Кіріспе

Қаптамалы жануарлар туысы. Ағаш кенгурулары – Dendrolagus туысына жататын, ағаштарда қозғалуға бейімделген қаптамалы жануарлар. Олар Жаңа Гвинея және Квинслендтің солтүстік-шығысындағы тропикалық ормандарда, сондай-ақ аймақтың кейбір аралдарында мекендейді. Барлық ағаш кенгурулары аң аулау және орталықтарының жойылуы салдарынан қорғауға алынған. Олар – ағаштарда тіршілік ететін жалғыз макроподтар.

Эволюциялық тарих

Ағаш кенгуруларының эволюциялық тарихы, мүмкін, жаңбырлы ормандарда тіршілік ететін падемелонға ұқсас ата-тектен басталады. Бұл жағдай ата-тек падемелондарды құрғақ, тасты ортада өмір сүруге мәжбүр етті. Жаңа ортаға бейімделудің бірнеше буынынан кейін, падемелондар тау валлабилеріне (Petrogale spp.) эволюциялаған болуы мүмкін. Бұл бейімделушілік стратегия тау валлабилеріне миоцен дәуірінің ортасында Азиядан Австралияға келген Малайзиялық жаңбырлы ормандарына оңай бейімделуге мүмкіндік берді. Плейстоцен кезеңіндегі жаһандық суыну Австралия мен Жаңа Гвинеядағы құрғақтықтардың өсуіне және жаңбырлы ормандардың қысқаруына әкелді. Жаңбырлы ормандардың тарылуы Бохра популяцияларын оқшаулады, нәтижесінде бүгінгі ағаш кенгурулары (Dendrolagus spp.) пайда болды. Олар географиялық тұрғыдан шағын және әртүрлі жаңбырлы ормандардың бөліктерінде тіршілік етуге бейімделіп, ағаштарда тіршілік етуге одан да артық маманданған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ағаш кенгурулары Жаңа Гвинеяның тропикалық жаңбырлы ормандарында, Австралияның солтүстік-шығысында және осы аймақтағы кейбір аралдарда, әсіресе Шутэн аралдары мен Раджа Ампат аралдарында қоныстанды. Көбінесе таулы жерлерде кездессе де, бірнеше түр жазықтарда да таралған, мысалы, сәйкес атауы бар жазық ағаш кенгуруы. Аң аулау және қоныс ортасын жою себепті көптеген ағаш кенгуруларының түрлері қауіпті жағдайда деп есептеледі. Өмір салтының көп бөлігі ағаштарға өрмелеу және секіруден тұратындықтан, олар тиісті қозғалыс әдісін дамытқан. Ағаш кенгурулары Австралия құрлығында тіршілік ететін дала кенгуруларынан өзгеше, ағаш басында гүлденеді. Австралияда ағаш кенгуруларының екі түрі табылған: Беннетт (D. bennetianus), ол Дэнтри өзенінен солтүстікке қарай және Лумхольц (D. lumholtzi). Ағаш кенгурулары биік таулы аймақтарға жақсы бейімделген. Ағаш кенгурулары көбейіп-өсу үшін қолайлы және ыңғайлы жер табуы керек, себебі олар жылына бір ғана бала туады. Олардың босану маусымы тыныш және ақырын жүзеге асады. Жаңбыр маусымында ағаштардың арасында сақ көбейеді. Олардың мекендейтін жерлері қауіп-қатерге толы, себебі олар аметист питоны сияқты табиғи жыртқыштардың жеміне оңай түседі, ол да ағаштарға өрмелеп, онда тіршілік етеді. Ағаш кенгурулары таулы және жазық жерлерде өмір сүре алады.

Сипаттама

Лумгольц ағаш кенгуруы – барлық ағаш кенгуруларының арасындағы ең кішкентай түрі. Оның денесі мен басының ұзындығы шамамен 46-64 см, ал құйрығы 64-87 см, еркектерінің орташа салмағы 7,2 кг (16 фунт), ал әйелдерінікі 5,9 кг (13 фунт) құрайды. Дорья ағаш кенгуруының ұзындығы 85-105 см, ұзын құйрығы бар және салмағы 10-15 кг. Мачи ағаш кенгуруының денесі мен басының ұзындығы 81 см (20-ден 32 дюймға дейін), ересек еркектерінің салмағы 9-11 кг (20-25 фунт), ал ересек әйелдерінікі 7-9 кг (15-20 фунт) болады. Қаңқалы ағаш кенгуруының ұзындығы 75-90 см (30-35 дюйм), аталықтары аналықтарынан айтарлықтай үлкен, ал салмағы 8-15 кг (18-33 фунт) аралығында. Ағаш кенгурулары ағаш өміріне бейімделудің бірнеше ерекшеліктерін көрсетеді. Құрлықтағы кенгурулармен салыстырғанда, ағаш кенгуруларының артқы аяқтары ұзын және кең, ал тырнақтары қисық болып келеді. Олардың алақандары мен табандарының астыңғы жағында да ұстауға арналған, губка тәрізді қабаттар бар. Ағаш кенгуруларының құйрығы құрлықтағы кенгуруларға қарағанда әлдеқайда үлкен және иілгіш, бұл оларға ағаштар арасында қозғалғанда тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Жерде қозғалыс, нағыз кенгурулар сияқты, секіру арқылы жүзеге асырылады. Құрлықтағы кенгурулар сияқты, ағаш кенгурулары да денелерін салқындату үшін тер шығармайды, керісінше, алдыңғы аяқтарын тілдерімен лайлап, ылғалдың булануына мүмкіндік береді, бұл дене температурасын реттеудің бейімделген түрі болып табылады.

