Кіріспе
Тромс муниципалитеті, Норвегия
Харстад муниципалитеті, Норвегия
the municipality of Harstad, Norway
Харстад (, Қала 1904 жылы қалыптастырылған. Муниципалитет құрамына Эльгснес, Фаускеваг, Гаусвик, Гротавар, Касфьорд, Лунденес, Нергарден және Сорвика ауылдары кіреді. Муниципалитет Норвегияның 356 муниципалитеті ішінде аумағы бойынша 226-шы, ал халық саны бойынша 49-шы орында тұр. Халық тығыздығы – адамға шаққанда және соңғы он жылда халық саны 2,5% артқан.
География
Муниципалитет Тромс пен Финнмарк аймағының оңтүстігіндегі көптеген аралдарда орналасқан. Муниципалитеттің көп бөлігі Норвегияның ең үлкен жағалау аралы – Хинноя аралында орналасқан (Свалбард архипелагындағы үш арал одан ірі). Муниципалитеттің солтүстік бөлігі Гритёя, Бяркёя, Сандсёя, Хеллёя, Флатёя және Крёттёя сияқты кіші аралдарда, сондай-ақ Андфьорден (батысқа қарай) мен Вэгсфьорден (шығысқа қарай) арасындағы көптеген одан да кіші аралдарда жатыр. Муниципалитет құрамына Арнёя, Грессхолман, Хеллёя, Кьеёя, Кьётта, Кьёттакальвен, Флатоя, Мелойвер, Мага, Рогла, Лилле Рогла және Акерёя сияқты бірнеше кіші аралдар кіреді. Харстад батысында Квефьорд муниципалитетімен, ал оңтүстігінде Тьелдсунд (Нордланд округінде) муниципалитетімен шектеседі. Оңтүстік-шығыста Тьелдсунд көпірі Хиннояны Сканланд муниципалитетімен және Тьелдсунд арқылы материкпен байланыстырады, ал солтүстік-шығыста Вэгсфьорден орналасқан, онда Харстад Ибестад муниципалитетімен су шекарасын бөліседі. Қаланың өзі Хиннояның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан; ол аралдағы жалғыз қала және «Вэгсфьорденнің маржаны» (Vågsfjordens perle) деп белгілі. Харстадтың ең биік тауы – Сетертинден, ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ол Харстадтың оңтүстігіндегі Сандторг ауылына жақын жерде орналасқан. Квефьорд муниципалитетімен шекаралас, муниципалитеттің солтүстік-батыс бөлігінде биік тау – Нупен орналасқан.
Климат және жарық
Арктикалық шеңбердің солтүстігінде орналасқанға қарамастан, Харстадта құрғақ жазғы субарктикалық климат (Кеппен климаттық жіктемесі: Dsc) немесе (бар болғаны жарты градус С) сирек кездесетін суық жазғы Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктемесі: Csc) болады. Харстадта салыстырмалы түрде жұмсақ, ылғалды қыстар мен салқын, құрғақ жаздар бақыланады. Харстад Арктикалық шеңберден солтүстікке қарай орналасқан көптеген аймақтардағы қатыгез қыстарға тап болмайды, батыстағы таулар Атлантика мұхиттарының күшті желдерінен қорғайды, ал шығысында Скандинавия тауларының басты бөлігі орналасқан. Қаланың қысы Пекин, Чикаго және Торонто сияқты 25 градусқа оңтүстікке қарай орналасқан ірі қалалардың қыстарынан жылырақ. Харстадтағы жаз суық, орташа ең жоғары температура 22 °C (72 °F) шегін сирек асырады. Метеостанция 2002 жылдың тамызында ашылғалы бері 2014 жылдың шілдесі ең жылы ай болды, орташа температурасы 16,9 °C (62 °F), күндізгі орташа ең жоғары температурасы 21,8 °C (71 °F), ал 10 шілдедегі ең жоғары температура 31,7 °C (89 °F) тіркелді. 2010 жылдың ақпан айында ең төменгі температура 16,1 °C (3 °F) болды. Ең суық ай 2003 жылдың қаңтары болды, орташа температурасы 6,5 °C (20 °F), күндізгі орташа ең төменгі температурасы 9,5 °C (15 °F) тіркелді. Қала жаз айларында, 22 мамырдан 18 шілдеге дейін, түн ортасында күнге толы болады. Сонымен қатар, мамырдың басынан тамыздың басына дейін күн батқаннан кейін бірнеше сағатқа дейін көктемгі шолу пайда болады, күн көкжиектің астына жақындағандықтан қараңғылық болмайды. Күннің көкжиектің астында қалатын полярлық түні 30 қарашадан 12 қаңтарға дейін созылады. Осы уақытта таң мен кешкі шолу 3-4 сағатқа созылады, кейде оңтүстікке қарай түрлі-түсті аспан пайда болады. Қаңтардың соңынан бастап күннің ұзақтығы жылдам өседі, наурыз айында 12 сағатқа, ал сәуірде 18 сағатқа жетеді. Харстад солтүстік жарығы (Aurora borealis) аймағының ортасында орналасқан, аспан ашық болғанда солтүстік жарығын көруге болады, бірақ жаз айларында үздіксіз күн сәулесіне байланысты көрінбейді.
