Сөйлеу қабілетінің бұзылуы: Афазия түрлері мен себептері
Aphasiology
Афазиология – сөйлеу қабілетінің бұзылуын зерттейтін ғылым. Инсульт, деменция салдарынан туындайды. Брока және Вернике афазиясы – ең көп кездесетін түрлері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Афазиология – ми зақымдануы салдарынан туындайтын тілдің бұзылуын зерттейтін ғылым, оның себептері нейроқан тамырларының апаты – қан кету, инсульт – немесе түрлі нейродегенеративті аурулар, соның ішінде әртүрлі деменция түрлері болуы мүмкін. Афазия деп аталатын бұл нақты тіл кемшіліктері, тілді өндіру немесе түсіну қабілетінің бұзылуы ретінде анықталады, оларды саңыраулық немесе ауыздың сал қалуы сияқты қарапайым себептерге жатқызуға болмайды. Көптеген афазия түрлері сипатталған, бірақ ең белгілілері екеу: экспрессивті афазия (Брока афазиясы) және рецептивті афазия (Вернике афазиясы немесе сенсорлық афазия).
Aphasiology is the study of language impairment usually resulting from brain damage, due to neurovascular accident—hemorrhage, stroke—or associated with a variety of neurodegenerative diseases, including different types of dementia. These specific language deficits, termed aphasias, may be defined as impairments of language production or comprehension that cannot be attributed to trivial causes such as deafness or oral paralysis. A number of aphasias have been described, but two are best known: expressive aphasia (Broca's aphasia) and receptive aphasia (Wernicke's or sensory aphasia).
Жедел афазиялар
Жедел афазиялар көбінесе инсульт салдарынан тіндік зақымданудың нәтижесі болып табылады.
Acute aphasias are often the result of tissue damage following a stroke.
Экспрессивті афазия
Алғаш рет француз неврологы Пол Брока XIX ғасырда сипаттаған экспрессивті афазия, зардап шеккендердің сөйлеуінде мол сөздік қорын көрсетсе де, грамматикалық кемшіліктерге алып келеді. Ол негізінен мазмұндық сөздерден, яғни есімдер мен етістіктерден тұратын, ал кем дегенде ағылшын тілінде, мақалалар мен предлогтар сияқты кіші грамматикалық сөздердің болмауымен ерекшеленеді. Осы байқаулар «телеграфтық сөйлеу» және соңғы кезде «аграмматизм» терминдерінің пайда болуына себеп болды. Экспрессивті афазиямен ауыратын адамдардың грамматика білімін қаншалықты сақтайтыны күрделі мәселе болып табылады. Дегенмен, олардың сөйлеу тілін түсіну қабілеті көбінесе сақталады және олардың сөзі көбінесе өз ойларын жеткізуге жеткілікті болғандықтан, олардың сөйлеуінің аграмматикалық сипаты бұл бұзылыстың негізінен тілдің экспрессивті механизмдеріне қатысты екенін көрсетеді, ол ойларды дұрыс құрылған сөйлемдерге айналдырады. Экспрессивті афазияның экспрессивті бұзылу ретінде қаралуына оның бет әлпетінің қимылдарымен жиі байланысы және анатомиялық орналасуы да себеп. Экспрессивті афазия мидың көптеген аймақтарына келген зақымдар нәтижесінде туындауы мүмкін, бірақ ең көп кездесетіні – төменгі маңдайлық гирус, ол тіл мен ауызды басқаратын моторлық қабықпен жанасады және перивентрикулярлық ақ затқа дейін созылады. Осы аймақтың «Брока аймағы» деп аталуы заңды. Алайда, қызықты зерттеулер экспрессивті афазиямен ауыратын адамдарда да түсініксіздіктердің бар екенін көрсетті. Бұл кемшіліктер көбінесе грамматикалық тұрғыдан дұрыс болғанмен, сөздердің реті бойынша ерекшеленетін сөйлемдерді қамтиды. Ең қарапайым мысал – «Жігіт қыздың қолынан құтылды» сияқты пассивті сөйлемдер. Экспрессивті афазиямен ауыратын адамдар қыздың құтылғанын түсінуде қиындыққа тап болуы мүмкін, бірақ «Тышқан мысықтан құтылды» деген сөйлемді оңай түсінеді, себебі бұл жағдайда әлем туралы білім дұрыс түсіндіруге көмектеседі. Алайда, «Мысық тышқаннан құтылды» деген сөйлем де түсініксіз болар еді. Бұл деректер грамматикалық қабілеттің Брока аймағының ерекше функциясы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Брока аймағының (төменгі маңдайлық гирустың табаны) зақымдануы Брока афазиясын тудырмайды, керісінше, жеңіл диспрозодия мен аграфияны тудырады, кейде сөздерді табуда қиындықтар мен жеңіл дизартриямен бірге жүреді. Брока афазиясын тудыру үшін басқа қандай аймақтар зақымдануы керек екені туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кейбіреулер төменгі прероландтық моторлық жолақтың (глософарингеялық бұлшықеттерді басқаруға жауапты моторлық қабықша аймағы) зақымдануы да қажет екенін айтады.
