Кіріспе
Испан және ағылшын тілдерінің аралас тілі – «спанглиш» ( «Spanish» және «English» сөздерінің қосылуынан жасалған сөз) – испан және ағылшын тілдерін әңгімелесу барысында біріктіру нәтижесінде пайда болатын кез келген тіл түрін (мысалы, байланыс диалектісі, аралас тіл, пиджин немесе креол тілі) білдіреді. Бұл термин көбінесе АҚШ-та қолданылады және екі тілдің сөздері мен грамматикасының үйлесімін көрсетеді. Тар мағынасында, «спанглиш» – ағылшын тілінен алынған сөздерді көп пайдаланатын испан тілінің бір түрі болуы мүмкін. Әртүрлі «спанглиш» түрлері әртүрлі аймақтарда, әртүрлі екі тілділік деңгейлерінде өздігінен пайда болғандықтан, ол ағылшын және испан тілдерінің сол аймақта қолданылатын нұсқаларын көрсетеді. «Спанглиштің» әртүрлі түрлері міндетті түрде бір-бірін түсіне бермейді. «Спанглиш» термині алғаш рет 1933 жылы тіркелген. Ол испан тіліндегі Espanglish (испан + ағылшын тілінен, Пуэрто-Рико ақыны Сальвадор Тио 1940 жылдардың соңында енгізген), Ingléspañol (Inglés + Español) және Inglañol (Inglés + Español) терминдерімен сәйкес келеді.
Spanglish (a portmanteau of the words "Spanish" and "English") is any language variety (such as a contact dialect, hybrid language, pidgin, or creole language) that results from conversationally combining Spanish and English. The term is mostly used in the United States and refers to a blend of the words and grammar of the two languages. More narrowly, Spanglish can specifically mean a variety of Spanish with heavy use of English loanwords. Since different Spanglish arises independently in different regions of varying degrees of bilingualism, it reflects the locally spoken varieties of English and Spanish. Different forms of Spanglish are not necessarily mutually intelligible. The term Spanglish was first recorded in 1933. It corresponds to the Spanish terms Espanglish (from Español + English, introduced by the Puerto Rican poet Salvador Tió in the late 1940s), Ingléspañol (from Inglés + Español), and Inglañol (Inglés + Español).
Тарих және таралу
1940 жылдардың соңында пуэрторикалық журналист, ақын және эссеист Сальвадор Тио испан тіліне кейбір ағылшын сөздері қосылған тіл үшін "Спанглиш" және сирек қолданылатын, испан сөздері қосылған ағылшын тілі үшін "Ингланьоль" терминдерін енгізді. 1898 жылы Пуэрто-Рико АҚШ-тың құрамына кіргеннен кейін, АҚШ әскері мен алғашқы отарлық әкімшілік арал тұрғындарына ағылшын тілін таңуға тырысқандықтан, Спанглиш мұнда прогрессивті түрде кеңінен таралды. 1902-1948 жылдар аралығында мемлекеттік мектептердегі оқытудың негізгі тілі (испан тілі сабағынан басқа барлық пәндер үшін) – ағылшын тілі болды. Қазіргі уақытта Пуэрто-Рико екі ресми тілге – ағылшын және испан тіліне ие, бұл сирек кездесетін жағдай (Нью-Мексиконы да қараңыз). Осының салдарынан, көптеген американдық ағылшын сөздері пуэрторикалық испан тілінің сөздік қорында кездеседі. Спанглиштің әртүрлі аймақтық атаулары да бар. Спанглиштің біртұтас диалектісі жоқ, атап айтқанда, Нью-Йорк, Флорида, Техас және Калифорнияда қолданылатын түрлері әртүрлі. Стандартты испан тілінде сөйлейтін адамдарға оны түсіну қиын болуы мүмкін. Бұл Панамада кең таралған, онда 96 жылдық (1903–1999) АҚШ-тың Панама каналына бақылауы жергілікті қоғамның көп бөлігіне, әсіресе Панама каналы аймағының бұрынғы тұрғындары, зониялықтар арасында әсер етті. Сент-Круа