Кіріспе

Үндістанның малаяли халқының әдеби дәстүрлері

Малаялам тілі – Үндістанның Керала штатының және Лакшаддип пен Пудучери одақтық аумақтарының тілі. Малаялам әдебиеті – Малаялам тілінде жазылған әдеби мәтіндердің жиынтығы. Малаялам – Үндістанның Керала штатында сөйлейтін Оңтүстік Дравид тілінде жазылған әдеби шығармалар. Кез келген үнді тіліндегі алғашқы саяхаттық жазба – 1785 жылы Пареммаккал Тома Катханар жазған «Вартхаманаппуштакам» Малаялам тілінде жазылған туынды. Малаялам әдебиеті 6 «Жанапит» сыйлығымен марапатталды, бұл дравид тілдері арасында екінші, ал жалпы үнді тілдері арасында үшінші көрсеткіш. «Сангам» әдебиетін Малаяламның ежелгі алғы тамыры деп санауға болады. 849/850 жылдарға жатқан Килон сириялық мыс тақташаларындағы жазу ең көне Малаяламдағы жазу екендігіне көпшілік келіседі. Малаялам тіліндегі ең ерте әдеби еңбектер – 12-шы ғасырдың соңы мен 13-шы ғасырдың басында жазылған «Рамачаритам» және «Тхирунижалмала» екі эпикалық поэмасы. Келесі ғасырларда, танымал «Патту» («ән») әдебиетімен қатар, «маниправалам» поэзиясы да гүлденді. «Маниправалам» («қызыл меруерт» деп аударылады) стилі Малаялам мен Санскрит тілдерінің қосылысынан құралған өлеңдерді қамтиды. Содан кейін проза мен поэзияның араласқан «чампу» және «сандешакавя» сияқты туындылар пайда болды. Кейіннен Черуссери сияқты ақындар діни тақырыптарда өлеңдер жазды. 2013 жылы «Үндістанның классикалық тілі» деп жарияланған Малаялам әдебиеті, негізінен 15-ші және 16-шы ғасырлардағы Черуссери Намбутири сияқты ақындардың ықпалымен қазіргі түріне жетті. Тунхатту Ежутаччан да қазіргі заманғы Малаялам әдебиетінің әкесі ретінде танылады. 16-шы және 17-ші ғасырларда жарық көрген Мухьядин Мала сияқты «Араби Малаялам» туындылары да маңызды рөл атқарды. «Араби Малаялам» әдебиетінің дамуы «Маппила әндеріне» әкелді. 16-шы және 17-ші ғасырлардағы «Араби Малаялам» еңбектерінде қолданылған сөздердің көпшілігі қазіргі Малаялам тіліне жақын. Бхакти қозғалысының жақтаушысы Ежутаччан Малаяламның әкесі ретінде белгілі. Оның өлеңдері «килиппатту» жанрына жатады. Малаялам әдебиеті, сын және журналистика 18-шы ғасырдың екінші жартысынан бастау алды. Қазіргі заманғы Малаялам әдебиеті әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдайды көрсетеді. Малаялам әдебиетіндегі қазіргі заманғы әдеби қозғалыстар 19-шы ғасырдың соңында Кумаран Асан, Уллур С. Парамесвара Айер және Валлатол Нараяна Меноннан тұратын әйгілі «Қазіргі заманғы Триумвираттың» пайда болуымен басталды. Кумаран Асанның мінезі пессимистік болғанымен, өмір бойы өзінің қысымға ұшыраған Эжава қауымын дамытуға белсенділік танытты. Уллур классикалық дәстүрде жазып, жалпыға ортақ сүйіспеншілікке шақырды, ал Валлатол әлеуметтік прогрестің адамзатқа тигізер пайдасын көрсетті. Қазіргі заманғы Малаялам поэзиясы әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдайды көрсетеді. Қазіргі поэзия көбінесе саяси радикализмге бейім. 20-шы ғасырдың екінші жартысында «Жанапит» сыйлығын жеңіп алған Ғ. Шанкара Куруп, С. К. Поттеккатт, Тахажи Сивасанкара Пиллай, Эдассири Говиндан Наир, М. Т. Васудеван Наир, О. Н. В. Куруп және Акитам Ачутан Намбутири сияқты ақындар мен жазушылар қазіргі заманғы Малаялам әдебиетіне үлкен үлес қосты. Кейіннен О. В. Виджаян, Камаладас, М. Мукундан, Арундати Рой және Вайком Мухамед Башир сияқты жазушылар халықаралық деңгейде танылды. Қазіргі заманғы Малаялам грамматикасы 19-шы ғасырдың соңында А. Р. Раджа Раджа Варма жазған «Керала Панинеям» кітабына негізделген.

