Кіріспе

Финнмарк муниципалитеті, Норвегия

Финнмарк муниципалитеті, Норвегия Вардё ( ; ; ; ) – Норвегияның ең солтүстік-шығысындағы Финнмарк округінің муниципалитеті. Вардё – Норвегияның ең шығыс қаласы, Санкт-Петербург пен Стамбулдан шығысқа қарай орналасқан. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Вардё қаласы. Муниципалитеттегі екі ірі ауыл – Киберг және Свартнес. Норвегиядағы 357 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 188-ші орында. Вардё – Норвегиядағы 284-ші ең көп халқы бар муниципалитет, онда 1972 адам тұрады. Муниципалитеттің халқының тығыздығы – және соңғы 10 жылда халқы 6,9%-ға азайған.

Жалпы ақпарат

Вардё қаласы мен оны қоршаған ауылдық аймақ 1838 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ретінде құрылды (formannskapsdistrikt заңын қараңыз). Заң барлық қалалардың ауылдық аймақтардан бөлінуін талап еткен, бірақ халықтың аздығы және сайлаушылардың шамалы саны себепті, 1838 жылы Вардё үшін мұны іске асыру мүмкін болмады. (Осы жағдай жақын орналасқан Хаммерфест және Вадсё қалаларында да орын алды.) Вардё ауылдық аймағы (Вардё жер аймағы, 1957 жылы Баттсфьорд муниципалитеті деп аталды) 1868 жылы Вардё қаласынан ресми түрде бөлінді. 1960 жылдары Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде Норвегияда көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1964 жылдың 1 қаңтарында Баттсфьордтың шығыс бөлігі Вардё қаласымен бірігіп, Вардё муниципалитетін құрады. 2020 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет жаңа құрылған Тромс-ог-Финнмарк округінің құрамына кірді. Бұрын ол Ескі Финнмарк округінің құрамында болған. 2024 жылдың 1 қаңтарында Тромс-ог-Финнмарк округі бөлінді және муниципалитет қайтадан Финнмарк округіне қосылды.

Атауы

Ежелгі норвеж тілінде бұл атау Варгей деп аталды. Бірінші элемент - vargr, яғни "қарышқыр", ал соңғы элемент - øy, яғни "арал". Алғашқы элемент кейіннен (1500 жыл шамасында) varða сөзімен ауыстырылды, ол "тас үйіндісі" дегенді білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл атау Вардё деп жазылған.

Елтаңба

Герб 1898 жылға дейін сақталып келген. Оның шекаралары ұлттық түстерде: қызыл, ақ және көк түстерде сызылған. Шекара қалқанды жақтаумен қоршайды, ал орталық бөлігінде күннің шығуы, сәулелер, экипаждары бар екі балық аулау қайығы, толқындары бар теңіз және ірі треска бейнеленген күрделі сурет бар. Гербтің жоғарғы жағында қаланың негізі қаланған жылы – 1789 және «Вардо қаласының мөрі» деген мағынаны білдіретін «Vardöensis Insignia Urbis» сөздері жазылған. Гербтің төменгі бөлігінде қаланың ұраны: «Cedant Tenebræ Soli», яғни «Қараңғылық күнге жол береді». Бұл гербтің жоғары сападағы нұсқасы.

