Кіріспе

Афазиология – ми зақымдануы салдарынан туындайтын тілдің бұзылуын зерттейтін ғылым, оның себептері нейроқан тамырларының апаты – қан кету, инсульт – немесе түрлі нейродегенеративті аурулар, соның ішінде әртүрлі деменция түрлері болуы мүмкін. Афазия деп аталатын бұл нақты тіл кемшіліктері, тілді өндіру немесе түсіну қабілетінің бұзылуы ретінде анықталады, оларды саңыраулық немесе ауыздың сал қалуы сияқты қарапайым себептерге жатқызуға болмайды. Көптеген афазия түрлері сипатталған, бірақ ең белгілілері екеу: экспрессивті афазия (Брока афазиясы) және рецептивті афазия (Вернике афазиясы немесе сенсорлық афазия).

Жедел афазиялар

Жедел афазиялар көбінесе инсульт салдарынан тіндік зақымданудың нәтижесі болып табылады.

Экспрессивті афазия

Алғаш рет француз неврологы Пол Брока XIX ғасырда сипаттаған экспрессивті афазия, зардап шеккендердің сөйлеуінде мол сөздік қорын көрсетсе де, грамматикалық кемшіліктерге алып келеді. Ол негізінен мазмұндық сөздерден, яғни есімдер мен етістіктерден тұратын, ал кем дегенде ағылшын тілінде, мақалалар мен предлогтар сияқты кіші грамматикалық сөздердің болмауымен ерекшеленеді. Осы байқаулар «телеграфтық сөйлеу» және соңғы кезде «аграмматизм» терминдерінің пайда болуына себеп болды. Экспрессивті афазиямен ауыратын адамдардың грамматика білімін қаншалықты сақтайтыны күрделі мәселе болып табылады. Дегенмен, олардың сөйлеу тілін түсіну қабілеті көбінесе сақталады және олардың сөзі көбінесе өз ойларын жеткізуге жеткілікті болғандықтан, олардың сөйлеуінің аграмматикалық сипаты бұл бұзылыстың негізінен тілдің экспрессивті механизмдеріне қатысты екенін көрсетеді, ол ойларды дұрыс құрылған сөйлемдерге айналдырады. Экспрессивті афазияның экспрессивті бұзылу ретінде қаралуына оның бет әлпетінің қимылдарымен жиі байланысы және анатомиялық орналасуы да себеп. Экспрессивті афазия мидың көптеген аймақтарына келген зақымдар нәтижесінде туындауы мүмкін, бірақ ең көп кездесетіні – төменгі маңдайлық гирус, ол тіл мен ауызды басқаратын моторлық қабықпен жанасады және перивентрикулярлық ақ затқа дейін созылады. Осы аймақтың «Брока аймағы» деп аталуы заңды. Алайда, қызықты зерттеулер экспрессивті афазиямен ауыратын адамдарда да түсініксіздіктердің бар екенін көрсетті. Бұл кемшіліктер көбінесе грамматикалық тұрғыдан дұрыс болғанмен, сөздердің реті бойынша ерекшеленетін сөйлемдерді қамтиды. Ең қарапайым мысал – «Жігіт қыздың қолынан құтылды» сияқты пассивті сөйлемдер. Экспрессивті афазиямен ауыратын адамдар қыздың құтылғанын түсінуде қиындыққа тап болуы мүмкін, бірақ «Тышқан мысықтан құтылды» деген сөйлемді оңай түсінеді, себебі бұл жағдайда әлем туралы білім дұрыс түсіндіруге көмектеседі. Алайда, «Мысық тышқаннан құтылды» деген сөйлем де түсініксіз болар еді. Бұл деректер грамматикалық қабілеттің Брока аймағының ерекше функциясы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Брока аймағының (төменгі маңдайлық гирустың табаны) зақымдануы Брока афазиясын тудырмайды, керісінше, жеңіл диспрозодия мен аграфияны тудырады, кейде сөздерді табуда қиындықтар мен жеңіл дизартриямен бірге жүреді. Брока афазиясын тудыру үшін басқа қандай аймақтар зақымдануы керек екені туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кейбіреулер төменгі прероландтық моторлық жолақтың (глософарингеялық бұлшықеттерді басқаруға жауапты моторлық қабықша аймағы) зақымдануы да қажет екенін айтады.

Рецептивті афазия

Рецептивті афазияны алғаш рет Броктың замандасы, неміс неврологі Карл Верникке сипаттаған. Рецептивті афазиясы бар адамдардың сөйлеуі еркін және грамматикалық дұрыс болып көрінеді, бірақ мағынасы аз болады. Түсіну қабілеті нашарлайды, бірақ пациенттер жеке сөздерді түсінуде қиындық сезсе де, сөздерді контекстте оңай түсіне алады. Зерттелушілер сөзді таба алмағандықтарын өтеу үшін, оның орнына басқа сөздермен сипаттауға тырысады. Аномиялық афазиясы бар адамдар да затты қалай қолдану керектігін біледі, бірақ сол заттың атын айта алмайды. Тіл аймағында немесе оған жақын орналасқан кез келген зақым аномиялық афазияға алып келуі мүмкін. Афазияның басқа түрлері қалпына келтіру кезеңінде көбінесе аномиялық афазия синдромына ауысады. Оның үш түрі бар: прогрессивті сөйлеу қиындығы афазиясы (PNFA), семантикалық деменция (SD) және логопеникалық прогрессивті афазия (LPA).

Тарих

Тоғызыншы ғасыр афазиология эволюциясындағы ең маңызды кезеңді белгіледі, бұл Франц Йозеф Галлдың еңбектерімен басталды. Галл – қазіргі заманғы локализация теориясының негізін қалаушы және мида тіл орталығы бар деген идеяның бастауы. Дегенмен, тілдің анатомиялық өкілдігіне ие екенін көрсететін нақты дәлелдер 1861 жылы Пол Броканың Леборн мырзаның, сондай-ақ Тан есімімен танылған жағдайын зерттегенге дейін табылмады. Қазір Брока аймағы деп белгілі болған аймақтың ашылуынан кейін, Карл Вернике 1874 жылы "Афазия симптомдарының жиынтығы: анатомиялық негіздегі психологиялық зерттеу" атты танымал еңбегін жариялады. Бұл еңбек афазиология саласындағы ең беделді еңбектердің бірі саналады. Онда Вернике афазияның көптеген түрлерін сипаттап, афазияның классикалық моделінің негізін қалады.