Малаялам тілінің дамуы

Үндістанның оңтүстік-батыс Малабар жағалауында сөйленген ежелгі тамил тілінің батыс диалектісі, ежелгі Сангам дәуірінен бастап (б.з.д. 300 – б.з. 300) Маланатту Тамилі/Малабар Тамилі (яғни, төбелік аймақтың тамилі/Малабардың тамилі) деп белгілі болды. Бұл тіл б.з. 8-ші ғасырында прото-тамил-малаялам тілінен бөліне бастады. Классикалық тамил тілінің көрнекті ақындары – Паранар (б.з. 1-ші ғасыры), Иланго Адигал (б.з. 2-3-ші ғасырлары) және Кулашехара Алвар (б.з. 9-шы ғасыры) – Кералалықтар болған. Дегенмен, кейбір ғалымдар тамил және малаялам тілдері тарихи алдындағы кезеңде ортақ атадан, «прото-тамил-малаялам» тілінен пайда болды деп санайды, сондай-ақ малаялам тілінің тамил тілінің «қызы» екені туралы пікірді қате деп есептейді. Бұл пікірдің негізі – малаялам және Батыс жағалаудағы бірнеше дравид тілдеріндегі ескірек ерекшеліктердің болуы, олар тіпті тамил әдебиетінің ең ерте тарихи формаларында да кездеспейді. Алайда, олар орта тамил тілімен бірнеше айқын жаңалықтарды бөліседі, бұл тәуелсіз дамуды мүмкінсіз етеді. Ежелгі малаялам (Пажая Малаялам) – б.з. 9-13-шы ғасырлар аралығында Кералада табылған жазу тілі, малаялам тілінің ең ерте куәсі болып табылады. Ежелгі малаяламның қазіргі тамил тілінің батыс жағалау диалектісінен (Орта тамил) дамуының басталуы б.з. 7-8-ші ғасырларға жатады. Бұл тіл б.з. 9-шы ғасырға дейін немесе одан сәл кейін Батыс жағалау диалектісі болып қала берді. Ежелгі малаялам тілі бірнеше ресми жазбалар мен мәмілелерде қолданылды (Чера Перумал патшаларының және жоғарғы кастаның (Намбудири) ауыл ғибадатханалары деңгейінде). Ежелгі малаялам тілі б.з. 13-шы ғасырына қарай біртіндеп орта малаялам тіліне (Мадхиакала Малаялам) айналды. Осы кезеңде малаялам әдебиеті тамил әдебиетінен толыққандай бөлінді. 1350-1450 жылдар аралығында өмір сүрген Ниранм ақындарының Рама Паниккардың «Каннасса Рамаянамы» және «Каннасса Бхаратам» шығармалары осы тілдің үлгісі болып табылады. Қаликуттағы Заморин сарайындағы Патинеттара Кавикалдың (он сегіз жарым ақынның) бірі Пунам Намбудири жазған Чампу Кавиялары да орта малаялам тіліне жатады.

Рамашаритам

Рамашаритам – алғашқы кезеңнің соңында жазылған өлеңдер жинағы. Бұл қолда бар ең көне малаялам кітабы, мүмкін, Тирунизалмаладан басқа. Жинақта 1814 өлең бар. Рамашаритам негізінен Рамаянаның Юддха Кандасынан алынған оқиғалардан тұрады. Оны Чиерамакави атты ақын жазған, ақын Улуор С. Парамешвара Айердің пікірінше, ол 1195-1208 жылдар аралығында Оңтүстік Кераланың патшасы Шри Веерарама Варман болған. Дегенмен, жаңа жаңалықтарға сүйенсек, оның Оңтүстік Кералада жазылғандығы туралы мәлімдеме өз күшін жойды. Чираккал Т. Балакришнан Наир, доктор К.М. Джордж, М.М. Перушотаман Наир және П.В. Кришнан Наир сияқты басқа сарапшылар кітаптың шығу тегі Солтүстік Малабар аймағындағы Касарагод ауданында дейді. Рамашаритамның ықпалы көбінесе Солтүстік Кераланың заманауи әдеби туындыларында байқалады.

