Цин әскері қолбасшысы Обой: Өмірбаяны мен әскери жетістіктері

Кіріспе

Маньчжур әскери қолбасшысы Обой (маньчжур: , Мёлендорф: Oboi; ) (шамамен 1610–1669) – ерте Цин әулетінің үш императоры тұсында түрлі әскери және әкімшілік лауазымдарда қызмет еткен көрнекті маньчжур әскери қолбасшысы және сарай адамы. Гуальгия тайпасында туған Обой, Кангси императорының кәмелетке толмаған кезінде үкіметті бақылау үшін Шунцзи императоры тағайындаған төрт регенттің бірі болды. Обой Шунцзи императорының игілікті саясатын кері қайтарды және маньчжур билігін ханьқытайларға қарсы қайта орнатуға белсенді түрде ұмтылды. Көп билік жинағаны үшін жаңа император тарапынан қызметтен алынып, түрмеге қамалған ол, кейін ақталуға ие болды.

Ерте өмір және әскери мансап

Обой маньчжу Гуальгия кланында дүниеге келді. Бұл клан 1588 жылы Обойдың атасы Солго Нурхачиге (1559–1626) бағынғаннан бері әскери өнерде ерекше көзге түсіп келген. Нурхачи құрған маньчжу рулық ұйымы аясында Обойдың отбасы тармағы Нурхачи ұлы Хонг Тайцзидің (1592–1643) басқаруындағы Шекаралы Сары Рулық тобына тіркелді. Обойдың әкесі Уичи (衛齊) (қ. 1634) – маньчжур астанасы Мукденнің гарнизон командирі болған жоғары әскери шенеунік, ал оның әкесінің інісі Фионгдон (費英東) – Нурхачидің ең сенімді генералдарының бірі еді. Обойдың балалық шағы мен жас жылдары туралы мәліметтер аз. Әкесінің үшінші ұлы болғандықтан, ол рулық иерархиядағы отбасылық лауазымды мұраға алуға тағайындалмаған. Обой алғаш рет 1632 жылы Цинь тарихындағы «Цинь Тайцзунның жазбалары» (清太宗實錄) кітабында еске алынды, онда ол Мин аумақтарына жасаған шағын шабуылдан жеңіспен оралғаны айтылған және ол олжасын сыйлық ретінде алып қалуға рұхсат етілді. Обой 1634 жылы Хонг Тайцзинің тұсында рулық атқыштар тобының кіші офицері ретінде әскери қызметін бастады, онда ол Мин әскерлеріне қарсы шайқаста көп рет көзге түсіп, жеке батылдығымен танылды. Осы үшін оған мұрагерлік рота капитаны (ниру и джанггин) шені берілді. 1633 және 1634 жылдары ол 1635 жылы маньчжуларға бағынған Лигдан ханға қарсы жорықтарға қатысты. 1637 жылы маньчжулардың Кореяға қарсы екінші жорығы кезінде Обой ерікті түрде қатысып, Ялу өзенінің оңтүстігіндегі шағын, бірақ стратегиялық маңызды Ка аралын (қытай тілінде «Пидао» деп аталған) басып алды. Бұл аралдан Мин армиясы Ляодун түбегіне қарсы операциялар жүргізген, ол маньчжулар мен Мин арасындағы қақтығыстың басты ошағы болды. Ауыр десанттан кейін және қанағаттандырылмаған қолға түспей шайқасқаннан кейін, қорғаныстағы Мин гарнизоны талқандалды. Осы жетістігі үшін ол үшінші дәрежелі мұрагерлік полковник шеніне көтеріліп, «Батуру» (巴圖魯) сирек кездесетін құрметті атаққа ие болды, ол маньчжу тілінде «(батыр) жауынгер» деген мағынаны білдіреді. 1641 жылы Обой тағы да шайқаста көзге түсіп, Ляодунның соңғы Мин бекіністері – Цинчжоу мен Сонгшанды қоршау кезінде бес жеңіске жетті. Ол толыққанды полковник болып тағайындалып, Шекаралы Сары Рулық тобының Баярай гвардиясына қолбасшылық етті. 1643 жылы Хонг Тайцзи қайтыс болғаннан кейін, Обой мұрагерлік дағдарыс кезінде марқұм билеушінің үлкен ұлы Хугеге Доргонды қолдады. Хугеге фракциясы Доргонның ұсынысы бойынша компромиссіз кандидат – Хонг Тайцзидің кіші ұлы Фулинден жеңілгеніне қарамастан, Обой 1644 жылы Цин әулетінің Қытайға сәтті басып кіруіне қатысты. Оның Шекаралы Сары Рулық тобындағы өрлеуі Циннің Минді жаулап алуымен жалғасты. 1645 жылы ол генерал шеніне көтерілді. 1644–1648 жылдары Обой бандит және өзін-өзі император деп жариялаған Ли Цзиченгке (соңғы Мин императорының жауы), бандит патшасы Чжан Сяньчжунға және Чжан 1647 жылы қаза тапқаннан кейін Чжанның әскерлерінің қалдықтарына қарсы соғысқан әскерлердің бір бөлігі болды. Цинь тарихының жобасы 1647 жылдың басында Сычуаньды бағындыру науқаны кезінде Обой Чжанды шайқаста өлтіргенін мәлімдейді. Алайда, Циннің басқа жазбалары мүлдем басқаша оқиғаны көрсетеді, онда Чжанның қолбасшыларының бірі Лю Цзиньчжун Чжанның өз қолбасшылары мен сарбаздарын тазалау мен өлтірудің келесі құрбаны болудан қорқып, Цинге көшкеннен кейін Цин сарбаздары мен Хаогеді тікелей Чжан Сяньчжунның лагеріне жетеледі. Чжан олардың бар екенін біліп, оларға қарсы тек 8-10 адаммен күш сынауға шешім қабылдады. Чжан Цин әскерінің атынан атылып, қаза тапты. Обой бұл басқа жазбада Чжан Сяньчжунның өліміне жауапты деп көрсетілмеген, сондай-ақ бұл жазбада Чжанның басы кесілмеген. 1648 жылы Хуге Доргонның сотына ілінген кезде Обой өлім жазасына кесілді, бірақ оның жазасы шенін жоғалтумен алмастырылды. Төмендетілгеніне қарамастан, 1648 және 1649 жылдары ол Датондағы (Шаньси, Солтүстік Қытай) базасынан Цинге қарсы шыққан Цзян Сянды (姜瓖; 1649 ж. қайтыс болды) жою науқанына қатысты.

