Гране коммунасы: тарихы мен географиясы

Кіріспе

Нордланд муниципалитеті – Норвегияның Нордланд округіндегі муниципалитет. Ол Хельгеландтың дәстүрлі аймағының бір бөлігі. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Трофорс ауылы. Фаллмоен, Лейрен, Маяватн және Стренден сияқты бірнеше басқа да ауылдар бар. Еуропалық E6 тас жолы және Нордланд темір жолы муниципалитет арқылы оңтүстіктен солтүстікке дейін өтеді. Норвегиядағы 356 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 37-орында тұр. Грань Норвегиядағы 302-ші ең көп халқы бар муниципалитет, онда 1454 адам тұрады. Муниципалитеттің халқының тығыздығы және соңғы 10 жылда халқы 0,3%-ға азайған.

Жалпы ақпарат

Грайн муниципалитеті 1927 жылдың 1 шілдесінде Вефсн ірі муниципалитетінен бөлініп шығу арқылы құрылды. Бастапқыда Грайнде 1746 адам тұрды. Муниципалды шекаралар содан бері өзгерген жоқ.

Атауы

Муниципалитет (алғашқыда приход) ескі Гран шаруашылығынан (“Гран” 1661) аталған, себебі алғашқы шіркеу 1860 жылы сол жерде салынған. “Гран” аталымы ұзын “а” және қысқа “н” әріптерімен айтылады, ол жұмсатылмайды. Бұл есім қарапайым болып көрінеді, бірақ сөздің дұрыс мағынасы және айтылу формасы туралы көптеген сұрақтар туындайды. Айтылу формасы ерекше. Бұл аймақтағы басқа ескі шаруашылық атауларынан өзгешелігі – ол түбірленбеген, нақты түрі жоқ, демек, ерекше жайы жоқ (датив немесе генетив). Ол қандай сөйлеу контексінде болса да, қысқа да айқын айтылады. Бұл шаруашылық аты, орта ғасырларда, шамамен 12 ғасырда тазаланған шаруашылықтарда ғана кездесетін стандартты формаға ие. Бірақ Гран шаруашылығы 17 ғасырдың ортасынан бұрын тазаланбаған және одан бұрынғы қоныстанғандығын көрсететін ештеңе жоқ. Осылайша, оңай түсіндірілмейтін негізгі қарама-қайшылыққа тап боламыз. Шаруашылық атаулары кейде сол кездегі халықтың тіліндегі орта туралы сипаттамаларды қайталайды, бірақ 17 ғасырдағы сөйлеуде “Гран” аталымының қандай орталық аспектісін білдіретінін анықтау қиын. Мүмкін, 1650 жылдары шаруашылықты тазалағандар елдің басқа белгілі жерінен осы атты алған шығар. Шаруашылықты тазалағандардың Вефсн Анесетінен келгені сөзсіз. Бірақ бұл атаудың басқа жерде пайда болған болуы мүмкін деген ойға қанағаттандырмайды. Сагалар оның Жемтландтан (Швеция) шыққандығын айтады. Солтүстік Трёнделагта “Гран” (әрине, соңғы “е”сіз айтылады) шаруашылық аты бар үш елді мекен бар. Солтүстік аймақтан тыс жерлерде бұл шаруашылық аты тек Вестландтағы Аскволда ғана кездеседі. Сол шаруашылықтың аты да Гран деп жазылған, ал айтылуы ([gra:nə]) дәл солай. Бірақ осы атау сол жерден алынған болуы ақылға сыймайды. Сондықтан, егер атау шын мәнінде орта ғасырлардағы көне норвег тіліндегі жергілікті даму болса – індетке дейін Вефснның орталық аңғарларында шаруашылықтардың көп саны болған, сондықтан ол шаруашылық аты ретінде қолданылмауы мүмкін. Керісінше, ол ежелгі тілде жақсы қалыптасқан болуы керек, ол қоныс аударушылардың саны азайған кезде індет пен Қара өлім кезеңдерінде сақталған. Бұл мүмкін, бірақ әлі де болжам ғана. Атаудың дұрыс мағынасы туралы айтқанда, оның “көк нәр” дегенді білдіретін grǫn ағашынан шыққандығын болжау орынды. Бұл – қайын ағаштары өсетін жерді білдіреді. Бұл орта ғасырлардағы жергілікті атаудың пайда болуына сәйкес келмейді және түсініксіз. Қазіргі кезде сол жерде көптеген қайын ағаштары өссе де, тозаңды зерттеулер көрсеткендей, қайын ормандары сол аймаққа таңғаларлықтай кеш келген. Олар 13-14 ғасырларда пайда болды, ал одан кейін Нер-Вефсн және Маяватнет аймақтарында қайын ормандары көбейгеніне бірнеше жүз жыл кетті. Қайын ағаштары орта ғасырларда Гран аймағына тән емес еді. Муниципалды атауларды зерттеушілер бүкіл ел бойынша кездесетін атаулардың біріндегі “gran” түбірінің шығу тегін шымшықты ағашпен байланыстыруға болмайды деген қорытындыға келді. Түбінде сөзсіз, ежелгі скандинав сөзі жатыр, ол “ұштас” немесе “қатайған” дегенді білдірген болуы керек, және қазір ол тек бірнеше скандинав диалектілерінде ғана сақталған, олардың дәстүрлі мағыналары бар. Жер атауында қолданылғанда, түбір “ландшафттан көтеріліп тұрған нәрсені” білдіруі мүмкін. Тағы бір теория бойынша, атау Оңтүстік саам тіліндегі kråane сөзінен шыққан, бұл “бұрыш” немесе “қисық” дегенді білдіреді, бұл аймақтағы Вефсна өзенінің иілуіне және қисылуына сілтеме жасайды. Бұл жерде Хаттфьеллдан батысқа қарай ағатын өзен бағытын өзгертіп, солтүстікке қарай Вэфснфьордқа қарай бұрылады.