Тарих
Харстад қаласы 1904 жылғы 1 қаңтарда муниципалитет ретінде құрылды, ол үлкен Тронденес муниципалитетінен бөлініп, жаңа ғана ladested (кіші теңіз порты) мәртебесін алды. Харстад қаласының алғашқы халқы 1246 адамды құрады. 1960 жылдары Норвегияда Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1964 жылғы 1 қаңтарда Харстад қаласы (халық саны: 3808) көршілес Сандторг муниципалитетімен (халық саны: 7512) және Тронденес муниципалитетімен (халық саны: 6567) біріктіріліп, 17 882 тұрғыны бар жаңа, ірі Харстад муниципалитеті құрылды. Бірігуге дейін Харстад қаласында 3808 тұрғын болды. 2013 жылғы 1 қаңтарда көршілес Бьяркой муниципалитеті (солтүстікке қарай) Харстадпен біріктіріліп, жаңа, ірі Харстад муниципалитеті құрылды. 2020 жылғы 1 қаңтарда муниципалитет жаңа Тромс-ог-Финнмарк округінің құрамына енді, ол бұрынғы Тромс округінің орнына келді. 2024 жылғы 1 қаңтарда Тромс-ог-Финнмарк округі бөлінді және муниципалитет қайтадан Тромс округінің құрамына кірді. Соңғы жылдары қала орталығынан солтүстікке қарай орналасқан Тронденес түбегінде 3000 жылдық қола балта және 2600 жылдық қола мойлық табылды. Бұл, теңіз жағасына жақын салынған обалармен бірге, Харстад аймағында дамыған қола дәуірі мәдениетінің белгісі. Шамамен 200 жылдары аймақта темір дәуірі мәдениетінің жақсы дамығанын көрсететін маңызды археологиялық дәлелдер де бар. Тронденес Хеймскринглада викинг дәуіріндегі билік орталығы және маңызды мәселелерді талқылауға арналған орын (Трондартинг) ретінде еске алынады. 2020 жылы археологтар Харстад қаласынан оңтүстікке қарай, Тьелдсундт бұғазының бойында орналасқан Сандторгтің Солтүстік Норвегиядағы викинг дәуіріне қатысты жалғыз сауда орыны екенін анықтады. Тьелдсундт бұғазы сол кездегідей, бүгінде де маңызды кеме жолы болып табылады. Қала сыртында орналасқан Тронденес шіркеуі – әлемдегі ең солтүстік ортағасырлық шіркеу, ол 13-15 ғасырларға дейін сақталған. Шіркеуге іргелес Тронденес тарихи орталығы орналасқан, ал жақын жерде Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған үлкен құрлықтағы «Адольф» пушкасы мен нацистер салған төрт пушканың соңғысы тұр. Харстад – Норвегияның осы бөлігіндегі Екінші дүниежүзілік соғыстан көп зардап көрмеген сирек қалалардың бірі.
]] (to the north) was merged with Harstad, forming a new, larger municipality of Harstad. On 1 January 2020, the municipality became part of the new Troms og Finnmark county which replaced the old Troms county. On 1 January 2024, the Troms og Finnmark county was divided and the municipality once again became part of Troms county. In recent years, a 3000 year old bronze axe and a 2600 year old bronze collar have been found at the Trondenes peninsula, just north of the city center. These, together with the burial cairns built close to the sea, are indications of a well developed Bronze Age culture in the Harstad area. There is also substantial archeological evidence of a well developed Iron Age culture in the area, around 200 AD. Trondenes is mentioned in the Heimskringla as a power centre in the Viking Age and a place to meet and discuss important issues (Trondarting). In 2020 archeologist concluded that Sandtorg, located along the Tjeldsundet strait, south of the town of Harstad, was the location of the only known Viking Age trading place in Northern Norway. The Tjeldsundet strait was very likely an important ship lane back then as it still is today. Trondenes Church, the world's northernmost medieval church, which dates back to the 13th–15th century, is situated just outside the town. Adjacent to the church is the Trondenes Historical Center and nearby is the Adolf Gun, an enormous land based cannon from World War II, and the last of four cannons originally constructed by the Nazis. Harstad is one of the few towns in this part of Norway which were left largely undamaged by World War II.
Атаудың шығу тегі
Қала (және қала) ескі Харстад шаруашылығының атымен аталған, себебі қала сол шаруашылықтың бұрынғы орнында салынған. 2017 жылдың 6 ақпанында Харстад муниципалитеті муниципалитет үшін саам тіліндегі мақұлдауға тең атауды қабылдады: Hárstták. Саам тіліндегі атаудың жазылуы қолданылуына қарай өзгереді. Ол жеке жазылғанда Hárstták деп аталады, ал саам тілінде "Харстад муниципалитеті" деген мағынаны білдіргенде Hársttáid suohkan деп аталады.