First described by the French neurologist Paul Broca in the nineteenth century, expressive aphasia causes the speech of those affected to display a considerable vocabulary but to show grammatical deficits. It is characterized by a halting speech consisting mainly of content words, i. e. nouns and verbs, and, at least in English, distinctly lacking small grammatical function words such as articles and prepositions. This observation gave rise to the terms telegraphic speech and, more recently, agrammatism. The extent to which expressive aphasics retain knowledge of grammar is a matter of considerable controversy. Nonetheless, because their comprehension of spoken language is mostly preserved, and because their speech is usually good enough to get their point across, the agrammatic nature of their speech suggests that the disorder chiefly involves the expressive mechanisms of language that turn thoughts into well formed sentences. The view of expressive aphasia as an expressive disorder is supported by its frequent co occurrence with facial motor difficulties, and its anatomical localization. Although expressive aphasia may be caused by brain damage to many regions, it is most commonly associated with the inferior frontal gyrus, a region that overlaps with motor cortex controlling the mouth and tongue, extending into the periventricular white matter. Not surprisingly, this region has come to be known as "Broca's area". However, an intriguing line of research has demonstrated specific comprehension deficits in expressive aphasics as well. These deficits generally involve sentences that are grammatical, but atypical in their word order. The simplest example is sentences in the passive voice, such as "The boy was chased by the girl." Expressive aphasics may have quite a hard time realizing that the girl is doing the chasing, but they do much better with "The mouse was chased by the cat," where world knowledge constraints contribute to the correct interpretation. However, "The cat was chased by the mouse" would likewise be incomprehensible. This evidence suggests that grammatical competence may be a specific function of Broca's area. Lesions exclusive to Broca's area (the foot of the inferior frontal gyrus) do not produce Broca's aphasia but instead mild dysprosody and agraphia, sometimes accompanied by word finding pauses and mild dysarthria. Not much is known about what other areas must be damaged in order to produce Broca's aphasia, but some maintain damage to the inferior pre Rolandic motor strip (the motor cortex region responsible glossopharyngeal muscle control) is also necessary.
Рецептивті афазия
Рецептивті афазияны алғаш рет Броктың замандасы, неміс неврологі Карл Верникке сипаттаған. Рецептивті афазиясы бар адамдардың сөйлеуі еркін және грамматикалық дұрыс болып көрінеді, бірақ мағынасы аз болады. Түсіну қабілеті нашарлайды, бірақ пациенттер жеке сөздерді түсінуде қиындық сезсе де, сөздерді контекстте оңай түсіне алады. Зерттелушілер сөзді таба алмағандықтарын өтеу үшін, оның орнына басқа сөздермен сипаттауға тырысады. Аномиялық афазиясы бар адамдар да затты қалай қолдану керектігін біледі, бірақ сол заттың атын айта алмайды. Тіл аймағында немесе оған жақын орналасқан кез келген зақым аномиялық афазияға алып келуі мүмкін. Афазияның басқа түрлері қалпына келтіру кезеңінде көбінесе аномиялық афазия синдромына ауысады. Оның үш түрі бар: прогрессивті сөйлеу қиындығы афазиясы (PNFA), семантикалық деменция (SD) және логопеникалық прогрессивті афазия (LPA).
Receptive aphasia was originally described by the German neurologist Karl Wernicke, a contemporary of Broca. Receptive aphasics produce speech that seems fluent and grammatical, but is largely devoid of sensible content. Comprehension is severely impaired, but while patients display a great deal of difficulty comprehending individual words, they can more easily understand words in context. Subjects tend to use circumlocutions, in which they speak around the word they can not find, to make up for their loss. People also with anomic aphasia tend to know how to use an object, but rather can not name the aforementioned object. Any damage in or near the zone of language can result in anomic aphasia. Other forms of aphasia often transition into a syndrome of primarily anomic aphasia in the process of recovery. There are three variants: progressive nonfluent aphasia (PNFA), semantic dementia (SD), and logopenic progressive aphasia (LPA).
Тарих
Тоғызыншы ғасыр афазиология эволюциясындағы ең маңызды кезеңді белгіледі, бұл Франц Йозеф Галлдың еңбектерімен басталды. Галл – қазіргі заманғы локализация теориясының негізін қалаушы және мида тіл орталығы бар деген идеяның бастауы. Дегенмен, тілдің анатомиялық өкілдігіне ие екенін көрсететін нақты дәлелдер 1861 жылы Пол Броканың Леборн мырзаның, сондай-ақ Тан есімімен танылған жағдайын зерттегенге дейін табылмады. Қазір Брока аймағы деп белгілі болған аймақтың ашылуынан кейін, Карл Вернике 1874 жылы "Афазия симптомдарының жиынтығы: анатомиялық негіздегі психологиялық зерттеу" атты танымал еңбегін жариялады. Бұл еңбек афазиология саласындағы ең беделді еңбектердің бірі саналады. Онда Вернике афазияның көптеген түрлерін сипаттап, афазияның классикалық моделінің негізін қалады.
The nineteenth century marked the most important time in the evolution of aphasiology, beginning with the works of Franz Josef Gall. Gall is the founder of the more modern localization theory and is the origin of the idea of a language center in the brain. However, supporting evidence for the theory that language had its own anatomical representation was not found until the case study of Mr. Leborgne, also known as Tan, by Paul Broca in 1861. The discovery of what is now known as Broca's area was followed years later by Carl Wernicke's famous work, 'The Symptom Complex of Aphasia: A Psychological Study on an Anatomical Basis' in 1874. This paper is regarded as one of the most influential works in the history of the field of aphasiology. In it, Wernicke described many of the different classifications of aphasia and is the basis for the classical model of aphasia.