Кіріспе

Неміс лютеран шіркеуінің қайраткері (1809–1884)

Исаак Август Дорнер (20 маусым 1809 – 8 шілде 1884) – неміс лютеран шіркеуінің қайраткері. Ол 19 ғасырдағы Германиядағы терең ойлы теолог болды, Берлин университетінде теология профессоры қызметін атқарды және халықаралық деңгейде ықпалға ие болды.

Өмір

Ол Вюртембергтің Нойхаузен об Эк қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі лютеран шіркеуінің пасторы болды. Ол Маулбронн мен Тюбинген университетінде білім алды. Әкесіне екі жыл көмектескен соң, ол Англия мен Нидерландыға сапар шегіп, оқуын аяқтады және протестантизмнің түрлі бағыттарымен танысты. 1834 жылы Тюбингенге оралды, ал 1837 жылы теология профессоры болып тағайындалды. Университетте оқыған кезінде оның ұстаздарының бірі – Кристиан Фридрих Шмид, танымал «Библиялық теологияның жаңа өсиеті» кітабының авторы және Ф.К. Баурдың қаһарлы қарсыластарының бірі болды. Шмидтің ұсынысымен және ынтасымен Дорнер «Мәсіхтің тұлғасы туралы ілімнің даму тарихы» (Entwicklungsgeschichte der Lehre von der Person Christi) кітабын жазуға кірісті. Оның бірінші бөлігін 1835 жылы, сол жылы оның әріптесі Давид Штраус «Исаның өмірі» кітабын жариялағанда шығарды; оны 1839 жылы аяқтады, содан кейін екінші басылымға (1845–1856) едәуір кеңейтті. Бұл Штраусқа жасалған жанама жауап болды, ол «терең білімділік, объективті бағалау және тарихтың қозғаушы идеяларын жақсы түсінуді» (Отто Пфлейдер) көрсетті. Автор бірден теолог және тарихшы ретінде жоғары бағаланды және 1839 жылы Кильге профессор ordinarius қызметіне шақырылды. Сол жерде ол «Шіркеуіміздің принципі екі жағынан қарағанда» (Das Princip unserer Kirche nach dem innern Verhältniss seiner zwei Seiten betrachtet) атты еңбегін жариялады (1841). 1843 жылы ол теология профессоры болып Кенигсбергке көшті. Одан кейін 1847 жылы Боннға, ал 1853 жылы Геттингенге шақырылды. Соңғы рет 1862 жылы ол Берлинде профессорлық қызметке орналасты, онда Пруссиядағы Евангелиелік мемлекеттік шіркеуінің жоғарғы консисториялық кеңесінің мүшесі болды. Бірнеше жылдан кейін (1867) ол құнды «Протестанттық теология тарихы» (Geschichte der protestantischen Theologie) еңбегін жариялады (ағылшын тіліне аудармасы, 2 томдық, 1871), онда, Пфлейдердің айтуынша, «Шіркеудің ой-пікірлері мен сенімдерінің тарихын мұқият және сүйіспеншілікпен зерттеу арқылы өзінің сенімдерін дамытып, жетілдірді». Ол соңында қол жеткізген теологиялық ұстанымдары ең жақсы «Христиандық дін туралы ілім» (Christliche Glaubenslehre) еңбегінде көрінеді, ол өлімінен аз уақыт бұрын жарияланды (1879–1881). Бұл «өте бай ойлы және мазмұнды еңбек. Ол оқырмандарды ежелгі және қазіргі заманғы ұстаздарды зерттеу және талқылау арқылы тарихи материалдың көптігінен өткізеді, содан кейін автордың қарама-қарсы екі шеткі ұстанымдардың арасындағы орталық позицияға және антагонистік тезистердің белгілі бір синтезіне жетеді» (Пфлейдер). Оның ұлы Август Дорнер 1886 жылы «Христиандық мораль туралы жүйе» (System der christlichen Sittenlehre) атты қосымша еңбегін жариялады. Ол сонымен қатар Герцог Хауктың «Реалэнциклопедиясы» журналына мақалалар жазды, сондай-ақ «Немец теологиясы журналы» (Jahrbücher fur deutsche Theologie) журналын құрды және көп жылдар бойы оның редакторының бірі болды. Ол 1884 жылдың 8 шілдесінде Висбаденде қайтыс болды. «Орталық» теологтардың ішіндегі ең танымалдарының бірі ретінде ол Фридрих Шлейермахер, Август Неандер, Карл Ницш, Юлиус Мюллер және Ричард Ротемен бірге саналады. Оның ұлы Август Дорнер де белгілі теолог болды.