Арендаль: қала және муниципалитет

Кіріспе

Арендал муниципалитеті – Норвегияның оңтүстік-шығысындағы Агдер округінің муниципалитеті. Арендал Сорланде аймағына жатады. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Арендал қаласы (ол сонымен қатар Агдер округінің орталығы болып табылады). Арендалдағы атақты ауылдардың ішінде Рыкен, Эйдехавн, Фэрвик, Стренгерейд, Конгшавн, Кильсунд, Браттеклейв, Торсбудален, Лонгум, Салтрод, Стаубо, Вренген және Колбьорнсвик бар. БҰҰ Қоршаған ортаны бағдарламасы/GRID-Арендал кеңсесі де Арендал қаласында орналасқан. Муниципалитет Норвегиядағы 356 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 273-орында тұр. Арендал Норвегиядағы халық саны бойынша 24-ші муниципалитет, оның халқы 45 891 адамды құрайды. Муниципалитеттің халқы соңғы 10 жылда 5,9%-ға өсті.

Муниципальдік тарих

Арендал қаласы 1838 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ретінде құрылды (formannskapsdistrikt заңын қараңыз). 1875 жылдың 1 қаңтарында 22 тұрғыны бар шағын аумақ қаладан көршілес Østre Moland муниципалитетіне, ал 52 тұрғыны бар тағы бір шағын аумақ көршілес Øyestad муниципалитетіне берілді. 1902 жылдың 1 қаңтарында Барбу ауылдық муниципалитеті (халық саны: 6,787) Арендал қаласына қосылды. 1944 жылы 21 тұрғыны бар Моландтың шағын аумағы да Арендалға қосылды. 1992 жылдың 1 қаңтарында қала едәуір кеңейтілді. Көршілес ауылдық муниципалитеттер Hisøy (халық саны: 4,026), Moland (халық саны: 8,148), Tromøy (халық саны: 4,711) және Øyestad (халық саны: 8,679) барлығы 12,478 тұрғыны бар Арендал қаласымен біріктірілді, соның нәтижесінде жаңа Арендал муниципалитетінің жалпы халық саны 38,042-ге жетті.

Шіркеулер

Норвегия шіркеуінің Арендал муниципалитеті шегінде алты приход (sokn) бар. Ол Агдер-ог Телемарк епархиясындағы Арендал декандық (prosti) құрамына кіреді. Арендалдағы шіркеулер

Приход (sokn) Шіркеу атауы Шіркеудің орналасқан жері Құрылған жылы
Барбу Барбу шіркеуі Барбу 1880
Hisøy Hisøy шіркеуі Hisøy 1849
Моланд Аустре Моланд шіркеуі Brekka 1673
Флоста Флоста шіркеуі Flostaøya 1632
Стоккен Стоккен шіркеуі Saltrød 1878
Trefoldighet Троица шіркеуі Арендал 1888
Тромøy Фæрвик шіркеуі Færvik 1884
Тромøy Тромøy шіркеуі Brekka шамамен 1150
Øyestad Бьорбекк шіркеуі Bjorbekk 1884
Øyestad Энгена шіркеуі Nedenes 1849
Øyestad Øyestad шіркеуі Ryken шамамен 1200

