Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиядағы бұрынғы муниципалитет
Former municipality in Norway
Тысфьорд – Норвегияның Нордланд графтығындағы бұрынғы муниципалитет. Муниципалитет 1869 жылдан 2020 жылы таратылғанға дейін болды және Офотен дәстүрлі аймағының бір бөлігі болды. Оның әкімшілік орталығы Кёпсвик болды. Басқа ауылдар: Драг, Хундхолмен, Корснес, Мускен, Рёрвика, Скарбергет және Сторё. Таратылған кезде Тысфьорд көршілес муниципалитеттерге біріктірілді, оның аумағы Хамарой және Нарвик арасында бөлісті. Бұл аймақта луле саамдарының саны көп, ал Арран луле саам орталығы Драг ауылында орналасқан. Норвегия және луле саам тілдері муниципалитеттің ресми тілдері болғандықтан, Тысфьорд Норвегиядағы луле саам тілінде сөйлейтін адамдардың лауазымды тұлғалармен осы тілде сөйлесуіне теориялық мүмкіндік берген жалғыз муниципалитет болды, бірақ бұл толығымен іске аспады. Таратылған кезде Тысфьорд Норвегиядағы 422 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 56-шы және халқы бойынша 330-шы орында тұрды, онда 1953 адам тұрды. Соңғы он жылдықта халқы 3,7%-ға азайды.
Tysfjord is a former municipality in Nordland county, Norway. The municipality existed from 1869 until its dissolution in 2020, and was part of the traditional district of Ofoten. Its administrative centre was Kjøpsvik. Other villages included Drag, Hundholmen, Korsnes, Musken, Rørvika, Skarberget, and Storå. At its dissolution, Tysfjord was absorbed by neighbouring municipalities, its area divided between Hamarøy and Narvik. There is a very large population of Lule Sami people in the area, and the Árran Lule Sami Center is in the village of Drag. With the Norwegian language and Lule Sami language both as official languages of the municipality, Tysfjord was the only municipality in Norway where speakers of Lule Sami should theoretically have been able to speak that language with officials, although this did not come completely to fruition. At the time of its dissolution, Tysfjord was the 56th largest by area of the 422 municipalities in Norway and the 330th most populous, with 1,953 people in , for a population density of During its final decade, its population had decreased by 3.7%.
Жалпы ақпарат
Tysfjord муниципалитеті 1869 жылдың 1 қаңтарында құрылды, ол үлкен Lødingen муниципалитетінен бөлініп шыққан кезде. Бастапқыда Tysfjord-тың халқы 1402 адамды құрады. 1960 жылдары Норвегияда Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1964 жылдың 1 қаңтарында Богнестің солтүстік-батысында орналасқан Tysnes және Molvika аймақтары (халық саны: 33) көршілес Hamarøy муниципалитетінен Tysfjord муниципалитетіне қосылды. 2020 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет таратылып, көршілес Narvik және Hamarøy муниципалитеттері арасында бөлістірілді. Бұл 2017 жылы Норвегия Парламенті Tysfjord-ты фьорд бойымен бөлуге шешім қабылдағаннан кейін болды, оның шығыс жартысы Narvik және Ballangen муниципалитеттерімен біріктіріліп, жаңа, үлкен Narvik муниципалитеті құрылды, ал қалған батыс жартысы сол күні Hamarøy муниципалитетімен біріктірілді.
The municipality of Tysfjord was established on 1 January 1869 when it was separated from the large Lødingen Municipality. Initially, the population of Tysfjord was 1,402. During the 1960s, there were many municipal mergers across Norway due to the work of the Schei Committee. On 1 January 1964, the Tysnes and Molvika areas (population: 33) located northwest of Bognes was transferred from the neighboring Hamarøy Municipality to Tysfjord Municipality. On 1 January 2020, the municipality was dissolved and divided between the neighboring municipalities of Narvik and Hamarøy. This occurred because in 2017, the Parliament of Norway decided that Tysfjord would be divided along the fjord with the eastern half being merged with the neighboring municipalities of Narvik and Ballangen to form a new, larger municipality of Narvik and the remaining western half will be merged with the municipality of Hamarøy on the same date.