аралында тұратын көптеген пуэрторикалықтар ресми емес жағдайларда пуэрторикалық испан тілі мен Виргин аралдары креол ағылшын тілінің жергілікті диалектісінің бірегей Спанглиш комбинациясын қолданады, ол басқа жерлерде қолданылатын тілден ерекшеленеді. Нью-Йорк және Бостон қалаларындағы пуэрторикалықтардың үлкен топтарында да осындай жағдай орын алады. Спанглиш қазіргі Америка Құрама Штаттарында кеңінен таралған, бұл иммиграция арқасында латындық американдықтардың санының өсуін көрсетеді. Pew Research Center мәліметтері бойынша, 2000 жылдан 2020 жылға дейін латындықтардың саны 35,3 миллионнан 62,1 миллионға дейін өсті. Латындықтар АҚШ-тағы ең ірі этникалық азшылық тобына айналды. Олардың 60%-дан астамы мексикалықтар. Мексикалық американдықтар 2000 жылдан 2021 жылға дейін 20,9 миллионнан 37,2 миллионға дейін өсіп, ең жылдам өсіп келе жатқан топтардың бірі болып табылады. Бұл қауымдастықтың 58%-і Калифорнияны, әсіресе Оңтүстік Калифорнияны жаңа үйі ретінде таңдады. Спанглиш Оңтүстік Калифорниядағы мексикалық американдық және басқа латындық қауымдастықтарында кеңінен қолданылады. Спанглиштің қолданылуы Майами, Нью-Йорк, Техас және Калифорния сияқты АҚШ-тың аймақтарындағы латындық қауымдастықтары үшін маңызды болып табылады. Майамиде афро-кубалық қауым "кубоника" деп аталатын Спанглишті қолданады, бұл кубалық және эбоника сөздерінің біріктірілуі, африкалық американдық сленгіне берілген термин, ол өз кезегінде эбони және фонетика сөздерінің біріктірілуі болып табылады. Көптеген мексикалық американдықтар (чиканолар), иммигранттар және екі тілділер өздерін әр түрлі формаларда білдіреді. Көптеген адамдар үшін Спанглиш өзін-өзі танудың негізі болып табылады, бірақ басқалары оның болуы қажет емес деп санайды. Спанглиштің қолдануы қиын, өйткені егер сөйлеуші екі тілді бөлек контекстте үйренсе, олар шартты жүйені қолданады, онда екі тілдегі сілтемелік мағыналар айтарлықтай өзгешеленеді. Өзінің алғашқы тілін үйренгенге дейін екінші тілін білетіндер, ал осы білімді сақтау үшін қолдау табатындар кейде екінші тілін меңгеруге ең аз қабілетті болады. Спанглиш – қабылдайтын екі тілділіктің бір бөлігі. Қабылдайтын екі тілділер – екінші тілді түсінетін, бірақ сөйлей алмайтын адамдар. Олар осы кезде Спанглишті қолданады. Қабылдайтын екі тілділер өнімді екі тілді деп те аталады, өйткені жауап беру үшін сөйлеуші ағылшын, испан немесе Спанглиш тілдерінде жауап беруге көп күш жұмсайды. Аймақтың тарихы мен мәдениетін түсінбестен, онда Спанглиштің дамуы практикалық мәселе ретінде қалыптасқан, сондай-ақ көптеген мәдениеттермен терең танысу қажет. Бұл білім, тіпті осы білімге ие болу фактісі, көбінесе адамның жеке басын және басқалардың оны қалай қабылдайтынын анықтайтын маңызды бөлік болып табылады. Осындай аралас кодтар қолданылатын басқа жерлер – Гибралтар (Лланито), Белиз (Кухня испаншасы), Аруба, Бонайр және Кюрасао (голланд және папиаментомен бірге). Австралиядағы испан тілінде сөйлейтін қауымдастық арасында да Спанглиш қолданылады. Сидней мен Мельбурн сияқты қалаларда испан тілінде сөйлейтін азшылықтар арасында: "vivo en un flat pequeño; voy a correr con mis runners; la librería de la city es grande; el rubbish bin, la vacuum cleaner, el tram, el toilet немесе el mobile" сияқты сөздерді жиі естиміз. Жаңа Зеландияның испан тілінде сөйлейтін қауымдастығында да осындай жағдай орын алады.