Тарих

Арендал ауылы 16 ғасырдың ортасында құрылған, ол кезде Арендалл деп аталатын. Бастапқыда оның ресми қала мәртебесі болмаған. 1641 жылы король Кристиан IV Кристиансанд қаласын құрғанда, ол азаматтарға Недеэс және Листер мен Мандал округтеріндегі барлық саудаға монополия берді (Арендал аймағын қоса алғанда). Бұл үсыныс Кристиансанд пен оның бекіністерін қаржыландыру мақсатымен жасалған, бұл бұрынғы қалаларды қиын жағдайға түсірді. Қалалар мен ауылдық шаруалар осының салдарынан туған қиындықтарға наразылық білдірді. Нәтижесінде, 1622 жылы Арендал ағаш жүктеу пункті ретінде жалғастыруға патша рұқсатын алды, сол уақытқа дейін саудасын Кристиансандқа ауыстыру жолы табылар еді. 1723 жылы Арендал қаласына базар қаласы мәртебесі берілді. Дегенмен, заң бойынша тауарларын тек Арендалда ғана сатуға міндетті көршілес аудандардың шаруалары өз тауарларын кемелермен контрабандалық жолмен шығарып, Данияға, Балтық теңізіне және Ұлыбританияға сата бастады. Бұл 1735 жылға дейін жалғасты, содан кейін Арендалға толық қалалық жарғы берілді. Бұл жарғы, Данияның астық импортына монополия орнатуымен бірге, айналасындағы аудандардағы шаруалар арасында үлкен кедейлік пен аштыққа әкелді, нәтижесінде бірнеше танымал көтерілістер болды. Көтерілістердің нәтижесінде 1768 жылы патша жарлығымен Кристиансанд және Арендал сияқты қалалардың жеңілдіктерге ие болу дәуірі аяқталды. Бірақ проблемалар сол жерде тоқтамады; жақын маңдағы Вестре-Моландтағы шаруа Кристиан Йенсен Лофтус 1786 жылы көтеріліс ұйымдастырды, нәтижесінде үкімет ең қатал сауда саясатын жеңілдетті, бірақ Лофтус түрмеде қайтыс болды. Лофтусқа тағылған айыптар Арендалдың жеңілдіктеріне зиян келтіретін астық және басқа да тауарлармен айналысқандығы болды. Кеме қатынасы, кеме жасау, ағаш саудасы, сондай-ақ тау-кен және темір өнеркәсібі көптеген ғасырлар бойы Недеэс округінің, әсіресе Арендал аймағының маңызды салалары болды. Сыртқы әлеммен үнемі байланыс жергілікті мәдениет пен дәстүрлерге әсер етті. 1880 жылы ол тасымал көлемі бойынша елдегі ең ірі порт болды. 19 ғасырдың соңында Арендал көптеген бай кеме иелері бар маңызды кеме қатынасы орталығы ретінде танылды. Алайда, 1886 жылғы Арендал дағдарысынан кейін бұл аяқталды, онда Аксель Николай Херлофсон қаладағы көптеген банк клиенттерін алдап, банкротқа ұшыратып, үлкен жұмыссыздыққа әкелді. 18 ғасырдың ортасында Арендал Норвегияның ең ірі кен қалаларының бірі болды. Негізгі өнім темір кені мен магнетиттен тұрды. 20 ғасырдың басында, мыңдаған норвегиялықтар АҚШ-тың тұрақты экономикалық жағдайын пайдаланып, елден көшіп кеткенде, Арендалдан келгендердің көптегені өздерінің экономикалық дәстүрлерін өздерімен бірге алып кетті. Нью-Йорк қаласында және оның айналасындағы аймақтарда норвегиялық тегі бар көптеген американдықтар өз тамырларын Арендалға дейін жегізе алады, өйткені Арендалдан келген көптеген норвегиялық теңізшілер, триммерлер, кеме жасаушылар және ағаш өңдеушілер Нью-Йорк аймақтарына қоныстанды. Бруклин, Порт-Ричмонд (Статен-Айленд) және Нью-Джерсидің солтүстігіндегі бірнеше өнеркәсіптік орталықтар, мысалы Джерси-Сити, Байон, Перт-Амбой және Элизабет. 1939 жылы Арендал Норвегияның 4-ші ірі танкер флотына ие болды; Осло, Берген және Ставангер ғана одан үлкен болды. 1940 жылдың 9 сәуірінде Норвегияға неміс шабуыл жасағанда, Арендалды неміс торпедалық қайығы Грайф басып алды. Бүгінде қалада шағын қайық жасау, механикалық өнеркәсіп, электроника өнеркәсібі, сондай-ақ әлемдегі ең ірі кремний карбидін өңдеу зауыттары бар. Муниципалитетте түрме (Арендал түрмесі) болды, алайда Агдер түрмесі 2020 жылы ашылды; Арендал түрмесі келесі жылы сатылды.

