Ең ерте Англия тілі: Англо-саксон тілінің тарихы

Кіріспе

Ағылшын тілінің ең ерте тарихи түрі – англосаксондардың ерте ортағасырлық тілі.

Ежелгі ағылшын тілі (Englisċ), немесе англосаксон, – ағылшын тілінің ең ерте жазылған түрі, ол Англияда және оңтүстік және шығыс Шотландияда ерте орта ғасырларда қолданылған. Ол 5 ғасырдың ортасында Ұлыбританияға англосаксон қоныс аударушылары алып келген тілдерден дамыды, ал ең алғашқы Ежелгі ағылшын әдеби еңбектері 7 ғасырдың ортасына жатады. 1066 жылғы нормандық жаулап алудан кейін ағылшын тілі бірнеше ғасыр бойы жоғарғы топтардың тілі ретінде англо-нормандық (француз тілінің бір түрі) тілімен ығыстырылды. Бұл Ежелгі ағылшын дәуірінің аяқталуы деп есептеледі, себебі одан кейін ағылшын тіліне англо-нормандық тілінің күшті әсері тиді, нәтижесінде Англияда орта ағылшын, ал Шотландияда ерте шотланд тілдері қалыптасты. Ежелгі ағылшын тілі англо-фриздік немесе ингвеондық диалектілер жиынтығынан дамыды, оны бастапқыда англдар, саксондар және ютар тайпалары қолданған. Германиялық қоныс аударушылар Англияда үстемдікке ие болғанда, олардың тілі Рим Британиясының тілдерін – жалпы бриттік, кельт тілін және римдік жаулап алумен Британияға әкелінген латын тілін ығыстырды. Ежелгі ағылшын тілінде белгілі бір англосаксон мемлекеттерімен байланысты төрт негізгі диалект болды: Кент, Мерк, Нортумбрия және Батыс Саксон. Кейінгі Ежелгі ағылшын кезеңінің әдеби стандартын Батыс Саксон тілі құрады. Ежелгі ағылшын тілінің грамматикасында есімдер, сын есімдер, есімдіктер мен етістіктердің көптеген жалғаулары мен формалары бар, ал сөздердің реті еркін болады. Ежелгі ағылшын тілінде бұл сөз Англдардан (5 ғасырда Ұлыбританияның бір бөлігіне қоныстанған герман тайпаларының бірі) шыққан. 9 ғасырда барлық жаулап келген герман тайпалары «Englisċ» деп аталды. Англдар өздерінің атын Ютландия жағалауындағы (қазіргі Дания және Шлезвиг-Гольштейн) жерлері балық аулау ілгегіне ұқсағандықтан алған деген гипотеза бар. Протогерман тіліндегі «anguz» сөзі «тар» мағынасын білдіреді, бұл жағалауға жақын терең емес суларды сипаттайды. Бұл сөз түпкілікті түрде протоиндоеуропалық «h₂enǵʰ» сөзіне барады, ол да «тар» дегенді білдіреді. Тағы бір теория бойынша, «тар» сөзінің шығу тегі балық аулаумен байланысты болуы мүмкін (ағылшын тіліндегі «angling» сөзі), ол протоиндоеуропалық (PIE) түбірінен шыққан, бұрылу, бұрыш мағынасын білдіреді. Семантикалық байланыс – балық аулау ілгегі, ол қисық немесе бұрыштап иілген. Қалай болғанда да, Англдар балықшы халық болғандықтан немесе олардан тарағандықтан, Англия «балықшылардың елі» дегенді білдіреді, ал ағылшын тілі – «балықшылардың тілі» болар еді.

