Кіріспе
1980 жылдары 13%-ға дейін өсім баяулады, ал 1990 жылдары қайтадан 34%-ға дейін өсті. Оман 1981 жылы Кеден одағын, ортақ нарықты және ортақ валюта құру мақсатында Перс шығанағы елдерінің ынтымақтастық кеңесіне қосылды. Мұнай экспорттық кірістің 64%, мемлекеттік бюджеттің 45% және ЖІӨ-нің 50% құрайды. Оман Сұлтандығының ЖІӨ-нің жартысын құрайтындықтан, мұнай өнімдері саласы Оман экономикасының ең маңызды салаларының бірі болып табылады. Оман экономикасы құрылыс саласының маңызды құралы болып табылатын цементке зор тәуелді. Цемент қала құрылысын, инфрақұрылымды дамытуды және жалпы экономикалық өсімді жеңілдетуде маңызды рөл атқарады. Цемент өнеркәсібі тікелей және жанама түрде жұмыс орындарын құру арқылы Оман экономикасына үлес қосады. Бұдан өзге, ол салықтар мен алымдар түрінде кіріс әкеледі және логистика мен көлік сияқты байланысты салалардың дамуына көмектеседі.
It scaled back to a modest 13% growth in the 1980s and rose again to 34% in the 1990s. Oman joined the Gulf Cooperation Council in 1981 with the aim of establishing a customs union, a common market and a common currency. Petroleum is responsible for 64% of all export revenue, 45% of government income, and 50% of GDP. Given that it accounts for half of the Sultanate of Oman's GDP, the petroleum products industry is one of the most significant in the Omani economy. Oman's economy heavily relies on cement, a vital component of the construction industry. Cement plays a crucial role in facilitating urbanization, infrastructure development, and overall economic expansion. The cement industry contributes to Oman's economy by providing employment opportunities, both directly and indirectly. It also generates revenue through taxes and fees and contributes to the development of related sectors, such as logistics and transportation.
Макроэкономикалық даму
Бұл Халықаралық валюта қорының Оманның нарықтық бағалар бойынша жалпы ішкі өнімі мен жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімінің динамикасының кестесі. Жыл Жалпы ішкі өнім (миллион АҚШ доллары) Жан басына шаққандағы табыс (АҚШ доллары) Жан басына шаққандағы табыс (АҚШ-тың %-ы) 1980 6 342 4 674 38,16 1985 10 395 6 129 34,65 1990 11 686 6 341 27,33 1995 13 803 6 355 22,84 2000 19 450 8 097 22,97 2005 30 905 11 806 27,70 2010 58 814 23 351 49,88 2015 81 550 24 024 43,03
Шолу
Оман Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) қосылу үшін нарығын либералдады және 2000 жылы мүшелікке қабылданды. Сонымен қатар, 2006 жылғы 20 шілдеде АҚШ Конгресі АҚШ пен Оман арасындағы еркін сауда келісімін бекітті. Бұл келісім 2009 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді, барлық тұтыну және өнеркәсіптік тауарларға тарифтік кедергілерді жойды. Бұл, сондай-ақ Оманда инвестиция жасайтын шетелдік бизнеске берік қорғауды қамтамасыз етеді. Үкімет 2018 жылы коммерциялық арбитраж орталығын құру, жаңа коммерциялық компаниялар заңын қабылдау және «Invest Easy» арқылы лицензиялау процестерін одан әрі жеңілдету сияқты маңызды саяси шаралар қабылдады, бұл бизнес және инвестициялық ахуалды жақсартуға, Сұлтандық аумағында жеке сектордың өсуін ынталандыруға бағытталған. Оман экономикасы және мұнай өнімдерінен түсетін кірістер соңғы 50 жылда Оманның қарқынды дамуына мүмкіндік берді. Алайда, Оман ОПЕК мүшесі емес, бірақ соңғы жылдары оның жұмысымен үйлестірілді. Мұнай алғаш рет 1964 жылы батыс шөліндегі Фахуд маңында табылды. Petroleum Development Oman (PDO) 1967 жылдың тамызында өндірісті бастады. Оман үкіметі PDO-ның 60%-ына ие, ал қалған 40%-ы шетелдік компанияларға тиесілі (Royal Dutch Shell 34%-ына, ал қалған 6%-ы Compagnie Francaise des Petroles [Total] және Partex компанияларына тиесілі). 