Спанглиш үлгілері
Спанглиш – бұл бейресми тіл, бірақ сөйлеушілер сөз тіркесінің немесе сөйлемнің грамматикалық дұрыстығын үнемі бағалай алады. Тіл білімі тұрғысынан алғанда, спанглиш көбінесе қате түрде көптеген нәрселермен теңестіріледі. Спанглиш – испан тілінің креол немесе диалектісі емес, себебі адамдар өздерін спанглиштің туатын тілдес деп санаса да, спанглиш өзі жеке тіл емес, ал сөйлейтіндер ағылшын немесе испан тілінде екінші тілдің күшті әсерімен сөйлейді. Ғалымдар мен тіл білімі мамандары спанглиштің анықтамасын жиі атап көрсеткеніне қарамастан, оны толыққанды түсіндіре алмайды. Спанглиш – ағылшын және испан тілдері арасындағы еркін алмасу, сөйлеушінің қолданатын сөздері мен тіркестерінде күшті әсер етеді. Қазіргі уақытта тіл білімі мамандары спанглишті гибридті тілдік тәжірибе деп санайды, көптегендер оны «испан-ағылшын тілдерін ауыстыру» деп атайды, бірақ қарыз алу, лексикалық және грамматикалық өзгерістер де бар. Спанглиштің пайда болуы Солтүстік Америкаға, әсіресе Америка Құрама Штаттарына испан тілінде сөйлейтін Латын Америкасы халқының көптеп келуіне байланысты. Жоғарыда айтылғандай, спанглиш құбылысын екі негізгі санатқа бөлуге болады: тілдерді ауыстыру және қарыз алу, лексикалық және грамматикалық өзгерістер. Тілдерді ауыстыру көбінесе дау тудырады, себебі оны «испан және ағылшын тілдерін бұрмалау, «тілдік ластану» немесе «расалық, төменгі топтағы адамдардың тілі» деп қарастырады». Мысалы, екі тілді еркін сөйлейтін адам басқа екі тілді сөйлейтін адамға былай деуі мүмкін: «Мен келесі аптадағы жиналысқа қатыса алмаймын, себебі Бостонда бизнес бойынша міндеттемелерім бар, бірақ келесі аптадағы жиналысқа қайта оралуға үміттенемін».
Қарыз сөздер
Қарыз сөздер кез келген тілде бұрын мәдениетте болмаған заттардың немесе идеялардың пайда болуымен байланысты, мысалы, заманауи технология. Технологиялық дамудың үдемелі қарқыны негізгі тілдің лексикасында оның анықтамасы болмағандықтан донор тілінен қарыз сөздерді пайдалану қажеттігін тудырады. Бұл ішінара донор тілінің "бейделіне" байланысты, ол қарыз сөзден өзгеше немесе ұқсас сөз жасайды. Қазіргі заманғы технологияның дамуын мынадай тіркестерде көруге болады: "hacer click" (кликт жасау), "mandar un e mail" (электрондық хат жіберу), "faxear" (факс жіберу), "textear" (хабарлама жіберу) немесе "hackear" (хакерлік шабуыл жасау). Донор тілдерінен алынған кейбір сөздер тілге бейімделеді, ал басқалары сіңірілмейді (мысалы, "сандуич", "джинс" немесе "ноутбук"). Спанглиш тілімен байланысты заттар негізгі морфологияға енген сөздерге қатысты. Иммигранттар көбінесе ағылшын сөздерін "испаншалауға" жауапты. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, "испаншалау" "ағылшын сөзін "испан стилінде" айту арқылы жүзеге асырылады (соңғы дауыссыз дыбыстар алынып тасталады, басқалары жұмсатылады, М әрпінің орнына N, V әрпінің орнына B қойылады), ал нәтижесі испан тілінің правописалық ережелеріне сәйкес жазылады."