Oboi was born to the Manchu Gūwalgiya clan, which had been distinguishing itself militarily since Oboi's grandfather Solgo submitted to Nurhaci (1559–1626) in 1588. Under the Manchu Banner organization created by Nurhaci, Oboi's branch of the family was registered under the Bordered Yellow Banner which came under the command of Nurhaci's son Hong Taiji (1592–1643). Oboi's father Uici (衛齊) (d. 1634) was a senior military officer who was once garrison commander of the Manchu capital city Mukden while his paternal uncle Fiongdon (費英東) was one of Nurhaci's most trusted generals. Oboi's childhood and early years are relatively obscure. Being his father's third son, he was not destined to inherit the family's hereditary position in the Banner hierarchy. Oboi was first mentioned in official Qing history in the Veritable Records of Qing Taizong [Hong Taiji] (清太宗實錄) in 1632, documenting his triumphant return from a minor raid into Ming territories in which he was allowed to keep his spoils as reward. Oboi officially started his military career in 1634 during the reign of Hong Taiji as a junior officer in the Banner's cavalry guard unit in which capacity he distinguished himself many times in battle against Ming forces and was renowned for his personal bravery. For this, he was granted a hereditary commission as captain of a company (niru i janggin). In 1633 and 1634 he took part in campaigns against the Chahar Mongols, whose leader Ligdan Khan submitted to the Manchus in 1635. In 1637 during the Manchu's second campaign against Korea, Oboi volunteered and succeeded in capturing the small but strategically important Ka Island (then known as "Pidao" in Chinese) south of the Yalu River, from which the Ming army had led operations against the Liaodong peninsula, the main focus of armed conflict between the Manchus and the Ming. After a difficult amphibious landing followed by desperate hand to hand combat the defending Ming garrison was annihilated. For this achievement he was promoted to the rank of a hereditary colonel third class and bestowed the rare honorific title of "Baturu" (巴圖魯), which means "(brave) warrior" in Manchu. In 1641, Oboi again distinguished himself in battle scoring five victories in as many encounters in the consecutive sieges of Jinzhou and Songshan, two of the last Ming strongholds in Liaodong. He was promoted to full colonel and given command of the Bayarai guards of the Bordered Yellow Banner. After the death of Hong Taiji in 1643, Oboi supported the late ruler's eldest son Hooge over Dorgon during the ensuing succession crisis. Despite Hooge's faction losing out to Dorgon's proposed compromised candidate, Hong Taiji's youngest son Fulin, Oboi continued to participate in military campaigns through the Qing dynasty's successful invasion of China in 1644. His rise in the Bordered Yellow Banner hierarchy continued apace with the Qing conquest of the Ming. In 1645 he was promoted to the rank of general. From 1644 to 1648 Oboi was part of the armies that fought bandit and self declared emperor Li Zicheng (nemesis of the last Ming emperor), bandit king Zhang Xianzhong, and the remnants of Zhang's armies after Zhang was killed in 1647. Draft History of Qing claims that in early 1647 during the campaign to pacify Sichuan, Oboi was responsible for slaying Zhang in battle. However other Qing records show an entirely different account, one where one of Zhang's commanders, Liu Jinzhong defected to the Qing after fearing being the next victim of Zhang's ongoing purge and execution of his own commanders and soldiers, leading the Qing soldiers and Haoge directly to Zhang Xianzhong's camp where Zhang was alerted to their presence and decided to confront them with only 8 to 10 men. Zhang was shot and killed by an anonymous archer from the Qing army after Liu identified Zhang to the Qing troops. Oboi is nowhere mentioned in this other account as being responsible for Zhang Xianzhong's death nor was Zhang beheaded in this account. In 1648, when Hooge was imprisoned and convicted by Dorgon, Oboi was sentenced to death, but his sentence was commuted to loss of rank. Despite his demotion, in 1648 and 1649 he took part in a campaign to extirpate Ming turncoat Jiang Xiang (姜瓖; d. 1649)––who had now turned against the Qing––from his base in Datong (Shaanxi, north China).