Тарих

1789 жылы қала мәртебесіне ие болғанға дейін Вардода ұзақ тарихы бар. Аралда бірнеше тас дәуірінің және саамдық темір дәуірінің орындары белгілі. Орта ғасырларда Вардоның маңызы артты, себебі ол сол кездегі кеңейіп келе жатқан Норвегия патшалығының ең шығыс бекінісі болды. 1307 жылы Вардода шіркеу салынды, ал алғашқы бекініс шамамен сол кезде салынды. Қаланың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі, Østervågen аймағындағы қалың мәдени қабаттар, кем дегенде 800 жылдық үздіріксіз қоныстануды көрсетеді. Вардодағы бекініс пен патшаның билігінің болуы, Финнмаркадағы басқа балықшы елді мекендерінде болмаған тұрақтылықты қамтамасыз етсе де, қаланың өсіп-кемуі балық аулаудың өзгеруіне байланысты болды. 16 ғасырдың ортасында Вардода 400-500 адам тұрды. Бірақ 1789 жылы халық саны шамамен 100-ге дейін азайды. 17 ғасырда Вардо сиқыршылыққа қатысты көптеген сот процестерінің орталығы болды. Норвегиялық және саамдық 90-нан астам адам өлім жазасына кесілді. Олар Стейлнес ескерткішімен мәңгі есте қалды. 1769 жылы венгр астрономы Максимилиан Хелл және оның көмекшісі Янош Сайнович, Данияның Кристиан VII-нің өкілі ретінде, Венераның транзитін бақылау үшін Вардоға келді. 1850 жылдан кейін қала айтарлықтай кеңейді. Балық аулау маңыздылығы артты, сондай-ақ Ресейдің Ақ теңіз аймағымен Помор саудасы да дамыды. 1850 жылы халық саны 400-ге жетті, ал 1910 жылы 3000-нан асты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Норвегияны неміс Вермахты басып алған кезде, Вардо одақтас күштер, көбінесе орыс әскерлері тарапынан ауыр бомбалауға ұшырады. Қаланың көп бөлігі қирады, халық эвакуацияланды. Соғыстан кейін қала орталығы толығымен қайта жаңартылды, бірақ ескі, дәстүрлі үйлер шеткері аудандарда, мысалы Østervågenдегі ескі қалада сақталды. 2017 жылы балық шаруашылығы құлдырады. 1995 жылдан 2017 жылға дейін халық саны 50 пайызға азайып, 2100 адамды құрады. 2017 жылдың мамыр айында Норвегияның материгінен аралға жаңа электр кабелін салу жұмыстары басталды. Қосымша электр энергиясы АҚШ қаржылаған GLOBUS ғарыш бақылау жүйесін қуаттандыру үшін қажет, ол Ресейдің Кола түбегінен шамамен 40 миль қашықтықта орналасқан, бұл аумақ жоғары қауіпсіздіктегі теңіз базаларымен және шектеулі әскери аймақтармен толық. Радарлық жүйелерді қоршап тұрған құпиялық, шенеуніктер денсаулыққа қауіпті жағдайларды және басқа да ықтимал қауіптерді жасырып жатыр деген қорқыныш тудырады. Қазіргі радиолокациялық жүйе шығаратын электромагниттік импульстер теледидар мен радио қабылдауына кедергі келтіреді, және кейбір тұрғындар оны қоршаумен шектелген азаматтық ауданда түсік және қатерлі ісіктердің көбеюіне кінәлайды. Қала Финнмарк округінің мыңжылдық символы ретінде таңдалды.

Үкімет

Норвегиядағы барлық муниципалитеттер бастауыш білім беруге (10-сыныпқа дейін), стационарлық емес денсаулық сақтау қызметтеріне, зейнеткерлерге қызмет көрсетуге, әлеуметтік қамтамасыздандыруға және басқа да әлеуметтік қызметтерге, жер участақтарын жоспарлауға, экономикалық дамуға, сондай-ақ муниципалитеттік жолдар мен коммуналдық қызметтерге жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалитеттік кеңеспен басқарылады. Әкім муниципалитеттік кеңес мүшелерінің дауысымен сайланады. Муниципалитет Индре-ог-Остре-Финнмарк аудандық сотының және Хологланд апелляциялық сотының қарауында болады.

Муниципалды кеңес

Вардо коммуналық кеңесі (Kommunestyre) төрт жылдық мерзімге сайланатын 19 өкілден құралған. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және өткен құрамы көрсетілген.

География

Вардо – Норвегияның және Скандинавия елдерінің ең шығыс қаласы, 31° шығыс бойында орналасқан, бұл Санкт-Петербург, Киев және Стамбулдан шығысқа қарай. Финнмарктің шығыс бөлігі күн сәулесі бір сағаттан астам ығысқанға қарамастан, елдің қалған бөлігімен бірдей уақыт белдеуінде. Қала Вардоя аралында орналасқан, бірақ муниципалитетке Варангер түбегінің құрлықтағы маңызды бөлігі де кіреді, соның ішінде оңтүстік-батыстағы Варангерхалвья ұлттық паркі бар. Муниципалитеттің ең биік нүктесі – Гритхауген тауы. Бірақ жағдайдың жылынуына байланысты, Вардода қазір субарктикалық климат (Köppen: Dfc) басым, өйткені шілде және тамыздағы орташа температура 10 °C (50 °F) шегінен асып кетті. Биік таулы аймақтарды есептемегенде, бұрын Норвегиядағы (Свалбард және Ян-Майенді есептемегенде) полярлық климатты жалғыз қала осы жерде орналасқан. Қала Баренц теңізіндегі қорғалмаған, ағашсыз аралда орналасқан. "Түн ортасындағы күн" 16 мамырдан 29 шілдеге дейін көкжиектің үстінде болады, ал үздіріспейтін күндізгі жарық мерзімі сәл ұзаққа созылады, ал 24 қарашадан 19 қаңтарға дейін полярлық түн басылады. Күздегі алғашқы қатты аяздың (нөлден төмен) орташа күні – 12 қазан. Vardø Radio (10 м) ауа райы станциясы 1829 жылдың маусымында жазбаларды вести бастады.

