Кіріспе
Экономика теориясы, осыған қатысты психологиялық түсінік.
the related psychological concept
Экономика және қаржы саласында тәуекелден қашу – адамдардың жоғары белгісіздікке қарағанда төменгі белгісіздікпен болатын нәтижелерді бағалауға бейімділігі, тіпті соңғысының орташа нәтижесі ақшалай құндылығы жағынан нақты нәтижеге тең немесе одан жоғары болса да. Тәуекелден қашу, жоғары болжамсыз, бірақ ықтимал жоғары табыс әкелетін жағдайдан гөрі, болжамды, бірақ мүмкін төмен табыс беретін жағдайға келісуге дайындықты түсіндіреді. Мысалы, тәуекелден қашатын инвестор ақшасын жоғары күтілетін кіріс табуға мүмкіндік беретін, бірақ құнын жоғалту қаупі бар акцияларға емес, төмен, бірақ кепілді пайыздық ставкасы бар банк шотына салуды қалауы мүмкін.
Тәуекелге қарсылық шаралары күтілетін пайдалылық теориясы бойынша
Пайдалы функция арқылы білдірілетін тәуекелге қарсылықты өлшеудің әр түрлі тәсілдері бар. Пайдалы функциялар үшін жиі қолданылатын бірнеше функционалдық түрлер осы өлшемдермен көрсетіледі.
Абсолюттік және салыстырмалы тәуекелге қарсылықтың өсуі/түсілуінің әсері
Абсолюттік немесе салыстырмалы тәуекелге қарсылықтың артуы немесе азаюының ең тікелей салдары, және осы ұғымдарға көңіл бөлгенімізге себеп болатындары, бір тәуекелді актив пен бір тәуекелсіз активтен портфель құру кезінде туындайды.
Портфель теориясы
Қазіргі портфель теориясында тәуекелге қарсылық инвестордың қосымша тәуекелді қабылдауы үшін қажетті қосымша күтілетін сыйақы ретінде өлшенеді. Егер инвестор тәуекелге қарсы болса, ол бірнеше белгісіз активтерге инвестиция жасайды, бірақ белгісіз портфельден күтілетін кіріс, белгісіз емес портфельден күтілетін кірістен жоғары болған жағдайда ғана инвестор біріншісін бағалайды. Джон фон Нойман мен Оскар Моргенштерн бұл модельді алғаш рет өздерінің «Ойындар теориясы және экономикалық мінез-құлық» кітабында жасады. Осы мағынада күтілетін пайдалылықты анықтағанда, олар преференциялық қатынастарға негізделген функцияны әзірледі. Егер жеке тұлғаның қалаулары төрт негізгі аксиоманы қанағаттандырса, онда олардың әртүрлі нәтижелерді қалай бағалайтынына негізделген пайдалылық функциясын шығаруға болады. Бұл модельді тәуекелге қарсылықты зерделеу үшін қолданғанда, функция жеке тұлғаның жеңіске және жеңіліске деген қалауларының күтілетін пайдалылық функциясына қалай әсер ететінін көрсетуге мүмкіндік береді. Мысалы, егер тәуекелге қарсы адамның 20 000 доллар жинағы болса және оған 30% жеңіс мүмкіндігімен 100 000 долларға тәуекел ету ұсынылса, ол ақшасын жоғалтудан қорқып, тәуекелге бармауы мүмкін. Бірақ бұл дәстүрлі күтілетін пайдалылық моделімен түсіндірілмейді; Фон Нейман-Моргенштерн моделі осы жағдайды түсіндіре алады. Преференциялық қатынастарға сүйене отырып, екі нәтижеге де нақты пайдалылық тағайындалуы мүмкін. Енді функция мынадай болады: тәуекелге қарсы адам үшін бұл мән, жеке тұлғаның өзінің 20 000 долларын сақтап қалуды, оны 100 000 долларға дейін арттыру үшін тәуекел етуден әлдеқайда артық көретінін білдіреді. Сондықтан тәуекелге қарсы адамдардың функциясы мынаны көрсетеді:
The von Neumann Morgenstern model can explain this scenario. Based on preference relations, a specific utility can be assigned to both outcomes. Now the function becomes;
For a risk averse person, would equal a value that means that the individual would rather keep their $20,000 in savings than gamble it all to potentially increase their wealth to $100,000. Hence a risk averse individuals’ function would show that;
Қауіптен бас тартудың күтілетін пайдалылықпен айналысуының шектеулері
