Кіріспе
Философиялық парадокс
Гедонизм парадоксы, сондай-ақ ләззат парадоксы деп аталады, ләззатты іздеуде кездесетін практикалық қиындықтарды көрсетеді. Гедонист үшін, ләззатты үнемі іздеу ұзақ мерзімде ең шынайы ләззат немесе бақытты әкелмейді, себебі ләззатты саналы түрде іздеу оны сезінуге бөгет жасайды. Утилитаризм философы Генри Сиджвик "Этика әдістері" еңбегінде гедонизм парадоксын бірінші болып атап өткен: ләззатты тікелей иелену мүмкін емес. Осы тақырыптың түрлі нұсқалары философия, психология және экономика салаларында кездеседі.
Түсіндірме ұсыныстары
Бақыт көбінесе ләззатпен шатастырылады. Егер қандай да бір себеппен бақытты ләззатпен теңесе, гедонизм парадоксы туындайды. Адам тек ләззатты көздесе, оның мақсаты орындалмайды. Генри Сиджвик жоғарыда аталған еңбектегі өзіңді сүю туралы талқылаудан кейін мұндай көңілсіздік туралы былай дейді: Алайда, ләззатты іздеу міндетті түрде сәтсіздікке ұшырап, бекер болады деп қорытынды жасамаймын; бірақ эгоистік гедонизм принципі, адам табиғатының заңдылықтарын толық білген кезде, іс жүзінде өзін-өзі шектейді; яғни, оған жетудің рационалды жолы оны белгілі бір дәрежеде назардан тыс қалдырып, тікелей мақсат тұтпауды қажет етеді. Аристотель бұл парадоксқа тікелей тоқталмаса да, ләззатты қуудың нәсілсіздігі туралы айтқан. Адамдар – өз әрекеттерінің салдары болатын жандар, және олардың арасында ләззат та бар. Аристотель былай деді: «Демек, неліктен ешкім үнемі қуанышқа толы болмайды? Шамасы, шаршап қаламыз ба? Әрине, барлық адамның іс-әрекеті үнемі жалғаса бермейді. Сондықтан ләззат та үнемі болмайды, ол іс-әрекетпен қатар жүреді. Ертерек немесе кешірек, шектеулі жандар өздерінің жалғыз ләззат алу мақсатын сақтау үшін қажетті ресурстарды жинауға және жұмсауға шамасы келмейді; осылайша олар өзін бақытсыздықпен бірге табады. Эволюциялық теория адамның табиғи іріктеу арқылы дамығанын және бақытты емес, көбеюді мақсат тұтатын генетикалық императивтерге бағынатынын түсіндіреді. Осы іріктеу қысымының нәтижесінде адамның бақыты биологиялық тұрғыдан шектеледі. Дэвид Пирс өзінің «Гедонистік императив» атты еңбегінде адамдар генетикалық инженерияны, нанотехнологияны және нейробиологияны барлық адам өміріндегі азапты жою үшін және қазіргі кезде көзге елестете алмайтын бақыт пен ләззат деңгейіне қол жеткізу үшін пайдалана алады деп санайды. Бәсекелес философиялар ләззатты жақсы амалдармен және ниеттермен теңестіруге тырысады, осылайша ләззатқа «лайықты» болады.
I should not, however, infer from this that the pursuit of pleasure is necessarily self defeating and futile; but merely that the principle of Egoistic Hedonism, when applied with a due knowledge of the laws of human nature, is practically self limiting; i. e., that a rational method of attaining the end at which it aims requires that we should to some extent put it out of sight and not directly aim at it. While not addressing the paradox directly, Aristotle commented on the futility of pursuing pleasure. Human beings are actors whose endeavours bring about consequences, and among these is pleasure. Aristotle then argues as follows:
How, then, is it that no one is continuously pleased? Is it that we grow weary? Certainly all human things are incapable of continuous activity. Therefore pleasure also is not continuous; for it accompanies activity. Sooner or later, finite beings will be unable to acquire and expend the resources necessary to maintain their sole goal of pleasure; thus, they find themselves in the company of misery. Evolutionary theory explains that humans evolved through natural selection and follow genetic imperatives that seek to maximize reproduction, not happiness. As a result of these selection pressures, the extent of human happiness is limited biologically. David Pearce argues in his treatise The Hedonistic Imperative that humans might be able to use genetic engineering, nanotechnology, and neuroscience to eliminate suffering in all human life and allow for peak levels of happiness and pleasure that are currently unimaginable. Competing philosophies seek to balance hedonism with good acts and intentions, thus "earning" the pleasure.