Old English (Englisċ, ), or Anglo Saxon, is the earliest recorded form of the English language, spoken in England and southern and eastern Scotland in the early Middle Ages. It developed from the languages brought to Great Britain by Anglo Saxon settlers in the mid 5th century, and the first Old English literary works date from the mid 7th century. After the Norman Conquest of 1066, English was replaced for several centuries by Anglo Norman (a type of French) as the language of the upper classes. This is regarded as marking the end of the Old English era, since during the subsequent period the English language was heavily influenced by Anglo Norman, developing into what is now known as Middle English in England and Early Scots in Scotland. Old English developed from a set of Anglo Frisian or Ingvaeonic dialects originally spoken by Germanic tribes traditionally known as the Angles, Saxons and Jutes. As the Germanic settlers became dominant in England, their language replaced the languages of Roman Britain: Common Brittonic, a Celtic language; and Latin, brought to Britain by the Roman conquest. Old English had four main dialects, associated with particular Anglo Saxon kingdoms: Kentish, Mercian, Northumbrian, and West Saxon. It was West Saxon that formed the basis for the literary standard of the later Old English period, Within Old English grammar nouns, adjectives, pronouns and verbs have many inflectional endings and forms, and word order is much freer. In Old English, this word was derived from Angles (one of the Germanic tribes who settled in parts of Great Britain in the 5th century). During the 9th century, all invading Germanic tribes were referred to as Englisċ. It has been hypothesised that the Angles acquired their name because their land on the coast of Jutland (now mainland Denmark and Schleswig Holstein) resembled a fishhook. Proto Germanic anguz also had the meaning of 'narrow', referring to the shallow waters near the coast. That word ultimately goes back to Proto Indo European h₂enǵʰ , also meaning 'narrow'. Another theory is that the derivation of 'narrow' is the more likely connection to angling (as in fishing), which itself stems from a Proto Indo European (PIE) root meaning bend, angle. The semantic link is the fishing hook, which is curved or bent at an angle. In any case, the Angles may have been called such because they were a fishing people or were originally descended from such, and therefore England would mean 'land of the fishermen', and English would be 'the fishermen's language'.

Диалектілері

Қазіргі ағылшын тілі монолитті емес сияқты, көне ағылшын тілі де жергілікті жерлерге қарай өзгеріп отырды. Англия мен Шотландияның оңтүстік-шығысында көне ағылшын тілін орнатып, герман тілінде сөйлейтін көшіп келушілердің тілдерінің әртүрлілігіне қарамастан, көне ағылшын тілінің прототипін бір жақты тіл ретінде қайта құру мүмкін. Көбінесе, көне ағылшын тілінің куәландырылған аймақтық диалектілері арасындағы айырмашылықтар Еуропа материгінде емес, Англия мен Шотландияның оңтүстік-шығысында дамыды. Х ғасырдан бастап барлық аймақтардағы көне ағылшын жазуы, кеш Батыс Саксон тіліне негізделген жазба стандартына ұмтылды, бірақ сөйлеуде көне ағылшын тілі жергілікті және аймақтық айырмашылықтарды көрсетті, олар орта ағылшын тілінде және белгілі бір дәрежеде қазіргі ағылшын тілінің диалектілерінде сақталды. Көне ағылшын тілінің төрт негізгі диалектілік түрі – мерция, нортумбрия, кент және батыс саксон тілдері. Мерция және Нортумбрия бірге англ тілі деп аталады. Географиялық тұрғыдан алғанда, Нортумбрия аймағы Хамбер өзенінің солтүстігінде, Мерция Темзаның солтүстігінде және Хамбер өзенінің оңтүстігінде, Батыс Саксон Темзаның оңтүстігінде және оңтүстік-батысында, ал ең кішкентай Кент аймағы Темзаның оңтүстік-шығысында, Англияның шағын бөлігінде орналасқан. Ютландиядан келген ютар қоныстанған Кент аймағында, әдеби ескерткіштер өте аз. Биліктің орталықтандырылуы және викингтердің шабуылдарынан туған қиратуларға байланысты, Альфредтің бірігуінен кейін Батыс Саксон емес диалекттер туралы жазба деректер өте сирек. Дегенмен, кейбір мерциялық мәтіндер жазыла берді және мерциялықтың ықпалы Альфредтің бағдарламасымен жасалған кейбір аудармаларда байқалады, олардың көпшілігі мерциялық ғалымдармен жасалған. Басқа диалекттер де сөзсіз қолданылып келді, бұл олардың орта және қазіргі ағылшын тіліндегі жалғас диалектілері арасындағы әртүрлілікте көрінеді. Шындығында, орта және қазіргі ағылшын тілінің стандартты формалары Батыс Саксоннан емес, Мерциядан шыққан, ал шотланд тілі Нортумбрия диалектісінен дамыған. Бір кезде Уэссекс корольдігінің ортасындағы орналасқандықтан, англосаксондық акцент, идиома және сөздіктің қалдықтары Сомерсет диалектісінде жақсы сақталған деп есептелген. Диалектілер арасындағы дыбыстық айырмашылықтар туралы толық мәліметтер алу үшін қараңыз.