The municipality (originally the parish) is named after the old Grane farm ("Grane" 1661), since the first church was built there in 1860. The name Grane is pronounced with a long a and short n, which is not palatalized. It is seemingly a simple and plain name, but many questions arise regarding both valid meanings for the word and the spoken forms it takes. The spoken form is most peculiar. It is distinct from other genuine old farm names in the area in that it is uninflected, with no definite form and consequently no distinct case (neither dative nor genitive). It is said short and crisp, regardless of what speech context it is found in. It seems to be a farm name with a grammatical form presuming a standard only found among farms cleared in the Middle Ages, and likely around the 12th century. But the Grane farm was not cleared before the mid 17th century and there is nothing to suggest a prior settlement. Thus we find a basic disparity without any easy explanation. Farm names sometimes follow environmental descriptions given in the vernacular of the time, but it is quite difficult to see what environmental aspect would yield the name form of "Grane" in the speech of the 17th century. One possible explanation is that those who cleared the farm around 1650 simply borrowed the name from another known place in the country. It is not doubtful that those who cleared the farm came from Åneset in Vefsn. But this does not preclude the notion that the name may have its roots elsewhere. Sagas say it stems from Jämtland (Sweden). In Nord Trøndelag there are three settlements for which one finds the farm name "Gran" (of course pronounced without the final 'e'). Outside the northern regions, the farm name is found only in Askvoll in Vestlandet. The name of that farm is also written Grane, and the pronunciation ([gra:nə]) is exactly the same. But it is rather insensible that the name could have been borrowed from there. Therefore, if the name actually is a local development in the Old Norse speech forms of the Middle Ages—there was surely quite a significant farm settlement in the central valleys of Vefsn before the plague—it was unlikely to have been used as the name for a farm. Rather it would have had to have been so well entrenched in its ancient speech form that it held over from the times of pestilence and Black Death when settlers were reduced to meager numbers. This is possible, but still mere conjecture. In the matter of the name's valid meaning, it is obvious to assume that it has its origins in the tree name grǫn which means "spruce". This should designate a place where spruces grow. This is an unlikely explanation for a name with local origins in the Middle Ages and makes little sense. Even though many spruces currently grow in that vicinity, recent pollen studies show that spruce forests came surprisingly late to that stretch of land. They were not present before the 13th to 14th centuries and it took several hundred years after that for spruce forest to proliferate in the Ner Vefsn and Majavatnet settlements. Spruce trees were not likely characteristic of the Grane area in the Middle Ages. Researchers into municipal naming practices have concluded that the stem 'gran', found in a series of names nationwide, cannot have its source in the environmental connection to spruce timber. At the root is certainly an Old Norse word which must have denoted something 'sharp', and which is now extant in only a few Norse dialects with traditional meanings. Used in a place name, the stem would probably signify 'something which protrudes up from the landscape.' Another theory is that the name derives from the South Sámi word kråane, which means 'corner' or 'crook', referring to the bending and curving of the Vefsna river in the area. This is also the point where the river flowing westward from Hattfjelldal changes direction and turns north towards the Vefsnfjord.

Елтаңба

Герб 1980 жылдың 18 шілдесінде бекітілді. Ресми сипаттамасы: "Күміс фонға көк түсті секіретін лосось" (På sølv bunn en springende blå laks). Бұл, гербтің күміс түсті (аргент) фонға ие екенін білдіреді, ол әдетте ақ түспен бейнеленеді, бірақ металдан жасалған болса, күміс қолданылады. Гербтегі бейне – секіріп тұрған лосось. Бұл Вэфсна және Свеннингелва өзендерінің символы ретінде таңдалды, олар муниципалитет аумағынан өтеді және лососьқа бай. Жаз айларында лососьтың секіріп өтетінін көруге болатын көптеген кішкентай сарқырамалар бар. Гербтің авторы – П. Лакфорс.

География

Муниципалитет округтің оңтүстік бөлігінде, Трёнделаг шекарасымен орналасқан. Граньге көптеген көлдер кіреді, оның ішінде Фискелаусватнет, Гесватнет, Дженгелватнет, Маяватнет, Меллингсватнет, Недре Фиплингватнет, Сефриватнет және Сторсвеннингватнет. Басты өзен – Вефсна да аталған жартарапты аралайды. Гране аумағында екі ұлттық саябақтың бір бөлігі орналасқан: Боргефелл ұлттық саябағы және Ломсдал-Вистен ұлттық саябағы.

Үкімет

Норвегиядағы барлық муниципалитеттер бастауыш білім беруге (10-сыныпқа дейін), стационарлық емес денсаулық сақтау қызметтеріне, зейнеткерлерге қызмет көрсетуге, әлеуметтік қамтамасыздандыруға және басқа да әлеуметтік қызметтерге, жер участақтарын жоспарлауға, экономикалық дамуға, сондай-ақ муниципалитеттік жолдар мен коммуналдық қызметтерге жауапты. Муниципалитетті тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалитеттік кеңес басқарады. Әкім муниципалитеттік кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Хельгеланд аудандық сотының және Хологваланд апелляциялық сотының қарауына бағынады.

Муниципалды кеңес

Гран қаласының муниципалдық кеңесі (Kommunestyre) 17 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және бұрынғы құрамы көрсетілген.