1976 жылы Оманның мұнай өндірісі күніне 366 000 баррельге (58 000 м³) жетті, бірақ 1980 жылдың соңында қолжетімді қорлардың азаюына байланысты күніне шамамен 285 000 баррельге (45 000 м³) дейін төмендеді. 1981 жылдан 1986 жылға дейін Оман мұнай бағасының төмендеуін өндіріс көлемін күніне 600 000 баррельге дейін арттыру арқылы өтеді. Алайда, 1986 жылы мұнай бағасының күрт төмендеуінен кейін кіріс күрт азайды. Мұнай экспорттаушы елдер ұйымымен (ОПЕК) келісім бойынша өндіріс уақытша қысқартылды, ал 1987 жылдың ортасына қарай өндіріс деңгейі қайтадан 600 000 баррельге жетті, бұл кірістің өсуіне көмектесті. 2000 жылдың ортасына қарай өндіріс 900 000 баррельден асты және осы деңгейде сақталды. Табиғи газ қоры, электр энергиясын өндіру және тұзсыздандыру үшін күшін беруде, 18 триллион куб футка (510 км³) құрайды. Сур қаласында орналасқан Оман LNG өңдеу зауыты 2000 жылы ашылды, оның өндірістік қуаты жылына 6,6 миллион тоннаны құрайды, сондай-ақ конденсаттарды қоса алғанда, газ сұйықтықтарын өндіруге мүмкіндік береді. Оманның 10-шы бесжылдық жоспары (2020–2025) – 2040 жылғы көріністің іске асыруының бірінші кезеңі болып табылады және экономикалық әртараптандыруға жұмысын бағыттайды. Экономикалық әртараптандыру жоспары Оманды мұнай мен газға негізделген табыс көздерінен алыстатуды мақсат етеді және жоғары өсу әлеуеті мен экономикалық табысы бар бес салаға басымдық берді: ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы, өндіріс, логистика және көлік, энергетика және тау-кен өндірісі, туризм. Оманның Орталық банкінің 2018 жылғы жылдық есебіне сәйкес, Оманның шикі мұнай бағасы 2018 жылы бір баррельге орташа есеппен 69,7 АҚШ долларын құрады, бұл 2017 жылы бір баррельге 51,3 АҚШ долларынан жоғары. Мұнай бағасының өсуі мұнай емес экономикалық белсенділіктің өсуіне де ықпал етті, бұл салалардың өзара байланыстылығын көрсетеді, бірақ соңғы жылдары мұнай емес белсенділіктің мұнайға тәуелділігі азайды. Дүниежүзілік банк болжамына сәйкес, 2020–2021 жылдары жаңа Khazzan газ жобасынан газ өндірісінің күрт өсуі және мұнай және мұнай емес секторлардағы инфрақұрылымдық жоспарларға байланысты өсім күшейеді деп күтілуде. Атап айту керек, Khazzan I фазасының іске қосылуымен мұнай секторының табиғи газы Оман экономикасына маңызды үлес қоса бастады, BP компаниясы кен орнын дамытуға 16 миллиард АҚШ долларын инвестициялауға міндеттенді. Сонымен қатар, Дуқм арнайы экономикалық аймағы (SEZAD) 2018 жылдың соңына дейін жасалған пайдалану келісімдері арқылы 14,2 миллиард доллар инвестиция тартты. 2000 км² жер аумағы мен Араб теңізінің жағалауында 70 км жағалауға ие Дуқм арнайы экономикалық аймағы Таяу Шығыс және Солтүстік Африка аймағындағы ең ірі аймақ болып табылады және әлемдегі ең ірілердің қатарында. Дуқм – теңіз порты, өнеркәсіптік аймақ, жаңа қала, балық аулау порты, туристік аймақ, логистикалық орталық және білім беру және оқыту аймағын қамтитын интеграцияланған экономикалық даму, олардың барлығы жақын маңдағы аймақтармен байланыстыратын көп түрлі көлік жүйесімен қолдалады. Қаржылық жағынан, 2018 жылы мұнай және газ өндірісіне, қорғанысқа, субсидияларға және жоғары пайыздық төлемдерге жұмсалған шығындардың артуына байланысты мемлекеттік шығындар да айтарлықтай өсті. Мемлекеттік қарыз да 2018 жылы 14 492 Оман риалына дейін өсті, қарызтың ЖІӨ-ге қатынасы 2020 жылға қарай 58 пайызға жетеді деп күтілуде, бұл қаржылық шығыстарды өсімді қолдауға және тұрақтылыққа қатысты алаңдаушылықтарға шектеулер қояды.