Манипрапралам

Пату мектебінің қоғамның белгілі бір топтарында гүлденуімен қатар, элитаның әдебиеті санскрит пен малаяламның ерекше қоспасынан – Маниправаламнан тұрды, онда мани сөзі рубин (малаялам), ал правалам – маржан (санскрит) деген мағынаны білдіреді. Грамматика мен риторика туралы еңбек – Лилатилакам, 14-шы ғасырдың соңында жазылып, Маниправалам мен Паттудың поэзиялық формалар ретіндегі байланысын талқылайды. Ол әртүрлі сөздердің үйлесімділігіне ерекше назар аударады. Маниправалам поэзиясында санскрит прозодиясының ережелері сақталуы тиіс екені айтылады. Бұл поэзия мектебіне жоғарғы топтар, әсіресе Намбудирилер демеушілік жасады. Көтіу және Көдияттом аттарымен белгілі Көтібаламдарда қойылатын драмалық қойылымдарда көбінесе санскрит және малаялам тілдері қолданылды. Көдияттомда клоунға (видоошака) малаялам тілін қолдануға рұқсат берілсе, батыр санскрит тілінде слокалар оқиды. Бұл дәстүрді Кулашехара патшаларының кезіндегі аңызға айналған сарай ақыны Толан бастаған деп есептеледі. Маниправалам мектебіндегі ең ерте шығарма – 13-шы ғасырда жазылған Вайсика Тантрам. Онда санскрит тілінде 200-ге жуық төртжырлы өлең бар. Әр төртжырлы өлең мұқият жазылған, риторика ережелеріне лайықты мән берілген. Лилатилакамда грамматика мен риторика ережелерін түсіндіру үшін осы типтегі бірнеше төртжырлы өлеңдер келтірілген. Алғашқы Маниправалам шығармаларының ең танымалдары – куртизандар туралы әңгімелер (Ачи-харитам) және Хабар өлеңдері (Сандеса-кавяс). Падья (тарнақ) бөлігі санскрит метрінде, ал Гадья (насар) бөлігі көбінесе дравид метрінде. "Уньячи харитам" және "Уньичирутеви харитам" шығармаларының авторлары белгісіз, олардың тек бір бөлігі ғана қолжетімді. "Уньяди-харитам" да фрагмент түрінде сақталған, оны Дамодара Чаккиар жазған деп есептеледі. Сандеса кавьялары санскрит тіліндегі маңызды поэтикалық жанр. Калидасаның Мегадута және Лакшмидасаның Сукасандеса үлгісімен бірнеше хабар өлеңдері алдымен Маниправалам тілінде, кейін таза малаялам тілінде жазылды. Бұл сандесалардың ішіндегі ең танымал – 14-шы ғасырда жазылған Уннунели Сандесам. Өлең "Амрутанилакши" деген псевдониммен жазылған, ал кейбіреулер оны 1362 жылы жазған деп санайды. Автордың кім екені әлі де құпия, бірақ оны Траванкор корольдік отбасының бір мүшесі жазған деген кең пікір бар. Келесі айтыларлық шығарма – "Рамакатапатту", бірақ автор оны "Рамаянакавям" деп атайды. Авторы – 1400 жыл шамасында Ауватитурада, Коваламның жанында өмір сүрген Аяппилли Асан, ал 1965 жылы кітаптың толық мәтінін тапқан П. К. Нараяна Пиллай оны "Малаяламның Гомері" деп атады. Рамакатапаттуда 279 Вриттада немесе бөлімде 3163 ән бар.