The village of Arendal was established in the middle of the 16th century, and was then called Arendall. Initially, it had no formal town status. When the town of Christianssand was founded by King Christian IV in 1641, he granted the citizens a monopoly on all trade in Nedenæs and Lister og Mandal counties (including the area of Arendal). This grant, intended to subsidize Christianssand and its fortifications, placed existing towns in a difficult position. Both towns and the peasants in the rural countryside protested the hardships this caused. As a result, Arendal received royal permission in 1622 to continue as a loading place for timber until a means could be found to transfer its trade to Christianssand. The town of Arendal was given market city privileges in 1723. However the peasants in the surrounding district, who by law were to sell their goods only at Arendal, were smuggling their goods out on cutters and selling them in Denmark, in the Baltic, and in Great Britain. This continued until 1735, when Arendal was granted a full town charter. This charter, combined with Danish imposition of a monopoly on grain imports, caused great poverty and starvation among the peasants in the surrounding districts, leading to several famous rebellions. As a result of the rebellions, the age of privileges for towns like Christianssand and Arendal came to an apparent end in 1768 by royal proclamation. But the problems did not end then; a farmer, Christian Jensen Lofthuus, in nearby Vestre Moland led a rebellion in 1786 which resulted in the government actually remedying some of the most repressive trade policies, but Lofthus died in prison. The charges against Lofthus were that he dealt in grain and other commodities to the detriment to Arendal's privileges. Shipping, shipbuilding, and timber trade as well as mining and ironworks were important branches of industry in Nedenæs county for many centuries, especially in the Arendal region. Frequent contacts with the world abroad put their mark on the local culture and traditions. In 1880, it was the country's biggest port in terms of tonnage handled. At the end of the 19th century, Arendal was recognized as a major shipping centre with many wealthy shipowners. However, this came to an end following the 1886 Arendal crash, in which Axel Nicolai Herlofson had defrauded many bank customers in the city, leading to bankruptcies and extreme unemployment. At one point in the middle of the 18th century, Arendal was one of Norway's biggest mining towns. The main production consisted of iron ore and magnetite. Around the turn of the twentieth century, when thousands of Norwegians sought to take advantage of the more stable economic climate of the United States by emigrating, many of those from Arendal took their economic traditions with them. In New York City and the surrounding areas, a great deal of Americans who claim Norwegian ancestry can trace their roots to Arendal, as a great deal of Norwegian sailors, trimmers, shipbuilders, and carpenters from Arendal settled in areas of New York such as Brooklyn, Port Richmond (Staten Island), and several industrial centers in northern New Jersey such as Jersey City, Bayonne, Perth Amboy, and Elizabeth. In 1939, Arendal had the 4th largest Norwegian tanker fleet; only Oslo, Bergen, and Stavanger were larger. During the German invasion of Norway on 9 April 1940, Arendal was captured by the German torpedo boat Greif. Today, the town has small boat manufacturing, mechanical industry, electronics industry, as well as one of the world's largest silicon carbide refining plants. The municipality had a prison (Arendal Prison), however Agder Prison opened in 2020; Arendal Prison was sold the next year.

Үкімет

Арендал муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), стационарлық емес денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге қызмет көрсету, әлеуметтік қамтамасыздандыру және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, сондай-ақ муниципалдық жолдар мен коммуналдық қызметтерді ұйымдастыруға жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Қала әкімі муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Агдер аймақтық соты мен Агдер апелляциялық сотының қарауына жатады.

Муниципалды кеңес

Арендал қалалық кеңесі (Kommunestyre) 39 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және бұрынғы құрамы көрсетілген.