Шағын ставкалары бойынша шешімдерді талдау үшін күтілетін пайдалылық теориясының тәуекелге қарсылыққа қатысты тәсілі сынға ұшырады. Мэтью Рабин тәуекелге қарсы, күтілетін пайдалылықты барынша арттыратын адамды көрсетті, ол кез келген бастапқы байлық деңгейінен [ ] 100 доллар жоғалтуға немесе 110 доллар ұтуға дайын емес, мұндай оқиғалардың ықтималдығы 50% [ ] болса, 50/50 мүмкіндігі бар 1000 доллар жоғалту немесе кез келген сома ұту тілімінен де бас тартады. Рабин күтілетін пайдалылық теориясының бұл салдарына ықтималдық тұрғысынан сынға алады. Кішкентай сомадағы шешімдерде маргиналды пайданың төмендеуіне байланысты тәуекелден қашқан адамдар, ірі сомадағы тәуекелдік шешімдерде тәуекелге бейімділіктің өте күшті формаларын көрсетеді. Рабин анықтаған мәселенің бір шешімі – перспективалық теория және жинақтамалы перспективалық теория ұсынады, онда нәтижелер соңғы байлықты ескерудің орнына, эталондық нүктеге (әдетте қалып-құйрық жағдай) қатысты қарастырылады. Тағы бір шектеу – рефлексиялық эффект, ол тәуекелге қарсылықтың кері тілігін көрсетеді. Бұл эффектті алғаш рет Канеман мен Тверски мінез-құлық экономикасы саласындағы перспективалық теорияның бір бөлігі ретінде ұсынды. Рефлексиялық эффект – бұл оң жағдайларға қарағанда теріс жағдайлардағы қарама-қарсы бағалаулардың анық үлгісі: адамдар ұту мүмкіндігі бар жағдайда тәуекелден қашуға бейім, ал жоғалту мүмкіндігі бар жағдайда тәуекелге барады. Мысалы, көптеген адамдар 3000 доллардың нақты сомасын 4000 доллар ұтудың 80% ықтималдығынан артық көреді. Егер осы мәселе жоғалтуларға қатысты қойылса, көптеген адамдар 4000 доллар жоғалтудың 80% ықтималдығынан гөрі 3000 доллардың нақты сомасын жоғалтуды артық көреді. Рефлексиялық эффект (сондай-ақ, нақтылық эффектісі) күтілетін пайдалылық гипотезасына қайшы келеді. Мұндай мінез-құлықтың түпкі себебі – нақтылыққа басымдық беру деп есептеледі. Нақты деп саналатын нұсқалар, белгісіз нұсқаларға қарағанда жоғары бағаланады. Бұл үлгі теріс жағдайларда тәуекелге бейімділікті көрсетеді және нақтылық эффектісіне басқа түсіндірмелерді, мысалы, белгісіздікке немесе өзгергіштікке қарсылықты жоққа шығарады.
from any initial wealth level [ ] turns down gambles where she loses $100 or gains $110, each with 50% probability [ ] will turn down 50–50 bets of losing $1,000 or gaining any sum of money. Rabin criticizes this implication of expected utility theory on grounds of implausibility—individuals who are risk averse for small gambles due to diminishing marginal utility would exhibit extreme forms of risk aversion in risky decisions under larger stakes. One solution to the problem observed by Rabin is that proposed by prospect theory and cumulative prospect theory, where outcomes are considered relative to a reference point (usually the status quo), rather than considering only the final wealth. Another limitation is the reflection effect, which demonstrates the reversing of risk aversion. This effect was first presented by Kahneman and Tversky as a part of the prospect theory, in the behavioral economics domain. The reflection effect is an identified pattern of opposite preferences between negative as opposed to positive prospects: people tend to avoid risk when the gamble is between gains, and to seek risks when the gamble is between losses. For example, most people prefer a certain gain of 3,000 to an 80% chance of a gain of 4,000. When posed the same problem, but for losses, most people prefer an 80% chance of a loss of 4,000 to a certain loss of 3,000. The reflection effect (as well as the certainty effect) is inconsistent with the expected utility hypothesis. It is assumed that the psychological principle which stands behind this kind of behavior is the overweighting of certainty. Options which are perceived as certain are over weighted relative to uncertain options. This pattern is an indication of risk seeking behavior in negative prospects and eliminates other explanations for the certainty effect such as aversion for uncertainty or variability.