Ниранм ақындары

Маниправала поэзиясы бағытталған ағымнан ауытқып, гүлденген кезде, Рамачаритамның жақтасы және анонимді халық ақындарының арасындағы білімділерінің дәстүрі үш жазушымен – Мадхава Паниккар, Шанкара Паниккар және Рама Паниккармен қайта жаңғыртылды және толықтырылды, олар көбінесе «Ниранм» ақындары деп аталады. Оларға Бхакти қозғалысы ықпал етті. Осылайша, Бхакти мектебі қайта тірілді, ал Маниправала ақындарының артық сезімталдығы мен эротизмінің орнына олар поэзиялық кәсіптің маңыздылығын қайта бекітті. Олардың барлығы бір Каннасса әулетіне жатады деп саналады, сондай-ақ Мадхава Паниккар мен Шанкара Паниккар Рама Паниккардың, үшеуінің ең кішісінің інілері болған. Олардың ең маңызды еңбегі – «Каннаса Рамаяна», ол Рамачаритам, Рамакатапатту және Эжутачанның «Адхьятмарамаяна» арасындағы маңызды байланыс болып табылады. Улурдың айтуынша, Рама Паниккардың малаялам әдебиетіндегі орны ағылшын әдебиетіндегі Эдмунд Спенсердің орнымен тең. (және Мопла малаялам) – Малабар жағалауындағы Маппила мұсылман қауымының дәстүрлі дравид тілі. Мойынкутти Вайдьяр және Пуликкотил Хайдер сияқты ақындар Араб малаялам әдебиетінің жанры болып табылатын маппила әндеріне елеулі үлес қосты. Араб малаялам жазуы, басқаша айтқанда Понани жазуы деп аталады, бұл араб жазуының ерекше орфографиялық ерекшеліктері бар түрі, ол ерте ортағасырлық кезеңде дамыған және ХХ ғасырдың басына дейін Араб малаяламын жазу үшін қолданылған. Бұл жазу Кералада пайда болған және дамыған болса да, бүгінде оны негізінен Малайзия мен Сингапурда көшіп келген мұсылман қауымы қолданады.

Қазіргі заманғы малаялам тілінің дамуы

Орта малаялам (Madhyakaala Malayalam) 15 ғасырға қарай қазіргі малаяламға (Aadhunika Malayalam) ауысты. Қазір қолданылып жүрген малаялам әрпі, Ежутахан қабылдаған, Үндістанның басқа кез келген тілін жазуға қолданылуы мүмкін, себебі ол Үндістандағы дравид тілдеріне ғана тән дауысты ретрофлекстік жуықтау дыбысын (/ɻ/) көрсететін әріптермен қатар, санскритке тән, бірақ тамил әрпінде жоқ әріптерді де қамтиды.