Атауы
Муниципалитет (бастапқыда приход) жергілікті Тайсфьорденнің атымен аталады, себебі ол аймақтағы маңызды географиялық нысан болған. Атаудың шығу тегі туралы бірнеше болжам бар. Тарихи жазбаларда бұл атау норвег тілінде Tyttisfjiorden деп жазылған. Бір пікір бойынша, атаудың алғашқы бөлігі – фьордтың ежелгі аты Þýtir, ол «соғу» (жел сияқты) немесе «ағысу» мағынасын беретін þjóta етісінен туындаған болуы мүмкін. Соңғы бөлігі – «фьорд» дегенді білдіретін fjord сөзі. Тағы бір болжам бойынша, Tysfjord атауы – фьордтың луле саам тіліндегі атауы Divtasvuodna-ның норвегиялық нұсқасы. Атаудың бірінші бөлігі divtas-тың мағынасы белгісіз, ал соңғы бөлігі vuodna – «фьорд» дегенді білдіреді. Көп тараған сенім бойынша, норвегиялық атау көне норвегиялық құдай Týr есімінің жатпайы сөйлем түрінен шыққан, бірақ бұл ең аз ықтимал, себебі Týr есімі саам тіліндегі немесе атаудың ең ерте норвегиялық жазылымдарындағы формаға сәйкес келмейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, муниципалитет атауы Tysfjorden деп жазылған. 1908 жылдың 6 қаңтарындағы патша жарлығымен муниципалитет атауының жазылуы Tysfjord деп өзгертілді.
The municipality (originally the parish) is named after the local Tysfjorden since it was a central geographical feature in the area. There are several ideas on the derivation of the name. Historically, the name was spelled in Norwegian as Tyttisfjiorden. One thought is that the first element was the old name for the fjord Þýtir which may have come from the verb þjóta which means "blowing" (as in wind) or "rushing". The last element is fjord which means "fjord". Another thought is that the name Tysfjord is a Norwegianized form of the Lule Sami language name for the fjord, Divtasvuodna. The meaning of the first element divtas is unknown and the last element is vuodna which means "fjord". Another popular belief is that the Norwegian name is derived from the genitive case of the name of the Old Norse god Týr, but is the least plausible since the name Týr does not seem fit either with the Sami form or the oldest Norwegian spellings of the name. Historically, the name of the municipality was spelled Tysfjorden. On 6 January 1908, a royal resolution changed the spelling of the name of the municipality to Tysfjord.
Елтаңба
Герб 1987 жылдың 31 шілдесінде бекітілді. Ресми сипаттамасы: "Күміс фоннан қара омардың шығуы" (I sølv en oppvoksende svart hummer). Бұл, гербтің күміс түсті (ақ немесе күміс) фонда қара омар бейнеленгенін білдіреді. Гербтің негізгі элементі – омар. Омар Тайсфьордтың әлемдегі омарлардың ең солтүстік ареалында орналасқандығына байланысты таңдалды. Алғашқы эскизде Тайсфьордтағы омарлардың табиғи популяциясындағыдай, әртүрлі өлшемдегі қысқыштары бар омар суреттелген, бірақ Ұлттық мұрағат стандартты геральдикалық талаптарға сәйкес келу үшін бірдей өлшемдегі қысқыштарды таңдады. Гербті Эстер Скоглунд жасаған. Алғашқыда муниципалитет Стетинд тауының суретін қабылдады, бірақ ол Ұлттық мұрағатпен келісілмеді, сондықтан оның орнына омардың суреті таңдалды.
The coat of arms was granted on 31 July 1987. The official blazon is "Argent, a lobster sable issuant from the base" (I sølv en oppvoksende svart hummer). This means the arms have a field (background) that has a tincture of argent which means it is commonly colored white, but if it is made out of metal, then silver is used. The charge is a lobster. The lobster was chosen because Tysfjord is the northernmost location of lobster habitat in the world. The original drawing included a lobster with claws of different size, such as they are in the natural population of lobsters in Tysfjord, but the National Archives opted for the same size claws to meet the standard heraldic conventions. The arms were designed by Esther Skoglund. The municipality originally adopted a design that showed Stetind mountain, but this was not approved by the National Archives, so the lobster design was chosen instead.