Жануарлар дүниесі және өсімдіктер

Вардо муниципалитеті, Хорнёя және Рейнёядағы теңіз құстарының ошақтарымен бірге, осы жағалаудың ең қызықты жерлерінің бірі болып табылады. Брунич гильмотының шағын көбейетін популяциясы, сондай-ақ қалыңқанат пен жалпы гильмоттың көп саны бар. Жазда климат ағаштар үшін тым суық, ал қыста тым желді, бірақ желден қорғалған жерлерде, көбінесе қауқау ағаштары отырғызылған.

Көлік

Арал Норвегияның алғашқы мұндай құрылысы болған теңіз асты Вардо туннелі арқылы материкке қосылған. Вардо әуежайы және Свартнес елді мекені туннель кіреберісінің қарсы жағындағы материкте орналасқан. Вардо Норвегияның Hurtigruten паром қызметінің тоқтау пункты болып табылады. Қала Крит аралындағы Сития қаласынан басталатын Е75 Еуропалық жолының солтүстік нүктесі есебінде саналады.

Медиа

Østhavet газеті 1997 жылдан бері Вардо қаласында жарық көріп келеді.

Экономика және туризм

Балық аулау және теңіз өнімдерін өңдеу Вардёнің негізгі табыс көзі болып қалады, бірақ туризм маңызды экономикалық факторға айнала бастады. Вардёнің танымал орындарына 14 ғасырдан бері сақталған Вардохус бекінісі (бірақ қазіргі құрылысы 1734 жылдан бастап салынған); сиқыршылыққа айыптау соттарының ескерткіші; бірнеше теңіз құстарының колониялары; екі мұражай: Помор мұражайы және Партизан мұражайы; сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғысы кезіндегі неміс бекіністерінің қалдықтары жатады. Вардёдегі Юкигассен жарысы Норвегиядағы бірегей шара. Вардохус бекінісі Арктикалық ағаш шебінен солтүстікке орналасқан Вардё климатында өмір сүре алмайтындықтан, қыста мұқият күтіліп, жылытылатын екі тал рован ағашының мекені. 1960 жылы жеті ағаш отырғызылды; аман қалған ағаш 1974 және 1981 жылдары екі рет гүл жарып, бірақ 2002 жылы суыққа төтеп бере алмай құлады, орнына екі жаңа көшет отырғызылды. 2012 жылдың жазында Вардё қаласында Комафест атты қалалық өнер фестивалі өтті, онда 12 халықаралық суретші үш апта ішінде қаладағы көптеген тастап кетілген үйлерді суретпен безендірді.

Өзен балық аулау

Шабдан аулауға рұқсаттар (шалқар балық аулау үшін) нақты белгіленген өзендерде, оның ішінде Комаг елвасында қолдануға сатылады.

Глобус II радары

1998 жылдан бері қалада "Глобус II" деп аталатын радар станциясы орналасқан. Оның ресми мақсаты – ғарыш қиқымдарын қадағалау, бірақ осы нысанның Ресейге жақын орналасуы және "Глобус II" жүйесінің АҚШ-тың зымыранға қарсы жүйелерімен байланысы болуы мүмкін деген болжамдар дипломатиялық және барлау салаларында қызу пікірталас тудырды. 2017 жылдың наурызында және 2018 жылдың ақпанында Ресей Вардё қаласына жасалмалы әуе шабуылын жүргізді, бұл радар станциясымен байланысты болуы мүмкін. Екі рет те әскери ұшақтар Кола түбегінен шабуылдық формацияда ұшып, бірақ Норвегияның әуе кеңістігіне енбей тоқтады.