Бхакти дәуірі

Малаялам әдебиеті 15-16 ғасырларда зор даму процесін басынан өткерді. Черуссеридің "Кришнагата" кітабы қазіргі малаялам тілінің қалыптасуына куә болды. Осымен қатар, осы кезеңде белсенді қызмет еткен санскрит ақындарының саны көп болды. Олардың ең ірісі – "Нараяниям" кітабының авторы Мелпатур Нараян Бхаттатари (1559–1665). Сол кездегі маңызды жаңалықтар малаялам поэзиясы саласында болды. Тунчаттху Раманужан Ежутахан өзінің екі ұлы дастаны – "Адхьятмарамаянам" және "Сримахабхарат" пен екі қысқа шығармасы – "Ирупатиналу Вриттам" және "Харинама Киртанам" жазып, бірден малаялам тілі мен әдебиетін өзгертіп жіберді. Ежутахан малаялам тілінің стилін жетілдірді және оның кезінде малаялам әдебиеті өзінің ерекшелігіне қол жеткізіп, толыққанды тәуелсіз тілге айналды. Бүгінде ол малаялам тілі мен әдебиетінің әкесі ретінде танымал. Рамаяна мен Бхаратада қолданған Килиппатту формасы поэзиядағы дыбыс әсерінің маңыздылығын түсінгендігін көрсетеді. Ежутахан – малаяламдағы бақилық қозғалыстың ең ірі өкілі, бірақ ол тек діни гимн жазушы ғана емес. К. Айяппа Паникер «Черруссериден Ежутаханға жасалған көшу – модернизмнің ортағасырлықтан жеңіске жеткені» деп атап көрсеткен. Хана Кэтрин Мюлленстің бенгал романы «Фулмони о Корунар Биборонды» Рев. Джозеф Пит аударған «Фулмони еннум коруна еннум перайа рандү стреекалуде ката» (Phulmōni ennuṁ kōruṇa ennuṁ pērāya ranṭu strīkaḷuṭe katha) романы 1858 жылы малаялам тілінде басылған алғашқы роман деп саналады. Рев. Ричард Коллинстің «Гхаткавадхам» (Ghātakavadhaṁ, 1877) романы – Керала және малаялылар туралы әңгіме жазған малаялам тілінде басылған алғашқы роман. «Кундалата» аса ірі роман болмаса да, романның негізгі белгілері бар тілдегі алғашқы шығарма ретінде мақтан тұтады. О. Чандху Менонның «Индюлеха» романы малаялам тіліндегі алғашқы маңызды роман болды. Бұл малаялам әдебиеті тарихындағы маңызды оқиға және жаңа жанрдың дамуына бастама берді. Романның атауы – оның басты кейіпкері, 18 жасар, әдемі және білімді Найр әйеліне арналған. С. В. Раман Пиллайдың «Мартхандаварма» (1891) романының көптеген ерекшеліктері бар: ол Оңтүстік Үндістан тілдеріндегі алғашқы тарихи роман, Траванкордан шыққан алғашқы роман, трилогияның бөлігі болған алғашқы малаялам романы және еркек есіммен аталатын алғашқы малаялам романы. «Мартхандаварма» «Индюлехадан» бұрын жазылған, бірақ қаржы тапшылығына байланысты 1891 жылға дейін жарияланбады. Роман Раджа Рама Варма билігінің соңғы кезеңі мен Мартханда Варманың таққа отыруына дейінгі Венадтың (Траванкор) тарихын баяндайды. Роман 1933 жылы сол атпен фильмге түсірілді және малаялам романының фильмге бейімделген алғашқы мысалы болды. 20 ғасырдың басында малаялам тіліне Батыс әдебиетінің аудармалары немесе бейімделулері түрінде ерекше романдар келді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде малаяламдағы ұзақ көркем әдебиет тарихының жаңа бастамасы болды, бұл басқа үнді тілдерінде де, соғыстан кейінгі әлемдік көркем әдебиеттің дамуымен қатар жүрді. Бұл үзіліс пен жалғасу еді. 1930-1940 жылдары коммунист болған П. Кесава Дев қатал идеологиядан бас тартып, 1950 жылы «Арку Венди?» («Кім үшін?») атты символикалық роман жазды, ол сталиндік саяси қарсыластарды жою философиясына қарсы тұрды. Бұл «Калькутта тезисі» аясында ерекше маңызға ие болды. 1949 жылы «Рандиданғажи» («Екі шара») фильмінде шаруалардың таптық күресін бейнелеген Тахағажи Шивасанкара Пиллай партиялық саясаттан бас тартып, 1956 жылы «Чеммен» («Шебелектер») романында қозғаушы романс жазды. Саясатқа араласпаған С. К. Поттеккатт пен Вайком Мұхаммед Башир үшін сабақтастық біріншісінің «Висаканика» (1948) және екіншісінің «Нтуппуппакоранендарну» (1951) романдарында көрінді. Саяси емес әлеуметтік немесе отандық романды П. С. Кутикришнан (Уруб) өзінің «Уммачу» (1955) және «Сундарикалум Сундаранмарум» (1958) романдарымен жақтады. 1957 жылы Баширдің «Патхуммаюде Аду» («Патхумманың ешкесі») романы жаңа прозалық стильді әкелді, оны тек Башир ғана шеберлікпен жасай алатын. Елуінші жылдар көркем әдебиеттің жаңа түрінің дамуын көрсетеді, бұл қысқа әңгімелерге де әсер етті. М.Т.Васудеван Наир мен Т.Падманабханның сахнаға шығуы үшін бұл қолайлы сәт болды. Постмодерн бағытының алдыңғы қатарлы өкілдері – Какканан, О. В. Виджаян, Э. Харикумар, М. Мукундан және Ананд.

Ертедегі прозалық әдебиет

XIX ғасырдағы алғашқы прозалық әдебиеттер тізімі.

Аллегориялар

Атауы Автор Жыл Басқа жазбалар Саншариюде Праянам (Саншариюте Пряянанам) С. Мюллер, мұғалім П. Чандран 1846 аударма Парадеси Мокшаятра (Парадеси Мокшаятра) К. Коши, пастор Ж. Пит 1844 аударма Тирупораттам (Тирупораттам) Архиепископ К. Коши 1868 аударма