Тарих
Лейкнес қаласында аң аулау сахналарын бейнелейтін тасқа қашалған суреттер мен әлемдегі ең ежелгі кашалот бейнесі табылды. 1948 жылы "Тайсфьорд аймағынан саамдардың үлкен тобы" бойынша бірнеше жылға созылған тергеу тоқтатылды. Бұл адамдар норвегиялықтарға, Швецияға қашуға ниеттенгендерге жол көрсетуші болып жұмыс істеген. 1950 жылдан 2017 жылға дейін 151 сексуалдық зорлау дерегі бойынша 92 адам күдікке ілінген; кем дегенде 2 адам сотталды. Жәбірленушілер мен күдікталғандардың шамамен үштен екісі – саамдар. 40 дерек кәмелетке толмаған балалармен жыныстық қатынас жасауға қатысты.
There are prehistoric rock carvings at Leiknes showing scenes of hunting, and the world's oldest known depiction of an orca whale. In 1948, an investigation that had lasted for years, was dismissed in regards to "a large group of Sami from Tysfjord". These individuals had worked as guides—guiding Norwegians who chose to flee into Sweden 92 persons were the suspects, in regard to 151 cases of sexual abuse from the 1950s to 2017; at least 2 persons have been convicted. Around two thirds of the victims and alleged abusers were Sami. 40 cases dealt with sexual intercourse with underage children.
Ұлты
2004 жылы "Авиза Нордланд" газетінде жарияланған мақалада 2209 тұрғынның арасында 600-1000-ға жуық саамдар бар деген баға берілген.
A 2004 article in Avisa Nordland estimated that out of 2,209 inhabitants, between 600 and 1000 are Sami.
Үкімет
Бұл муниципалитет бар болған кезде бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), амбулаториялық денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге арналған қызметтер, жұмыссыздық мәселелері, әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму және қалалық жолдарға жауапты болды. Бар болған кезеңінде бұл муниципалитет сайланған өкілдерден құралған қалалық кеңеспен басқарылды, ол өз кезегінде әкімді сайлады. Муниципалитет Офотен аудандық соты мен Хологланд апелляциялық сотының қарауында болды.
While it existed, this municipality was responsible for primary education (through 10th grade), outpatient health services, senior citizen services, unemployment, social services, zoning, economic development, and municipal roads. During its existence, this municipality was governed by a municipal council of elected representatives, which in turn elected a mayor. The municipality fell under the Ofoten District Court and the Hålogaland Court of Appeal.
Муниципалды кеңес
Тисфьорд муниципалдық кеңесі (Kommunestyre) әр төрт жыл сайын сайланатын 17 өкілден құралды. Соңғы муниципалдық кеңестегі партиялардың құрамы былай болды:
The municipal council (Kommunestyre) of Tysfjord was made up of 17 representatives that were elected every four years. The party breakdown of the final municipal council was as follows:
Экономика
Tysfjord-тағы әк тасының болуына байланысты 1920 жылы цемент зауыты салынды және өндіріс басталды. Қазіргі заманғы Norcem зауыты Кёпсвикте маңызды жұмыс беруші болып табылады, онда шамамен 130 адам жұмыс істейді. 1999 жылдан бері ол неміс халықаралық компаниясы Heidelberger Cement құрамына кіреді. Tysfjord-тағы басқа да маңызды табыс көздері – мемлекеттік қызметтер, туризмнің бір бөлігі және ауыл шаруашылығы.
Due to the limestone in Tysfjord, a cement factory was established with production starting in 1920. The modern Norcem factory still is a vital employer in Kjøpsvik, with about 130 employees; since 1999 it has been a part of the German worldwide company Heidelberger Cement. Public services, some tourism, and agriculture are the other main sources of income in Tysfjord.