Just as Modern English is not monolithic, Old English varied according to place. Despite the diversity of language of the Germanic speaking migrants who established Old English in England and southeastern Scotland, it is possible to reconstruct proto Old English as a fairly unitary language. For the most part, the differences between the attested regional dialects of Old English developed within England and southeastern Scotland, rather than on the Mainland of Europe. Although from the tenth century Old English writing from all regions tended to conform to a written standard based on Late West Saxon, in speech Old English continued to exhibit much local and regional variation, which remained in Middle English and to some extent Modern English dialects. The four main dialectal forms of Old English were Mercian, Northumbrian, Kentish, and West Saxon. Mercian and Northumbrian are together referred to as Anglian. In terms of geography the Northumbrian region lay north of the Humber River; the Mercian lay north of the Thames and south of the Humber River; West Saxon lay south and southwest of the Thames; and the smallest, Kentish region lay southeast of the Thames, a small corner of England. The Kentish region, settled by the Jutes from Jutland, has the scantest literary remains. Due to the centralisation of power and the destruction wrought by Viking invasions, there is relatively little written record of the non West Saxon dialects after Alfred's unification. Some Mercian texts continued to be written, however, and the influence of Mercian is apparent in some of the translations produced under Alfred's programme, many of which were produced by Mercian scholars. Other dialects certainly continued to be spoken, as is evidenced by the continued variation between their successors in Middle and Modern English. In fact, what would become the standard forms of Middle English and of Modern English are descended from Mercian rather than West Saxon, while Scots developed from the Northumbrian dialect. It was once claimed that, owing to its position at the heart of the Kingdom of Wessex, the relics of Anglo Saxon accent, idiom and vocabulary were best preserved in the dialect of Somerset. For details of the sound differences between the dialects, see .