Осылайша енгізу
АҚШ-та ағылшын сөзі so көбінесе испан тіліндегі сөйлеуге енгізіледі. Бұл so сөзді қолдану испан тілінде толығымен жүзеге асырылатын әңгімелерде кездеседі. Оны пайдаланушылар испан тілінде еркін сөйлейтін иммигранттардан бастап, екі тілді тепе-тең қолданатындарға, ағылшын тілінде басым сөйлейтін жартылай тіл білушілерге және испан тілін екінші тіл ретінде үйренгендерге дейін жетеді, тіпті ағылшын тілінен алынған сөздерді қабылдамайтындардың да испан тілінде so қолданатыны байқалған. So жай ғана қарыз сөз ме, әлде тілдердің араласуының терең формасының бір бөлігі ме деген мәселе даулы. Көптеген адамдар оны жай ғана қарыз сөз деп санайды, бірақ қысқа функциялық сөздерді қарыз алу өте сирек кездеседі. Сөздің басымды бөлігінде so ағылшын фонетикасымен айтылады, ал сөйлеушілер оны әдетте ағылшын сөзі деп атайды, мысалы, troca сияқты орнықты қарыз сөз емес. Бұл ерекше, себебі кодты ауыстыру немесе лексикалық түрде енгізілген сөздер so сияқты жиі және қайта-қайта қолданылмайды. Испан тілінде so әрқашан координациялық шылау ретінде қолданылады. Ол сөз тіркесінің ішінде немесе сөйлемнің басында немесе соңында қолданылуы мүмкін. Испан тілінде so сөзін ағылшын тіліндегідей "солай болу үшін" мағынасында ешқашан қолданбайды. Әлеуметтік-тіл біліміндегі құбылыс ретінде, испан тіліне беймәлім түрде so енгізетін сөйлеушілер көбінесе уақытының көп бөлігін ағылшын тілінде сөйлейді. Осы және басқа да фактілер so сияқты "you know" және "I mean" сияқты сөздердің енгізілуі "метатілдік жақшалаудың" нәтижесі екенін көрсетеді. Яғни, испан тіліндегі сөйлеу ағылшын тілімен және ағылшын тіліндегі шағын функционалдық сөздер тобымен шектеледі. Бұл терминдер ағылшын тілінде басым ортада испан тіліндегі диалогты белгілеуге мүмкіндік береді.
Лостианодан
Fromlostiano – испан тіліндегі фразеологизмдерді сөзбе-сөз ағылшын тіліне аудару арқылы жасалатын, жасанды және әзіл-қалжыңға толы сөз ойынының бір түрі. Fromlostiano атауы "From Lost to the River" деген тіркестен шыққан, ол de perdidos al río фразасының сөзбе-сөз аудармасы; бұл тіркес төтенше жағдайда адамның аса қауіпті әрекетке баруға бейім екенін көрсетеді (бұл ағылшын тіліндегі "бір теңгеге кірсең, бір фунт төлеуге дайын бол" деген мақалға ұқсас). Бұл тіркес ағылшын тілінде грамматикалық дұрыс болғанымен, ағылшын тілінде сөйлейтін адамға түсініксіз. Сондықтан, оның мәнін түсіну үшін екі тілді де білу қажет. Бұл құбылыс алғаш рет 1995 жылы "Жоғалғаннан өзенге" (англ.) кітабында сипатталған. Кітапта fromlostiano-ның алты түрі келтірілген: Испан тіліндегі фразеологизмдердің ағылшын тіліне аударылуы: Сенімен нан мен пияз (Contigo pan y cebolla), Осы жерлеуге ешкім саған шам бермеді (Nadie te ha dado vela en este entierro), Жақсы уақыттар, жасыл жеңдер (A buenas horas mangas verdes). Америка және британдық мәшһүр тұлғалардың есімдерінің испан тіліне аударылуы: Ванеса Тумбаррожа (Ванеса Редгрейв). Америка және британдық көше атауларының испан тіліне аударылуы: Calle del Panadero (Baker Street). Испан көше атауларының ағылшын тіліне аударылуы: Shell Thorn Street (Calle de Concha Espina). Көпұлттық корпорациялардың есімдерінің испан тіліне аударылуы: Ordenadores Manzana (Apple Computers). Испан тіліндегі жеңіл ойын сөздерінің ағылшын тіліне аударылуы: "Мен сені көрдім" (Tararí que te vi). Спанглиштің қолданылуы уақыт өте келе өзгеріп дамыды. Ол ойды сөзбен немесе жазбаша түрде қалыптастырудың бір жолы ретінде пайда болды.