География
Муниципалитет Тайсфьорден бойында орналасқан. Tysfjorden – Норвегиядағы ең терең екінші фьорд, максималды тереңдігі шамамен. Муниципалитет солтүстікте Баллангенмен, оңтүстікте Хамароймен, шығыста Швециямен және солтүстік-батыста Вестфьорденмен шектеседі. Хуллоя аралы Тайсфьорденнің ортасында жатыр. Муниципалитет көбінесе сұр гранит тауларымен, қарағай, қайың және аспан ағаштарынан тұратын ормандармен, сондай-ақ көптеген фьорд тармақтарымен ерекшеленеді. Тайсфьордтың ең биік тауы – Стетинд Норвегияда кеңінен танымал. Фьордтан тік бойымен көтерілетін бұл биік табиғи гранит обелискі тамаша көрініс сыйлайды. Норвегия тілінде ол “gudenes ambolt” деп аталады, яғни “құдайлардың ескірген ұрғысы”, себебі оның шыңы үстірт тәрізді. Бұл тау 2002 жылдың күзінде Норвегияның ұлттық тауы ретінде таңдалды. Танымал британдық альпинист Уильям Слингсби оны «мен көрген ең жаман тау» деп сипаттады; ол шыңына жете алмады. Швециямен шекараға жақын таулардың биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, және онда үлкен мұздық – Гихтсейегна бар. Тайсфьордта бірнеше табиғат қорықтары бар. Маннфьордботн қорығында гранит тау қабырғаларымен қоршалған тар фьорд тармағының басында бұзылмаған ормандар орналасқан. Хельмоботоннан, Хельмофьорденнің басында Швеция шекарасына дейінгі қашықтық шамамен; бұл сонымен қатар Хельмоботоннан ашылатын каньонмен бірге көркем жаяу серуендеуге қолайлы жер. Сондай-ақ, Раггеяврэйраге сияқты терең үңгірлер де бар. Аймақтағы көлдерге Баугеватнет, Бавройаврре, Килватнет, Лангватнет және Скилватнет кіреді. Күміс қайың Тайсфьордта Солтүстік Норвегиядағы сирек кездесетін аймақтардың бірінде өседі (күміс қайыңға көбірек таралған қара қайыңға қарағанда жазғы жылу көп қажет).
The municipality is located along the Tysfjorden. The Tysfjorden is the second deepest fjord in Norway, with a maximum depth of The municipality borders Ballangen in the north, Hamarøy in the south, Sweden in the east, and the Vestfjorden in the northwest. The island of Hulløya lies in the middle of the Tysfjorden. The municipality is dominated by grey granite mountains; pine, birch, and aspen woodlands and forests; and the many fjord branches. Tysfjord's most dominant mountain, Stetind, is famous in Norway. This high natural granite obelisk, rising straight out of the fjord, is an awe inspiring sight. In Norwegian, it is called gudenes ambolt which means the 'anvil of the gods', partly because the summit forms a plateau. This was selected to be the national mountain of Norway in the autumn of 2002. The famous British climber William C. Slingsby described it as "the ugliest mountain I ever saw"; he did not reach the summit. The mountains near the border with Sweden have peaks up to above sea level, and with a large glacier, Gihtsejiegŋa. There are several nature reserves in Tysfjord. Mannfjordbotn reserve has undisturbed forests at the head of a narrow fjord branch surrounded by granite mountain walls. From Hellemobotn, at the head of Hellemofjorden, the distance to the border with Sweden is only ; this is also a scenic hiking terrain with a canyon opening up in Hellemobotn. There are also caves, such as the very deep Raggejavreraige. Lakes in the region include Baugevatnet, Båvrojávrre, Kilvatnet, Langvatnet, and Skilvatnet. Silver birch occurs in Tysfjord, as one of few areas in North Norway (silver birch need more summer warmth than the more common downy birch).
Табиғат
1990 жылдан бері көптеген жылдар бойы Норвегия шалбарының көп бөлігі қыста фьордта тоқталып, әлемдегі ең ірі биомасса жиынтығының бірін құрайды. Көптеген киттер, әсіресе косаткалар, шалбарымен қоректенеді. Бұл алыс-жақын елдерден қысқы туристерді тартты, бірақ олардың саны көп емес. 2008 жылдан бері Тайсфьордқа шалбары мен косаткалардың келуі азайды. Тайсфьорд аймағында дельфиндер, лобстерлер, аққұйрықты бүркіттер, қара қарғалар, еуропалық сусарлар және бұғылар жиі кездеседі. Tysfjord жағалау муниципалитеті құс бақылаудан гөрі кит бақылаумен әйгілі, бірақ аймақта тағы да көптеген мүмкіндіктер бар. Әртүрлі орталардың болуының арқасында аймақта әртүрлі құстар кездеседі. Аймақта ірі теңіз құстарының колониялары болмаса да, Рамнхолменде Арктикалық және жай қараша терндердің көбейетін шағын табиғат қорығы бар.