Келіссөздер мен тәуекелге қарсылық
Көптеген зерттеулер тәуекелсіз келісімдерде тәуекелден қашынудың зиян екенін көрсетті. Сонымен қатар, қарсыластар ең тәуекелден қашқан адамға қарсы ойнауды қалайды. Нейман-Моргенштерн және Нэш ойын теориясының моделіне сәйкес, тәуекелден қашқан адам келісімнен кішірек үлес алуға дайын болады. Себебі олардың пайда функциясы дөңгелек болғандықтан, олардың пайдасы азаятын жылдамдықпен өседі, ал тәуекелден қашпаған қарсыластарының пайдасы тұрақты немесе артатын жылдамдықпен өсуі мүмкін. Осыдан келіп, тәуекелден қашқан адам тәуекелге бейтарап немесе тәуекелге ұмтылатын адамға қарағанда келісімнен кішірек үлеспен ғана келіседі.
Мида
Тәуекелге деген көзқарас нейроэкономика және мінез-экономика салаларының қызығушылығын оятты. 2009 жылы Кристопулос және авторлар тобы жүргізген зерттеуде мидың белгілі бір аймағының (оң жақ төменгі маңдай бөлігі) активтілігі тәуекелге қарсылықпен байланысты екені көрсетілді. Тәуекелге қарсы көзқарас танытқан қатысушылар (яғни, жоғары тәуекел сыйақысын талап ететіндер) қауіпсіз нұсқаларға күштірек реакция білдірді. Бұл нәтиже басқа зерттеулермен де сәйкес келеді, онда осы аймақтың нейромодуляциясы қатысушылардың тәуекелге қарсы немесе тәуекелге бейім шешімдер қабылдауына әкеледі, бұл модуляцияның мақсатты аймақтың активтілігін арттыруына немесе азайтуына байланысты.
Қоғамның әлеуметтік іс-әрекеттердегі түсінігі мен тәуекелі
Нақты әлемде көптеген мемлекеттік органдар, мысалы, Денсаулық сақтау және қауіпсіздік басқармасы, өздерінің міндеттерінде негізінен тәуекелге қарсы көзқарас білдіреді. Бұл көбінесе олар тәуекелдерді ең көптей азайтуды талап етеді (заңды күшпен), тіпті тәуекелді әрекеттің пайдалылығын жоғалту бағасына да. Тәуекелді азайту кезінде, тәуекелді әрекеттен бас тартудың қыналысын, яғни мүмкіндік шығындарын ескеру маңызды. Пайдалылықты ескермей, тек тәуекелге бағытталған заңдарды жазу, қоғамның нақты мақсаттарын дұрыс емес көрсетуі мүмкін. Саяси шешімдерге әсер ететін тәуекел туралы халықтың түсінігі – бұл соңғы кезде көбірек назар қажет сала ретінде танылды. 2007 жылы Кембридж университеті Тәуекел туралы қоғамдық түсініктің Винтон профессоры лауазымын құрды, осы лауазымды иеленуші Дэвид Шпигельхальтер бұл қызметті дәстүрлі академиялық зерттеулерден гөрі, қоғамға тарату (ауттрич) ретінде сипаттады.