Translations of Spanish idioms into English: With you bread and onion (Contigo pan y cebolla), Nobody gave you a candle in this burial (Nadie te ha dado vela en este entierro), To good hours, green sleeves (A buenas horas mangas verdes). Translations of American and British celebrities' names into Spanish: Vanesa Tumbarroja (Vanessa Redgrave). Translations of American and British street names into Spanish: Calle del Panadero (Baker Street). Translations of Spanish street names into English: Shell Thorn Street (Calle de Concha Espina). Translations of multinational corporations' names into Spanish: Ordenadores Manzana (Apple Computers). Translations of Spanish minced oaths into English: Tu tut that I saw you (Tararí que te vi). The use of Spanglish has evolved over time. It has emerged as a way of conceptualizing one's thoughts whether it be in speech or on paper.
Спанглиш тіліне педагогикалық тәсілдер
Британдық білім беруде отаршылдық тамырлары бар, және олар түрлі терілі студенттерді қанауға ұшыратып, зиян келтіретін гегемоникалық тілдік тәжірибелер арқылы көрінеді. Спанглиштің қолдануы лингвистикалық расизмді мойындап, код ауыстыруды қолдайтын жаңартпалы педагогика ретінде ұсынылады. Дегенмен, АҚШ білім беру жүйесі тарихи түрде ағылшын тіліндегі тілдер арасында код ауыстыруды қабылдамай, жазалап келді, осылайша ақ үстемдігі мен тілдік иерархия ұғымдарын сақтап келді. АҚШ-та өмір сүру көптеген мексикалық-американдықтар үшін мәдениет пен күрес арасындағы үйлесімділікке мүмкіндік береді. Америка қоғамында өздерінің мәдени мұраларын/тілдерін және екіұшты сәйкестіктерін сақтау ниеті – Спанглиштің пайда болуына себеп болған басты факторлардың бірі.
Ұрпақтар аралық шпанглиш
Америка Құрама Штаттарындағы иммигрант жастар үйлерінде және қоғамда делдалдық және аудармашылық рөл атқарғандықтан, әлеуметтанушылар үшін маңызды әлеуметтік тұлғаларға айналды. Ореллана этнографиялық зерттеуін әртүрлі әлеуметтік мәселелерде аудармашы болып жұмыс істеген жастарға негіздейді. Ол иммигранттар халқының мүшелеріне жүктелген еңбек бөлінісін және тірі қалу құралы ретінде екі тілділігі мен "спанглишті" пайдалануға мәжбүр болғандардың дамытқан навигациялық дағдыларын көрсетеді. "Спанглиш" сияқты ұрпақтар аралық дағдыларды сыныпта сауаттылықты арттыру үшін "Білім қоры" ретінде қолдануға болады. "Білім қоры" сыныпта отбасылық қарым-қатынастарда "спанглиш" және басқа тілдерді қолдануға ынталандырады, бұл үйден алынған дағдыларды сыныпқа енгізуге және оларды құрметтеуге мүмкіндік береді. Бұл ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан "спанглиш" дағдыларының үй және академиялық ортада бірдей құнды болып саналатындай жағдайды қамтамасыз етеді. Ол белгілі бір тілдерді қоғамның білім беру жүйесінен бөліп қарау қажеттігі туралы түсініктерді жояды.