For many years since 1990, a large part of the stock of Norwegian herring has stayed in the fjord in winter, one of the largest gatherings of biomass in the world. Large number of whales, orcas in particular, have followed to feed on the herring. This has attracted winter tourists from far away, but not in huge numbers. Since 2008, less herring and fewer orca have arrived in Tysfjord. Harbor porpoises, lobsters, white tailed eagles, common ravens, European otters, and moose are all common in the Tysfjord area. The coastal municipality of Tysfjord is better known for its whale watching than its birdwatching but the region has still a lot to offer. Thanks to a range of habitats the area has a varied birdlife. Though the area has no large seabird colonies, there is a small nature reserve at Ramnholmen with breeding populations of Arctic tern and common tern.
Климат
Арктикалық айнаның солтүстігінде орналасқандығын ескерсек, климат таңғаларлықтай қоңышпенді. Кьопсвиктегі орташа жылдық температура 4,2 °C (40 °F), ал орташа жылдық жауын-шашын мөлшері жаз айлары әдетте жағымды, бірақ көбінесе ұзаққа созылатын жаңбыр болуы мүмкін. Маусым, шілде және тамыз айларындағы орташа айлық 24 сағаттық температура сәйкесінше 10,9 °C (52 °F), 13,3 °C (56 °F) және 12,5 °C (54 °F) құрайды, ал тәуліктік ең жоғары орташа температура шамамен 16 °C (61 °F) болады. Орташа температура 4 айдан астам уақыт бойы, статистикалық деректер бойынша 17 қарашадан 30 наурызға дейін нөлден төмен болады, ал қаңтар айының орташа температурасы 2,7 °C (27 °F) шамасында. Қазан айы орташа жауын-шашын мөлшері бойынша ең жаңбырлы ай, ал мамыр айы – ең құрғақ ай. Түн ортасынан күн көрінуі мамырдың соңынан шілде айының ортасына дейін байқалады, ал күн көктем мен қыс айларында горизонттың астында қалады. Солтүстік жарық қыс және күздің аясында жиі көрінеді.
The climate is surprisingly temperate considering the location north of the Arctic Circle. Mean annual temperature in Kjøpsvik is 4.2 °C (40 °F) and mean annual precipitation is Summer is usually pleasant, although there might be persistent rain. Average monthly 24 hr temperature in June, July, and August is 10.9 °C (52 °F), 13.3 °C (56 °F), and 12.5 °C (54 °F), with average daily high about 16 °C (61 °F). The average temperatures are below freezing for slightly more than 4 months, statistically from 17 November to 30 March, with January average of 2.7 °C (27 °F). October is the wettest month with on average precipitation, May is the driest with
The midnight sun can be seen from the end of May to mid July, and the sun is below the horizon from the beginning of December to mid January. The aurora borealis is commonly seen in winter and late autumn.
Көлік
Tysfjord – Норвегиядағы Еуропалық E6 автожолы автомобиль паромдарына тәуелді болатын жалғыз аймақ. Богнес пен Скарбергет арасында (E6 бағыты) және Богнес пен Лёдинген арасында (Еуропалық E10 бағытымен және Лофотенге жалғасатын) паром қатынастары бар. Фьордтың оңтүстігіндегі Драг пен солтүстік жағалаудағы Кёпсвик арасында да паром жүзеді. Кёпсвик Норвегияның 827 ұлттық жолы арқылы E6 автожолымен және Нарвик қаласымен байланысқан, паромдық өткелдер жоқ. Бұл E6 бағытына балама болып табылады, сонымен қатар Стетинд тауына жақынға жетуге қолайлы жол. Егер Tysfjord аймағында ауа райы нашарлап, паром қатынастары тоқтатылса, Норвегия жол жүзінде екіге бөлінеді. Жол байланысы Швеция арқылы сақталғанымен, бұл өте ұзақ сапарға айналады. Ең жақын әуежай – Эвенес. Нарвик қаласында да шағын әуежай болған.
Tysfjord is the only location in Norway where the European route E6 highway depends on a car ferry. There are ferry connections from Bognes to Skarberget (route E6) and from Bognes to Lødingen (connecting to route European route E10 and Lofoten). There is also a ferry connecting Drag south of the fjord with Kjøpsvik on the northern shore. Kjøpsvik is connected to the E6 highway and Narvik by Norwegian National Road 827, with no ferry crossings. This might be an alternative to route E6, and is also the route of choice to get close to the mountain Stetind. If Tysfjord experiences bad weather and the ferry connections are shut down, Norway is cut in two road wise. A road connection is still maintained, albeit through Sweden, which makes it a very long drive. The closest airport is Evenes. There was also a small airport in Narvik.