Елтаңба
Герб 1953 жылғы 24 сәуірде бекітілді. Ресми сипаттамасы: "Азур, екі толқынды күміс жолақ" (To bølgende sølv bjelker på blå bunn). Бұл гербтің көк түсті фонға (табанға) және екі толқынды жолақтан тұратындығын білдіреді. Жолақтар күміс түсті, яғни әдетте ақ түспен боялады, бірақ егер металдан жасалса, күміс қолданылады. Фондағы көк түс теңіздің маңыздылығын көрсетеді, ал толқынды жолақтар теңіз толқындарын бейнелейді. Харстад қаласы муниципалитет құрамында болғандықтан, әдетте герб қалқанының үстінде қабырға тәжі көрсетіледі. Гербті Жардар Лунде мен Халвард Трэтеберг бірлесіп жасаған.
Үкімет
Харстад муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), амбулаториялық денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге қызмет көрсету, әлеуметтік жәрдем және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, муниципалдық жолдар мен коммуналдық желілерді ұстауға жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Әкім муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Midtre Hålogaland аудандық соты мен Hålogaland апелляциялық сотының қарауында.
Муниципалды кеңес
Харштадтың муниципалдық кеңесі (Kommunestyre) 35 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және бұрынғы құрамы көрсетілген.
Экономика
Солтүстік Норвегияның мұнай өнеркәсібі Харстад қаласында шоғырланған; оның ішінде Statoil компаниясының Солтүстік Норвегиядағы жаңа операциялық аймағы үшін бас кеңсесі, Солтүстік Норвегиядағы DNV кеңсесі, сондай-ақ TotalEnergies, Det Norske Oljeselskap ASA және Aibel сияқты басқа да өңірлік кеңселер орналасқан. Харстадта кеме жасаушылық қызметтері мен экономика үшін маңызды басқа да салалар да бар. Харстад және оны қоршаған аймақтар дәстүрлі түрде Солтүстік Норвегияның ең өнімді ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып келген. Теңіз деңгейінен жоғары көтеріліп, құрғақ жерге айналған ежелгі теңіз түбі, егіншілікке өте қолайлы, құнарлы топырақтарды қалыптастырған.
Институттар мен мәдениет
Қалада маусым айында жыл сайын бір аптаға созылатын Солтүстік Норвегия фестивалі өтеді. Сонымен қатар, қазан айының әр жылы Арктикалық бейнелеу және кино фестивалі ұйымдастырылады. Гарстад университетінің колледжінде шамамен 1100 студент оқиды, және әлемнің түкпір-түкпірінен келген студенттермен белсенді алмасу бағдарламасы бар. Харстадтағы аурухана Солтүстік Норвегия университеттік ауруханасының бөлігі болып табылады. Ең сәтті жергілікті футбол командасы – Харстад Идретцлаг (ХИЛ), ал ең сәтті баскетбол командасы – Харстад Викингс. Харстад – әлемдегі ең көне желкенді шхуна, сонымен қатар Норвегияның «желкенді патшайымы» деп аталатын Анна Рогде кемесінің туған порты. Харстад кемпингі – муниципалитет аумағында орналасқан кемпинг.
Әскери байланыстар
Харстадтың дәстүрлі түрде Норвегия қарулы күштерімен берік байланысы бар. Kystjegerkommandoen (Жағалау рейнджерлерінің командасы) өзінің негізгі базасын Тронденес, Харстадта орналастырған. Marinejegerkommandoen Харстадтың оңтүстігіндегі материкте орналасқан Тьелдсундтың Рамсунд қаласында дислокацияланған. Генерал Карл Густав Флейшер 2-ші дүниежүзілік соғыста Норвегия қарулы күштерінің далалық операцияларын басқарды, оның ішінде 7500 сарбаз солтүстіктен нацистік Германияны Нарвикке дейін ығыстырып, 1940 жылғы 28 мамырда Нарвикті қайта басып алуға қатысты. Харстадтағы бір көше оның құрметіне Генерал Флейшерс көшесі деп аталды. 1945 жылғы 4 мамырда «Operation Judgement, Kilbotn» операциясы өтті, онда Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің Fleet Air Arm бөлімшесі Харстад ауданындағы Килботн ауылындағы U-кемелер базасына шабуыл жасап, екі кеме мен бір U-кемені батырды. Харстад сонымен қатар «Forsvarets Musikkorps Nord Norge» Норвегия армиясының оркестрінің, кәсіби музыканттар құрамындағы туған қаласы.
Көлік
Қаланың әуежайы – Харстад/Нарвик әуежайы, Эвенес, қала орталығынан жолмен материкте орналасқан. Әуежай Осло, Тронхейм, Бодё, Тромсё және Анденес қалаларына күнделікті рейстер ұсынады. Әр таңда "Хуртигрутен" кемесінің солтүстік және оңтүстік бағыттары Харстадта тоқтайды. Харстад пен Тромсё, Финнес, Сенья және басқа да жерлер арасында жылдам кемелер тұрақты түрде қатынайды. Аймақта бірнеше паром және автобус бар, ал Харстадта қалалық автобустар жүреді.