Тарих
АҚШ-тағы музыкада спанглиштің кеңеюі латын(о) музыкасының жаңа түрлерін қалыптастырады, сондай-ақ латын(о) музыкасының жанрын дамытады. Кейбір дамып келе жатқан музыкалық орталарда әртістер тек музыкамен шектеліп қоймай, кеңірек пікір білдіру үшін саяси көзқарастарын білдіреді. 1960 және 1970 жылдардағы Лос-Анджелес Чикано тобы әдетте Чикано қозғалысының бір бөлігі ретінде әлеуметтік өзгерістерге ықпал ететін күш ретінде еске алынады, бірақ латын(о) музыкасы әртістердің саяси беделділігін жүзеге асыру құралы ретінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келді, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі джаз өнері, 1970 жылдардағы Нью-Йорк сальсасы және 1980 жылдардағы хип-хоп қозғалысы да бар. Бұл қозғалыстарда талқыланған мәселелерге: қызыл сызықтар және тұрғын үй саясаты, иммиграция, кемсітушілік және трансұлттық байланыстар кіреді.
Коммерциялық мақсатта пайдалану
Алайда, уақыт өте келе, саяси мәнінің осы айқын білдірілуі ағылшын тілді әлемнің музыка бизнесінде бәсекелесуге деген ниетінен туындап азайған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл АҚШ музыкасындағы өзгерістерді тоқтатпады, онда ағылшын тілінде сөйлейтін музыканттар ынтымақтастық музыкаға көшті, ал екі тілді дуэттердің танымалдылығы артып, көп тілдік ойын-сауыққа деген қалауды және дәстүрлі латиноамерикандық әртістердің негізгі ағымға еніп, испан тілді елдерден тыс жерде хит-парадтарда сәттілікке қол жеткізуіне жағдай жасады. Бұл, латиноамерикандық музыканттардың промоутерлер, бизнесмендер және продюсерлер сияқты жоғары лауазымдарға ие болу мүмкіндіктерінің өсу қарқыны баяу болғанына қарамастан орын алды.
Қазіргі заман
Спанглиш дуэттеріне деген сұраныс артуымен қатар, өз музыкаларына спанглиш мәтіндерін қосатын инди латын артистерінің де саны артып келеді. Мұндай артистердің бірі – Омар Аполло, ол спанглиш мәтіндерін дәстүрлі корридо музыкасының ықпалымен үйлестіреді. Кали Учис, Императрица Оф және Амбар Люсид сияқты жаңадан көзге шығып келе жатқан латын артистері де қазіргі заманғы хит-парадтарда испаноязық орындаушылар мен лириканың көрінуіне ықпал етті. Бұл артистердің көпшілігі, испан тілінде сөйлейтін екінші буын болып табылады, бұл испан тілін қоғамдық орындарда қолдануға қатысты қорқыныш пен ұялу сезімінің азайғанын көрсетеді. Сонымен қатар, спанглиштің және мұра тілінің тілдік құралдарын ашық қолданумен байланысты жағымсыз мән-жайдың болмауы, жағымсыз сөздерге және олармен байланысты расизмге қарсы тұруға деген жаңару сезімін көрсетеді. АҚШ-тағы испаноязық американдықтардың саны артып келе жатқандықтан, латын музыкасында спанглиштің кеңінен қолданылуы кейбір ғалымдар тарапынан латындықтардың өзара байланысты және анықталатын ұлттық ерекшелігінің белгісі деп есептеледі.