі заттар табылды.

Пазырык мәдениеті ()

Қазіргі археологтар құжаттаған сак жерлеу орындарына Алтай Республикасының Улаган (Қызыл) ауданындағы Пазырықтағы кургандар жатады, олар Новосибирск оңтүстігінде, Оңтүстік Сібірдегі Алтай тауларында (Моңғолияның жанында) орналасқан. Археологтар осы табыстар негізінде Пазырык мәдениетін анықтады: 1925-1949 жылдар аралығында бес үлкен және бірнеше кішігірім қабірлер зерттелді, олардың біреуін 1947 жылы орыс археологы Сергей Руденко ашты. Қабірлер қайың ағашынан жасалған камераларды қамтыды, үстінен ірі тас үйінділерімен жабылған. Пазырык мәдениеті б.з.б. 7-3 ғасырлар аралығында сактармен байланысты аймақта гүлденді. Пазырықтың қарапайым қабірлерінде тек қарапайым тұрмыстық заттар ғана кездеседі, бірақ біреуінде, басқа да құндылықтармен бірге, археологтар әйгілі Пазырык кілемін тапты – сақталған ең көне түкті шығыс кілемі. Тағы бір керемет табыс – б.з.б. 5-4 ғасырларда жасалған 3 метрлік төрт дөңгелекті жерлеу арбасы, жақсы сақталған күйде табылған.

Тиллия-Тепе қазынасы (біздің заманымызға дейінгі 2 - 1 ғасыр)

1968 жылы Ауғанстанның солтүстігіндегі (бұрынғы Бактрия) Шеберган маңындағы Тиллиа-Тепеде (сөзбе-сөз "алтын төбе") табылған жерде бес әйел мен бір ер адамның өте құнды әшекейлермен бірге жерленген қабірлері болған. Олар шамамен б.з.б. I ғасырға жатсады және, мүмкін, солтүстікке қарай көшіп жүрген сақ тайпаларымен байланысты. Барлығы қабірлерден бірнеше мың әсем әшекейлер табылды, олар көбінесе алтын, түркіз және лазуриттің қоспасынан жасалған. Бірақ табылған заттарда мәдени синкретизмнің жоғары деңгейі байқалады. Көптеген формалар мен адам бейнелерінде (амориндерден бастап Афина бейнесі салынған және оның аты грек тілінде жазылған жүзіктерге дейін) грек мәдени және көркемдік әсерлері көрінеді. Бұл Селевкид империясының және Греко-Бактрия патшалығының шамамен б.з.б. 140 жылға дейін осы аймақта болғандығымен, сондай-ақ біздің эрамыздың басына дейін Солтүстік-Батыс Үнді субконтинентіндегі Грек-үнді патшалығының әлі де болғанымен байланысты. Бұл сол кездегі Бактрия аймағындағы мәдени ықпалдың мол болғанын көрсетеді.

Гендерлік рөлдер

Жақында, Орталық Тувадағы Сарыг Булуннан табылған лавр ағашынан жасалған табыттағы скиф баласының қалдықтарының толық геномдық талдауы растаған дәлелдер, бұрын скиф қоғамында ерлер басымдығы болған деген сеніммен байланысты заттардың болуына байланысты еркек деп есептелген адамның, шын мәнінде әйел екенін көрсетті. Жерлеуге былғары юбкадан басқа, қызыл пигментпен боялған былғары бас киім, жербездің терісінен тігілген тон, қола әшекейлер мен тоқалармен безендірілген былғары белбеу, саптарында суреттері бар жебелер салынған былғары мүре, толық сақталған соғыс балтасы және садақ кірген. Бұл заттар скифтердің материалдық мәдениеті мен өмір салты, оның ішінде олардың аң аулау және соғыс жүргізу тәжірибелері, сондай-ақ киім үшін жануарлардың терісін пайдалануы туралы құнды мәліметтер береді.