Морфология

Есімдер бес жағдайда өзгешеленіп отырады: атау, жалғау, меншік, табыс, құрал; үш жыныс: еркек, әйел, ортақ; және екі сан: жекеше, көпше; сондай-ақ күшті немесе әлсіз болады. Құрал жағдайы қалыпты емес және тек еркек және ортақ санның жекеше түрімен қолданылады, көбінесе табыс жағдайымен алмастырылады. Тек есімдіктер мен күшті сын есімдер ғана жеке құрал жағдайын сақтайды. Сонымен қатар, ертедегі Нортумбриядағы алтыншы жағдайдың сирек кездесетін дәлелі бар: орналас жағдайы. Дәлелдер Нортумбрия рун жазуларынан алынған (мысалы, родиде "кроста"). Сын есімдер зат есімдермен жағдай, жыныс және сан бойынша үйлеседі және күшті немесе әлсіз болуы мүмкін. Есімдіктер және кейде есімдер де сан, жыныс және жағдай бойынша үйлеседі. Бірінші және екінші жақтың жеке есімдері кейде екілік сан формаларын ажыратады. Белгілі бір артикль sē және оның өзгешеленулері белгілі бір артикль ("the"), көрсеткіш сын есім ("that") және көрсеткіш есімдік ретінде қызмет етеді. Басқа көрсеткіштер – þēs ("бұл") және ġeon ("сондағы"). Бұл сөздер жағдай, жыныс және сан бойынша өзгешеленеді. Сын есімдерде күшті және әлсіз аяқтамалардың жиынтығы бар, әлсіздері белгілі немесе меншік анықтауыш болған кезде қолданылады. Етістіктер үш жақты білдіреді: бірінші, екінші және үшінші; екі сан: жекеше, көпше; екі уақыт: қазіргі және өткен; үш түр: хабарламалық, шарттық және бұйрық; және күшті (ablaut көрсетеді) немесе әлсіз (тісті жұрнақ көрсетеді). Етістіктердің екі инфинитив формасы бар: түйінсіз және байланысқан; және екі қатысушы: қазіргі және өткен. Шарттық форманың өткен және қазіргі формалары бар. Шекті етістіктер жақ және сан бойынша бағынышты сөздермен келіседі. Болашақ уақыт, пассивтік дауыс және басқа да аспектілер күрделі сөздермен жасалады. Байланыс сөздері көбінесе алдында, бірақ көбінесе өздерінің бағынышты сөздерінен кейін келеді. Егер байланыс сөздің бағынышты сөзі табыс жағдайында белгіленген болса, байланыс сөз сөйлемде кез келген жерде орналасуы мүмкін. Ескі ағылшын жағдай жүйесінің қазіргі ағылшын тіліндегі қалдықтары бірнеше есімдіктердің формаларында (мысалы, мен/маған/менікі, ол/оған, кім/кімге/кімдікі) және меншік аяқтамасы 's, ол еркек және ортақ жағдайлардың меншік аяқтамасы es-тен шыққан. Қазіргі ағылшын тіліндегі көпше аяқтамасы (e)s ескі ағылшын тілінен алынған, бірақ соңғысы тек "күшті" еркек есімдерге атау және жалғау жағдайларында қолданылды; басқа жағдайларда басқа көпше аяқтамалар қолданылды. Ескі ағылшын есімдерінің грамматикалық жынысы болды, ал қазіргі ағылшын тілінде тек табиғи жыныс бар. Есімдіктерді қолдану табиғи немесе грамматикалық жынысты көрсете алады, егер олар қарама-қайшылыққа түссе, мысалы, ƿīf, әйел адамды білдіретін ортақ есім. Ескі ағылшын тіліндегі етістіктік құрамалар қазіргі ағылшын тіліндегі күрделі уақыттардың бастамасы болып табылады. Ескі ағылшын етістіктеріне түбір дауыстысын өзгертетін күшті етістіктер және de сияқты жұрнақтарды қолданатын әлсіз етістіктер кіреді. Сұрақтар мен жоқтарда қолдау жоқ. Сұрақтар көбінесе бағынышты сөз бен шекті етістікті ауыстыру арқылы, ал жоқтар шекті етістіктің алдына ne қою арқылы жасалды, қай етістік болмасын. Бірнеше жоқтар бір сөйлемде бірін-бірін күшейте алады (жоқ келісім). "when X, Y" түріндегі бағынысты сөздер (мысалы, "Мен үйге келген кезде, мен кешкі ас іштім") wh түріндегі жалғауды қолданбайды, керісінше þā сияқты th түріндегі өзара байланысты жалғауды қолданады, әйтпесе "содан кейін" дегенді білдіреді (мысалы, "when X, Y" орнына þā X, þā Y). wh сөздері тек сұрақтар ретінде және белгісіз есімдіктер ретінде қолданылады. Сол сияқты, wh формалары салыстырмалы есімдіктер ретінде қолданылмады. Оның орнына, ешбір сөз қолданылмайды, көбінесе артикльдің/көрсеткіштің тиісті түрімен (немесе оның орнына) қолданылады.