Балалар
Балаларға арналған қызметтер, мысалы, мектептер мен ойын алаңдары, қауіпсіздікке аса мән берумен жоспарлау орталығына айналды, осының салдарынан балалар әдетте, өздерінің мүмкіндіктері шегінде пайдалана алатын іс-шаралардан айырылып қалды. Көптеген ойын алаңдары соққыны жұмсартатын төсемдермен жабдықталған. Дегенмен, бұл төсемдер басынан құлаған жағдайда балаларды өлімнен сақтап қана қоймайды, сонымен қатар, олардың басты мақсатына да жете алмайды. Олардың құны жоғары, демек, пайдаланушыларға басқа жағынан тиімдірек болатын қаражат азаяды (мысалы, баланың үйіне жақын ойын алаңын салу арқылы, оқу орнына барар жолдағы жол апаттарының қаупін азайту) және кейбір мамандардың пікірінше, балалар жасанды бетке сенім артып, одан да қауіпті әрекеттерге баруы мүмкін. Балалар бағдарламалары жөніндегі кеңесші Шейла Сейдж: "Тек қана қауіпсіз жерлерде ұсталатын балалар өздерінің мәселелерін шеше алмайды. Балаларға белгілі бір деңгейде тәуекелге бару қажет, сонда ғана олар қиын жағдайлардан қалай шығу керектігін біледі" дейді.
Ойын шоулары мен инвестициялар
Бір эксперименттік зерттеуде студенттер "Кел немесе кел" телешоуындағы ойын ойнағанда, адамдар көпшілік назарында қарағанда, мінез-құлық зертханасының анонимділігінде тәуекелге аз баруға бейім екені анықталды. Зертханалық жағдайда қатысушылар әдеттегідей мінез-құлық эксперименттерінде қолданылатын стандартты, компьютерлік зертханалық ортада шешімдер қабылдады. Көпшілік назарында болғанда қатысушылар тікелей көрермендері, ойын шоуының жүргізушісі және бейнекамералары бар ойын шоуы атмосферасында таңдау жасады. Осыған ұқсас, инвесторлардың мінез-құлқына қатысты зерттеулер телефон арқылы сауда жасағаннан онлайн саудаға ауысқаннан кейін инвесторлардың көбірек және тәуекелді сауда жасағанын, ал негізгі инвестицияларын дәстүрлі брокерлерде сақтап, байлықтарының шағын бөлігін онлайн саудаға жұмсайтынын көрсетті.
Жұмыспен қамту жағдайына мінез-құлықтық көзқарас
Жұмыспен қамту жағдайы мен тәуекелге қарсылық арасындағы байланысты теорияның негізі – адамдардың әртүрлі табыс деңгейлері. Орташа есеппен, жоғары табысқа ие адамдар төмен табысқа ие адамдарға қарағанда тәуекелге аз қарсы тұрады. Жұмыспен қамту тұрғысынан қарағанда, адамның байлығы артаған сайын, тәуекелге қарсы тұру қабілеті төмендейді, және олар қауіпсіз жұмыстан кәсіпкерлікке көшуге бейімді. Әдебиеттер кірістің немесе байлықтың шағын өсуінің абсолютті тәуекелге қарсылықтың (DARA) төмендеуі, тұрақты абсолютті тәуекелге қарсылық (CARA) және абсолютті тәуекелге қарсылықтың (IARA) артуы сияқты қасиеттері бар пайдалы функциялары негізінде жұмыстан кәсіпкерлікке көшуді бастайды деп есептейді. Тәуекелді бөлу перспективасы да жұмыс жағдайын өзгертуде фактор ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ төменгі тәуекелге қарсылықтың күші, жалпы тәуекелге қарсылықтың күшінен басым болған жағдайда ғана. Адамның байлығы немесе табысы қанша артса, қауіпсіздік позициясынан тәуекелге толы кәсіпорындарға өтуге дайын болатынын анықтау үшін жүргізілетін эксперименттер, тәуекелге қатысты артықшылықтарымен үйлесімдесетін икемді пайдалы ерекшеліктерді және нақты ынталандыруларды қамтуы керек. Осы модельді және оның көрсетілген пайдалы функцияларын қолдану арқылы тиісті эксперименттер жеке адамдардың әртүрлі артықшылықтарын жалпылаудан сақтауға көмектеседі.