Жылжыну

Ағаш кенгурулары жерде жай және ұқыпсыз. Олар шамамен адам жүрісімен жылдамдықпен қозғалады және ауыр құйрығын теңестіру үшін денелерін алға қарай иіп, қиындықпен секіреді. Дегенмен, ағаштарда олар батыл және епті. Олар ағаш діңіне алдыңғы аяқтарын орап, алдыңғы аяқтарын сығалап, күшті артқы аяқтарымен ағашқа секіріп көтеріледі. Олар шебер секірушілер, бір ағаштан екіншісіне секіргендері тіркелген, және жарақатсыз жерге немесе одан да биікке секіру қабілетіне ие.

Диета

Ағаш кенгуруының негізгі тамағы – ағаштардан жинаған жапырақтар мен жемістер, бірақ кейде жерден табылған қалдықтарды да жейді. Ағаш кенгурулары дәнділер, гүлдер, түрлі-түрлі жаңғақтар, ағаш шырыны және ағаш қабығымен де қоректенеді.

Көбею

Ағаш кенгуруларының жабайы табиғатта көбеюі туралы көп мәлімет жоқ. Жарияланған барлық деректер тұтқындағы жануарлардан алынған. Әйел кенгурулар 2,04 жасқа келгенде, ал еркектер 4,6 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Әйелдің фертильді кезеңі шамамен екі айға созылады деп есептеледі. Олардың ұрпақтарының даму және жетілу мерзімі сүтқоректілер арасындағы ең ұзақтарының бірі болып табылады; жас кенгурулардың аналық қорабында өмір сүру мерзімі 246–275 күнге созылады, ал олардан сүттен айыру 87–240 күннен кейін жүзеге асады.

Қауіптер

Ағаш кенгуруларына ең маңызды екі қауіп – тіршілік ортасының жойылуы және аң аулау. Ағаш кенгуруларының қоныс орындары ағаш өңдеу және ағаш өндірісімен, сондай-ақ кофе, күріш және бидай өндірісімен жойылған немесе алмастырылған. Мұндай тіршілік ортасының жоғалуы ағаш кенгуруларын жабайы үй иттері сияқты жыртқыштарға көбірек сезімтал етеді. Жергілікті халықтың аң аулауы да ағаш кенгуруларының санының азаюына елеулі үлес қосады.

Тұтқындық

2021 жылы бес түрі тұтқында ұсталады. Оларға Goodfellow (D. goodfellowi) және Matschie (D. matschiei) кенгуруларының популяциялары, сондай-ақ Lumholtz (D. lumholtzi), Grizzled (D. inustus) және Doria (D. dorianus) ағаш кенгуруларының аз сандық тобы кіреді. Бұл жануарлар Солтүстік Америка, Океания және Еуропаның түрлі мекемелерінде сақталады, ал Азияда олардың саны аз. Әлемдік зоопарктар мен аквариумдар қауымдастығы аймақтық зоологиялық қауымдастықтармен бірлесіп, табиғаттағы популяциялардың сыртындағы өсіп-өнуге жарамды популяцияларды және генетикалық әртүрлілікті сақтау үшін өсіру бағдарламаларын үйлестіреді. 2014 жылдың қараша айында Аделаида зообағында анасы құлаған бұтақтан қаза тапқан жетім кенгуру баланы сары аяқты тас валлабидің қапшығына ауыстырды. Бала аман қалды, оны оның орынбасар анасы – тас валлаби сәтті өсірді. 2022 жылдың 29 сәуірінде Бронкс зообағы 2008 жылдан бері зообақта туған алғашқы Matschie ағаш кенгуруының тууы туралы хабарлады. Бала туған кезде адам саусағының тырнағындай кішкентай болды.