Үшінші Рейхтің ішінде: Альберт Шпеердің естеліктері

Кіріспе

Альберт Шпеердің 1969 жылғы естеліктері «Үшінші рейхтің ішінде» (Erinnerungen, «Естеліктер») – бұл 1942-1945 жылдар аралығында нацистік қару-жарақ министрі болған Альберт Шпеердің жазған естеліктері. Ол осы кезеңге дейін Адольф Гитлердің бас сәулетшісі болды. Бұл кітап нацистік Германияның ішкі құрылысы мен басшылығының ең толық сипаттамаларының бірі саналады, бірақ Шпеердің нацистік қылмыстарды талқыламауы және оның оларға қатысы немесе хабардарлығы туралы сұрақтар туындатуы себепті даулы. Алғаш рет 1969 жылы жарық көрген, ал 1970 жылы ағылшын тіліне аударылған. Нюрнберг процесінде Шпеер қару-жарақ министрі қызмет еткен кезеңде қару-жарақ фабрикаларында тұтқындарды пайдаланғаны үшін 20 жылға түрмеге кесілді. 1946 жылдан 1966 жылға дейін Шпандау түрмесінде жазасын өтеген кезінде ол 2000 беттен астам жеке естелік жазды. Оның алғашқы нұсқасы 1953 жылдың наурыз айынан 1954 жылдың 26 желтоқсанына дейін жазылды. 1966 жылдың 1 қазанында босатылғаннан кейін ол Федералдық мұрағаттың құжаттарын пайдаланып, өзінің өмірбаянын қайта өңдеді. Оған редакторлық көмек көрсеткендер: Вольф Йобст Сидлер, Ullstein және Propyläen баспалары, сондай-ақ Жоахим Фест. Бұл қолжазба екі кітаптың жарық көруіне әкелді: біріншісі – Erinnerungen («Естеліктер») (Propyläen/Ullstein, 1969), ол ағылшын тіліне аударылып, 1970 жылы Macmillan баспасынан Inside the Third Reich деген атпен жарық көрді; екіншісі – Spandauer Tagebücher («Spandau күнделіктері») (Propyläen/Ullstein, 1975), ол да ағылшын тіліне аударылып, 1976 жылы Macmillan баспасынан Spandau: The Secret Diaries деген атпен шықты.

Қорытынды

Ішкі үшінші рейх Шпеердің балалық шағы туралы баяндаумен басталады, одан кейін ол Генрих Тессеновтің Берлин техникалық университетіндегі көмекшісі ретіндегі қызметі сипатталады. Шпеер Адольф Гитлердің Берлин университеті мен оның институтының студенттері мен профессорларына арналған сөзінде алғаш рет сөйлегенін естіді. Шпеер Гитлер коммунизмді қалай тоқтатуға болатынын және Германияның экономикалық жағдайының қалай жақсаратынын түсіндіргенде үміттенгенін айтады. Шпеер 1931 жылдың қаңтарында Ұлттық-социалистік партияға қосылды; ол: «Мен НСДАП-ты таңдаған жоқпын, бірақ Гитлердің ізбасары болдым, оның тартымды күші алғаш рет көрген кезде маған жетті және содан кейін маған босатылған жоқ» деп жазды. Шпеер көптеген нацистік шенеуніктердің, соның ішінде Йозеф Геббельс, Герман Геринг, Генрих Гиммлер, Рудольф Гесс, Мартин Борман және, әрине, Гитлердің тұлғаларын сипаттады. Шпеер Гитлердің Рейн аймағын қайта әскерилендіргеннен кейін жеке айтқан сөзін келтірді: «Біз ұлы империя құрамыз. Оған барлық германдық халықтар кіреді. Ол Норвегиядан басталып, Солтүстік Италияға дейін созылады. Мен өзім осыны іске асыруым керек». Кітаптың негізгі бөлігі Шлезвиг-Гольштейнде орналасқан Карл Дёництің үкіметіндегі Шпеер Гитлердің қазасы туралы хабар алғанда аяқталады. Одан кейін Еуропадағы соғыстың аяқталуы және Нюрнберг процесі туралы эпилог келеді, онда Шпеер соғыс кезіндегі әрекеттері үшін 20 жылға бас бостандығынан айырылды. 1970 жылдың 27 тамызында Kirkus Reviews жариялаған шолуда: «Шпеердің нацистік басшылықты, Гитлердің айналасындағы үнемі болатын интригалар мен бәсекелестікті, Гитлердің өзін, оның актерлық шеберлігін, қарапайымдылығын және ерекше тартымдылығын бейнелеуі қызықты және ашып береді» делінген. Алайда, 1973 жылғы Брин-Мор колледжінің шолуында Барбара Миллер Лейн: «Ғалымдар оның министрлігінің жұмысы туралы есебінде көптеген олқылықтарды анықтады, бұл оның шындығына күмән тудырады» деп жазды. Мартин Китченнің 2015 жылғы Шпеердің өмірбаяны да осы қорытындыға келді. Тағы бір сын – Шпеердің жойқын лагерлер туралы білмейтінін айтып, «жақсы нацист» бейнесін жасағаны. Бұл сынды көбінесе режиссер Ванесса Лапаның «Шпеер Голливудқа барады» атты деректі фильмі ұсынады. Фильмде нацистік Германия кезеңінен түпнұсқа бейнежазбалар мен Шпеермен сұхбаттар көрсетіледі, онда ол Нюрнберг процесінде және кітабында көрсетуге тырысқан үлкен алдау ашылады.

Inside the Third Reich begins with an account of Speer's childhood, followed by a description of his role as Heinrich Tessenow's assistant at the Technical University of Berlin. Speer first heard Adolf Hitler speak during an address to the combined students and faculty of Berlin University and his institute. Speer states he became hopeful when Hitler explained how communism could be checked and Germany could recover economically. Speer joined the National Socialist Party in January 1931; he wrote "I was not choosing the NSDAP, but becoming a follower of Hitler, whose magnetic force had reached out to me the first time I saw him and had not, thereafter, released me." Speer described the personalities of many Nazi officials, including Joseph Goebbels, Hermann Göring, Heinrich Himmler, Rudolf Hess, Martin Bormann, and, of course, Hitler himself. Speer went on to quote Hitler as telling him privately after the remilitarization of the Rhineland, "We will create a great empire. All of the Germanic peoples will be included in it. It will begin in Norway and extend to northern Italy. I myself must carry this out." The main body of the book effectively ends when Speer, by this point having joined Karl Dönitz's government seated in Schleswig Holstein, receives news of Hitler's death. This is followed by an epilogue dealing with the end of the war in Europe and the resulting Nuremberg trials, in which Speer was sentenced to a 20 year prison term for his actions during the war. A review by Kirkus Reviews on 27 August 1970 stated, "Speer's portrayals of the Nazi leadership, of the constant intrigues and rivalries among Hitler's entourage, and of Hitler himself, his histrionic virulence, his banality, and his peculiar magic, are engrossing and revealing." On the other hand, in a 1973 Bryn Mawr College review, Barbara Miller Lane wrote, "Scholars have observed so many gaps in his account of the operation of his ministry as to shed considerable doubt on the whole." Martin Kitchen's 2015 biography of Speer comes to much the same conclusion. Another kind of criticism is the claim that Speer pretended that he was unaware of the extermination camps and presented the figure of a "good Nazi". This criticism is mainly presented by the documentary film "Speer Goes to Hollywood" by the director Vanessa Lapa. The film presents original videos from the Nazi Germany period and conversations with Speer, in which the great deception he tried to present at the Nuremberg trials and in his book is revealed.