Өнер

Сақ өнерінің стилі басқа ирандық далалық халықтардың өнеріне ұқсас, және олардың бәрі бірге скиф өнері деп аталады. 2001 жылы Аржан жерінде табылған бұрын тоналмаған патшалық скифтердің обасында грек стилінің тікелей ықпалы жоқ, скифтердің жануарлар стиліндегі алтын әшекейлері табылды. Бұл жерлеудегі патшалық жұбайдың үстінен 44 фунт алтын табылды, ол Сибирьдің Тува Республикасының астанасы Қызыл қаласының жанында орналасқан. Орталық Азияның ежелгі ықпалы Қытайда б.з.д. 8 ғасырдан бастап, метрополиялық Қытайдың батыс және солтүстік-батыс шекаралық аймақтарымен байланысқа келгеннен кейін байқалды. Қытайлықтар далалық скифтердің жануарлар стиліндегі өнерін (күрес жүргізіп жатқан жануарлардың бейнелері), әсіресе алтын немесе қоладан жасалған тікбұрышты белбеу тақташаларын қабылдады және оларды жаде мен стеатиттен өздерінің нұсқаларын жасады. Юэчжилерден қуылғаннан кейін, кейбір сақтар Қытайдың оңтүстігіндегі Юньнань аймағына көшіп кеткен болуы мүмкін. Сақ жауынгерлері ежелгі Қытайдың әртүрлі патшалықтарында жалдамалы әскерлер ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Юньнань Диан цивилизациясының тарихқа дейінгі өнерін қазба жұмыстары Орталық Азия киімдерін киген кавказдық аттылардың аң аулау көріністерін ашты. Сақтардың ықпалы Корея мен Жапонияға дейін жетеді. Кореяның әртүрлі артефакттары, мысалы, Силла патшалығының патшалық тәждері "скиф" үлгісінде жасалған деп есептеледі. Осыған ұқсас тәждер континентпен байланыс арқылы Кофун дәуіріндегі Жапонияда да кездеседі.

Киім-кешек

Персеполистегі Ападана рельефтерінде бейнеленген, басқа шығыс Иран халықтарына ұқсас сақалар ұзын шалбар киіп, аяқкиімдерінің үстіңгі бөлігін жауып тұрады. Иықтарына бір шеті артқы жағына қарай еңкейген ұзын шапан жабылады. Сақа тайпасының бірі (сака тиграксауда) тік бас киім киетін. Геродот парсы әскерін сипаттағанда сақалардың шалбар және биік, сүйірт бас киімдерін кигенін айтады. Ерлер мен әйелдер ұзын шалбар киген, көбінесе металл жалатындармен әшекейленген, жиі өрнектелген немесе жүн аппликациясымен безендірілген; шалбар аймаққа қарай кең немесе тарылуы мүмкін. Қолданылатын материалдар байлыққа, климатқа және қажеттілікке байланысты болды. Геродоттың айтуынша, сақалардың «биік бас киімдері ұшына қарай тарлып, тік тұрған». Азиялық сақалардың бас киімі Персеполистегі Ападана сатысының рельефінде анық көрінеді – құлақ пен мойынның артындағы жапсырмалары бар биік, сүйірт бас киім. Қытайдан Дунай дельтасына дейін ер адамдардың әртүрлі жұмсақ бас киімдер кигені байқалады – Геродот сипаттағандай конус тәрізді немесе фригийлік бас киімге ұқсас дөңгелек. Сақа әйелдері еркектер сияқты киінген. 1990 жылдары табылған Пазырық қабірінде қару-жарақ, жебе ұштары және балтасы бар ер адам мен әйелдің сүйектері табылды. Геродот сақалардың «биік бас киімдері мен шалбарлары» болғанын жазған. Киім қарапайым жүннен, қымыз матасынан, жібек матадан, иістен, былғарыдан және теріден тігілген. Пазырық табылымдары скифтер мен сақалардың киген киімдерінің ең толық сақталған үлгілерін ұсынады. Ежелгі парсы басрельефтері, Ападана мен Бехистун жазулары және археологиялық табылымдар осы киімдердің бейнелерін көрсетеді. Пазырық табылымдарына сүйенсек (оңтүстік Сібір, Орал және Қазақстан тас суреттерінде де көруге болады), кейбір бас киімдердің үстіне зооморфты ағаш мүсіндер бекітіліп, бас киімнің ажырамас бөлігін құраған. Ерлер мен әйелдер көбінесе өрнектелген, жүн аппликациясымен немесе металл (алтын) жалатындарымен әшекейленген туника киетін. Персеполис Ападана сақалардың туникасын қарастыру үшін жақсы бастама болады. Олар тігілген, тізеге дейін созылған, белбеумен белденіп, иесінің қару-жарағы белбеуге бекітілген (қылыш немесе қанжар, горитос, шайқас балтасы, доға тасы және т.б.). Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, ерлер мен әйелдер ұзын жеңді, әрқашан белбеумен байланған туника киген, көбінесе әшекейленген белбеумен. Қазақ сақалары (мысалы, Ыстық алтын адам/әйел) Понт даласындағы скифтерге қарағанда қысқарақ және денеге жақын киім киген. Пазырық мәдениетінің сақаларының кейбіреулері оң жағында лапелі, тік жағалы, білегіне қарай тарлап, әртүрлі түсті тар манжеттері бар қысқа белбеулі туника киген. Ерлер мен әйелдер пальто киген: мысалы, Пазырық сақаларында теріден бастап, жүнге дейін көптеген түрлері болған. Олар кейінірек медиялық шапан немесе Кантус деп аталатын мінездемелі жамылғы киген болуы мүмкін. Ұзын жеңді, ашық, Персеполистегі Ападанада Скудриялық делегация осындай пальто кигендей көрінеді. Пазырықтың ат үстіндегі тоқымасында атқа отырған адам бейнеленген.