География

Муниципалитет оңтүстік-батыста Гримстадпен, солтүстік-батыста Фроландпен, солтүстік-шығыста Тведестрандпен және оңтүстік-шығыста Скаггеракпен шектеседі. Роре көлі және Нидельва өзені Гримстад шекарасында орналасқан. Арендал – 1824 жылы осы жерде табылған үлгілер бойынша алғаш рет сипатталған Бабингтонит минералының геологиялық типтік орны. Жағалау муниципалитетіне Hisøya, Tromøya, Merdø, Flostaøya және Tverrdalsøya сияқты бірнеше мекенделген аралдар, сондай-ақ Ærøya сияқты көптеген мекендемейтін немесе сирек мекенделген аралдар кіреді. Мердо аралы 17 және 18 ғасырларда маңызды экспорт порты болған, қазір мұнда мұражай, киоск және бірнеше жағажай бар. Жазғы маусымда Арендалдан аралға күнделікті тұрақты қайық қатынасы бар.

Экономика

2018 жылы қызмет көрсету саласы муниципалитеттегі жұмыс орындарының 82% құрады. 2020 жылы Эйде Энерджипарк индустриалды паркі үшін жердің бір бөлігі тегістелді: 100 мал немесе 100 000 шаршы метр. Автомобильдер мен кемелерге арналған аккумуляторлар зауытының құрылысының бірінші кезеңі үшін 2023 жылға жоспарланған тегістеу жұмыстары жүргізілді.

Қала көрінісі

Арендал қаласының ортасында 17 ғасырға дейін сақталған ағаш үйлерден тұратын аудан бар. Бұл аудан Тихолмен деп аталады және ол 19 ғасырға дейінгі құрылыстардың жалғыз қалдығы. Арендалдың ішкі порты "Поллен" деп аталады, онда балық базары, пабтар мен мейрамханалар орналасқан. Бұл аймақтың көкжиегін Үштік шіркеуі безендіреді. Арендал бұрын тек жазда мәдени шаралар өтетін ұйықтайтын жазғы қала болған, бірақ қазір "жыл бойы" өмір сүретін қалаға айналды. Жаңа кітапхананың салынуы және қалалық әкімдік пен концерт залының біріктірілген кешені мәдени өмірді едәуір жақсартты.

Маяктар

Store Torungen маяғы Арендал қаласынан тыс, Store Torungen аралында орналасқан. Ол 1844 жылы салынған және 1914 жылы электрлендірілген. Оның биіктігі [биіктігін көрсету керек] метр, және ол 2-дәрежелі линзадан тұрады. Қала орталығынан қайықпен 55 минуттық сапармен жетуге болады. Маяк әлі де пайдаланылуда. Lille Torungen маяғы Арендалдан тыс, Lille Torungen кішкентай аралында орналасқан. Маяк [биіктігін көрсету керек] метр биіктікте. Lille Torungen және Store Torungen егіз маяктар ретінде салынған, және екеуі де Арендал кеме қатынасы жолында орналасқан. Sandvigodden маяғы да Арендалда орналасқан.

Стромсбо-гард

Strømsbo gård – Арендал қаласының батысында орналасқан тарихи шаруашылықтағы сарай. Сарай 1760 жылдарға дейін салынған. 1804 жылдан бастап сарай және шаруашылық Херлофсон отбасының мүшелеріне тиесілі болды. Питер Херлофсон шаруашылықты өз басқаруына алып, ғимаратқа қазіргі келбетін берді. 1883 жылы Аксель Херлофсен (1845–1910) Strømsbubukt шығанағының басында Strømsbo бумен жұмыс істейтін ағаш кесетін зауытын салды. Арендал қаласының бұрынғы мэрі болған Николай Бенджамин Херлофсон (1876–1945) Strømsbo шаруашылығында туып өсті.

Музыкалық фестивальдар

Canal Street – жазда Арендал қаласында жыл сайынғы джаз және блюз фестивалі. Ол 1996 жылдан бері ұйымдастырылып келеді, алғашқыда Арендал джаз және блюз фестивалі деп аталған. Шараның танымалдығы жылдан жылға артып келеді. 2007 жылдан 2014 жылға дейін Хов фестивалі Арендал қаласының жанындағы Тромой аралында өтті. Ол дебюттік жылы Норвегиядағы ең ірі фестиваль сахнасы болды және 25 000-ға дейін көрерменді қабылдай алатын.