Омандықтандыру
Омандықтандыру бағдарламасы 1999 жылдан бері жұмыс істеп келеді, мақсаты – шетелдік мамандарды оқытылған омандық кадрлармен алмастыру. Бұл бастаманың негізгі мақсаты – қарқынды өсіп келе жатқан Оман халқына жұмыс орындарын ұсыну. Мемлекет компанияларға жергілікті қызметкерлерді жұмысқа алу үшін субсидиялар бөліп отыр, бұл тек шетелдік жұмыс күшіне тәуелділікті азайту ғана емес, сонымен қатар омандықтардың үкіметтік қызметке басымдық беруін жеңу үшін де жасалып жатыр. 1999 жылдың соңына қарай мемлекеттік қызметтегі омандықтардың саны белгіленген 72% көрсеткіштен асып, көптеген департаменттерде 86%-ға жетті. Министрлік жеке сектордың алты саласында белгілі бір омандықтандыру мақсаттарын да бекітті. Көптеген компаниялар омандықтандыру жоспарларын тіркеген. 1998 жылдың сәуірінен бастап, еңбек қатынастары талаптарына сай келіп, омандықтандыру мақсаттарына жеткен компанияларға «жасыл карта» беріледі. Бұл компаниялардың атаулары жергілікті баспасөзде жарияланады және олар Министрлікпен өзара іс-қимыл жасағанда артықшылықтарға ие болады. Омандықтандырудың түрлі аспектілерін зерттейтін ғалымдар қатарында Біріккен Араб Әмірліктері Университетінен Инго Форстенлехнер және FHWien-нен Пол Кноглингер бар. Дегенмен, жеке секторда омандықтандыру әрқашан сәтті бола бермейді. Мұның бір себебі – жалақы төмен болғандықтан жұмыс орындары әлі де шетелдік мамандармен толықтырылуда. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, жеке сектордағы бос жұмыс орындарының саны артып, отандық тұрғындар үшін ұсынылатын жалақы ресми ең төменгі шекті деңгейде болып табылады, бұл олар үшін тартымды емес. Сондай-ақ, жұмыс күшінің көп бөлігі жас және тәжірибесіз болғандықтан, омандық қызметкерлерді жоғары лауазымдарға орналастыру мәселесі де бар.
Оқыту және оманизация
Банктік сектордың оқыту және Омандықтандыру талаптарын қанағаттандыру мақсатында 1983 жылы Оман банкирлер институты құрылды және содан бері секторда жұмыс істейтін омандықтардың санын арттыруда жетекші рөл атқарып келеді. Орталық банк коммерциялық банктердің Омандықтандыру жөніндегі прогресін қадағалайды және 1995 жылдың шілдесінде 2000 жылға дейін жоғары және орта буын басшылық лауазымдарының кемінде 75% омандықтармен толтырылуын талап ететін бұйрық шығарды. Офис қызметкерлерінің 95% және басқа барлық лауазымдардың 100% Омандықтандырылуы тиіс болды. 1999 жылдың соңында барлық лауазымдардың кемінде 98,8% омандықтармен иеленілді. Олардың 60% әйелдерді құрады. 2001 жылы жоғары және орта буын басшылық деңгейінде жұмыс істейтін омандықтардың үлесі 76,7%-дан 78,8%-ға өсті. Офис қызметкерлерінің үлесі 98,7%-ға сәл өсті, ал кеңселік емес лауазымдар 1998 жылдан бастап 100% Омандықтандырылды. Қазіргі уақытта банк секторында 2113 жоғары және орта буын менеджері, оларға 4757 басқа қызметкер көмектеседі. Министрлік болашақта лицензия алуды талап ететін туристік жетекшілерді реттеу туралы шешім қабылдады. Бұл Министрлік шешімінің мақсаты – салада кәсібилікті ынталандыру, сондай-ақ омандықтарға мансаптық мүмкіндіктер ұсыну, олар шетелдік туристік жетекшілерді алмастыру үшін шетел тілдерін үйренуге ынталандырылады. 1996 жылдың қаңтар айында Омандықтарды қонақ үй индустриясында оқытудағы маңызды қадам – Ұлттық қонақ үй институтының (NHI) ашылуы болды. Институт Оман қор биржасында тіркелген акционерлік қоғам. 1997 жылдың ақпан айында Кәсіптік оқыту басқармасының демеушілігімен 55 ер және әйел студенттерден тұратын бірінші топқа бірінші деңгейлі сертификаттар табысталды және олар бірнеше қонақ үйде тәжірибеден өтті. 1999 жылдың мамыр айында 95 студенттен тұратын төртінші топ NVQ сертификатын алды, осылайша институтта оқыған омандықтардың саны шамамен 450-ге жетті. Қазіргі уақытта Омандықтар қонақ үй және қосымша қызмет көрсету бизнесіндегі 34 549 қызметкердің 37% құрайды, бұл Үкімет белгілеген 30% Омандықтандыру мақсатын асып түседі. NHI Сұлтанның қарулы күштерінің тамақтандыру қызметкерлерін де оқытты және тілдік оқыту, қауіпсіз жүргізу, алғашқы медициналық көмек және жергілікті тарих пен география білімі кіретін екі жылдық туристік жетекші курсын іске қосты.
Инвестициялар
Дүниежүзілік банк 2005 жылы Омандағы тіркелген компаниялардың қор нарығы капитализациясын 15,269 миллион доллар деп бағалаған.