Nouns decline for five cases: nominative, accusative, genitive, dative, instrumental; three genders: masculine, feminine, neuter; and two numbers: singular, and plural; and are strong or weak. The instrumental is vestigial and only used with the masculine and neuter singular and often replaced by the dative. Only pronouns and strong adjectives retain separate instrumental forms. There is also sparse early Northumbrian evidence of a sixth case: the locative. The evidence comes from Northumbrian Runic texts (e. g., on rodi "on the Cross"). Adjectives agree with nouns in case, gender, and number, and can be either strong or weak. Pronouns and sometimes participles agree in case, gender, and number. First person and second person personal pronouns occasionally distinguish dual number forms. The definite article sē and its inflections serve as a definite article ("the"), a demonstrative adjective ("that"), and demonstrative pronoun. Other demonstratives are þēs ("this"), and ġeon ("that over there"). These words inflect for case, gender, and number. Adjectives have both strong and weak sets of endings, weak ones being used when a definite or possessive determiner is also present. Verbs conjugate for three persons: first, second, and third; two numbers: singular, plural; two tenses: present, and past; three moods: indicative, subjunctive, and imperative; and are strong (exhibiting ablaut) or weak (exhibiting a dental suffix). Verbs have two infinitive forms: bare and bound; and two participles: present and past. The subjunctive has past and present forms. Finite verbs agree with subjects in person and number. The future tense, passive voice, and other aspects are formed with compounds. Adpositions are mostly before but are often after their object. If the object of an adposition is marked in the dative case, an adposition may conceivably be located anywhere in the sentence. Remnants of the Old English case system in Modern English are in the forms of a few pronouns (such as I/me/mine, she/her, who/whom/whose) and in the possessive ending 's, which derives from the masculine and neuter genitive ending es. The modern English plural ending (e)s derives from the Old English as, but the latter applied only to "strong" masculine nouns in the nominative and accusative cases; different plural endings were used in other instances. Old English nouns had grammatical gender, while modern English has only natural gender. Pronoun usage could reflect either natural or grammatical gender when those conflicted, as in the case of ƿīf, a neuter noun referring to a female person. In Old English's verbal compound constructions are the beginnings of the compound tenses of Modern English. Old English verbs include strong verbs, which form the past tense by altering the root vowel, and weak verbs, which use a suffix such as de. No do support in questions and negatives. Questions were usually formed by inverting subject and finite verb, and negatives by placing ne before the finite verb, regardless of which verb. Multiple negatives can stack up in a sentence intensifying each other (negative concord). Sentences with subordinate clauses of the type "when X, Y" (e. g. "When I got home, I ate dinner") don't use a wh type conjunction, but rather a th type correlative conjunction such as þā, otherwise meaning "then" (e. g. þā X, þā Y in place of "when X, Y"). The wh words are used only as interrogatives and as indefinite pronouns. Similarly, wh forms were not used as relative pronouns. Instead, the indeclinable word þe is used, often preceded by (or replaced by) the appropriate form of the article/demonstrative se.

Қазіргі заманғы мұра

Басқа тарихи тілдер сияқты, көне ағылшын тілін кейінгі кезеңдердің ғалымдары мен әуесқойлары көне ағылшын әдебиетін еліктеу үшін немесе оны әдейі түрде басқа мәдени ортаға ауыстыру үшін мәтіндер жасауға пайдаланған. Мысалы, А. Кемпбелл мен Дж. Р. Р. Толкин осыған жатады. Рэнсом Риггс бірнеше көне ағылшын сөздерін қолданады, мысалы, синдиригаст (ерекше, жалғыз), имбрин (кезең, цикл) сияқтылар, олар "Ескі ерекшеліктер" деп аталады. Ағылшын тілінің лингвистикалық тазалығын сақтаушылар көне ағылшын тілі қоса алғанда, ағылшын тілінің ескі формаларына ескі сөздерді жаңарту немесе жаңа сөздер жасау үшін қарауға жиі көнеді. Қазіргі заманғы неопагандық және тарихи қайта жаңғыртумен айналысатын көптеген веб-сайттар көне ағылшын тілін белсенді қолдануды ынталандыратын анықтамалық материалдар мен форумдар ұсынады. Сонымен қатар, көне ағылшын тіліндегі Уикипедия да бар. Дегенмен, бір зерттеу көрсеткендей, интернетте жарияланған көптеген "жаңа көне ағылшын" мәтіндері тарихи тілге ұқсамайды және көптеген негізгі грамматикалық қателерге толы.