Татуировка

Ерлер мен әйелдер арасында кең таралған татуировкалар кездеседі. Пазырық көргендерінен ер адамдардың денелерінде сибирлік жануарлар стиліндегі кең татуировкалар табылған. 2-ші обадағы Пазырық әміршісінің денесі жануарлар стиліндегі татуировкалармен жабылған, бірақ беті жоқ. Дене мүшелерінің бір бөлігі нашарлаған, бірақ татуировканың көп бөлігі әлі де анық көрінеді (суретті қараңыз). Келесі зерттеулер, инфрақызыл фотосуреттерді пайдалану арқылы, Пазырық обаларында табылған бес адамның барлығында татуировкалар болғанын көрсетті. Татуировка жасауға арналған арнайы құралдар табылған жоқ, бірақ Пазырықтарда өте жұқа инелер болған, олармен кішкентай кестелер тігілген, және олар, мүмкін, татуировка үшін қолданылған. Әміршінің денесі әртүрлі фантастикалық жануарларды бейнелейтін, бірімен-бірі байланысқан әдемі өрнектермен безендірілген. Ең жақсы сақталған татуировкалар - есек, тау қошқары, ұзын мүйізді екі стильденген бұғы және оң қолдағы хищник жануардың суреті. Кеудесін гриффинге ұқсайтын екі құбыжық безендіреді, ал сол қолда екі бұғы мен тау ешкісін бейнелейтін үш жартылай бұзылған сурет бар. Оң аяқтың алдыңғы бөлігінде балық табаннан тізеге дейін созылады. Бір құбыжық оң аяқ арқылы өтеді, ал тізе ішкі жағында бір-біріне жанасқан төрт жүгіріп бара жатқан қошқардың тізбегі бар. Сол аяқта да татуировкалар бар, бірақ олардың суреттерін анық ажырату мүмкін болмады. Сонымен қатар, әміршінің арқасы омыртқа бағанасымен бір қатарға келген кішкентай шеңберлермен татуировкаланған. Сибирь мұз қызы да кең таралған татуировкаларымен танымал.