Көлік

Еуропалық E18 тас жолы – Арендал қаласы арқылы солтүстік-шығыста Ослоға, оңтүстік-батыста Кристиансанға қарай өтетін маңызды көлік дәлізі. Арендалдағы басқа да маңызды жолдарға Норвегияның 407, 408 және 410 аймақтық жолдары жатады. Жергілікті Arendalsbanen темір жол желісі Nelaug-қа дейін созылады, онда ол Осло және Ставангер қалалары арасында жүретін Sørlandsbanen негізгі темір жол желісімен қосылады. Setesdal Bilruter (қоғамдық көлік органы AKT атынан) Арендал аймағының барлық бөліктеріне, Фроландты қоса алғанда, Setesdal аймағына, сондай-ақ Гримстад, Лиллесанд және Кристиансан қалаларына, олардың маңындағы және шеткі ауылдарға автобус қатынасын ұсынады. Agder Buss, Nettbuss, Konkurrenten.no және Lavprisekspressen сияқты басқа автобус операторлары арқылы Рисор, Тведестранд, Осло және Ставангер сияқты басқа да бағыттарға жетуге болады. Agder Flyekspress және Nettbuss express (соңғысы Flybussen.no атынан) Кристиансан әуежайына автобус қатынасын жүзеге асырады. Қала орталығы мен Хисоя және Тромоя аралдары арасында паромдар жүреді. Арендалда Арендал әуежайы, Гуллкнапп та бар, бірақ онда тұрақты рейстерді орындаушы коммерциялық әуе компаниялары жоқ.

Денсаулық сақтау

Қалалық әкімдік жалпы медициналық қызметтерді ұйымдастырады, мысалы, жедел жәрдем көрсету, апат және шұғыл көмек бөлімдері, физиотерапия, халық денсаулығы орталықтары және мектеп медицинасы, үйде күтім, акушерлік қызметтер және тәулік бойы күтім мен қызмет көрсетуге арналған қарттар үйі немесе тұрғын үйлер. Sørlandet ауруханасы Арендалда филиалға ие және соматика, психиатрия және тәуелділікті емдеу саласында мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынады.

Климат

Оңтүстік жағалаудың климаты қоңыржай. Арендалда жыл бойы мол жауын-шашын жауады. Бұл тіпті ең құрғақ айларда да осылай. Мұндағы климат қоңыржай мұхиттық климат деп жіктеледі (Кёппен-Гейгер жүйесі бойынша Cfb). Ең төменгі температура 1942 жылғы қаңтарда, ал ең жоғары температура 1995 жылғы маусымда тіркелген. Көктемдегі соңғы аяздың орташа күні (нөлден төмен температура) 11 сәуір, ал күздегі алғашқы аяздың орташа күні 17 қараша, осылайша аязсыз маусым 219 күнге созылады (1981-2010 жылдар аралығындағы Torungen стансасының орташа көрсеткіші). Деректер Torungen жағалау стансасынан алынған. Ішкі аймаққа қарай жылдамдағанда, қыстар суықтап, жаз күндері ысып кетеді. Қыста оңтүстік-шығыстан соққан жел салдарынан қар көп жауып, көлік қозғалысын қиындатуы мүмкін. Дегенмен, жағалауда қар ұзақ тұрмайды.

Көркем шығармаларда

Арендалдың айналасындағы аймақ 1997 жылы «Лилль Лёрдаг» телесериалының «Min drømmeserie» атты эпизодының түсірілім алаңы болды, онда Харальд Эйя мен Бард Туфте Йохансен басты рөлдерде ойнады. 2013 жылы шыққан «Диснейдің» «Суық патшалық» фильмі Арендал қаласынан шабыт алып, оған сәл ұқсас ойдан шығарылған Аренделл патшалығында өтеді.