Қуғын-сүргін және оңалту

Шекаралы сары тудың мүшесі ретінде Обойдың ту қожайынына деген адалдығы Хонг Тайцзи туға басшылық еткен жылдары оның жылдам өркендеуіне ықпал етті. Бірақ Хонг Тайцзи қайтыс болғаннан кейін Обойдың жаңа ту қожайыны Хугеге деген адалдығы саяси жауапкершілікке айналды. Ақ және шекаралы ақ туларға басшылық еткен Доргон, жас Шуньчжи императорының регенті болғанда, соттағы басқа тулардың ықпалын әлсірету үшін олардың жоғары дәрежелі командирлерін тазартуға тырысты. 1648 жылы Обой соғыстағы жалған жеңістерді мәлімдегені үшін шенінен және атағынан айырылды. Кейін ол Хонг Тайцзи қайтыс болғаннан кейін, мұрагерлік дау кезінде Хугені император етіп сайлауға жасаған қастандық үшін кінәлі деп танылды. Бұл айыптама өлім жазасын көздегенімен, ол Мин әскерлеріне қарсы күресін жалғастырғандықтан жазасы жеңілдетілді. Обойға тағылған айыптамалар саяси мақсатта болған болуы мүмкін, және ол 1651 жылы Доргонның өлімінен кейін ақталуға ие болды. Туына деген берік адалдығы мен Цин үкіметіне көрсеткен қызметтері үшін Обой Шуньчжи императорының кеңесшісі болып тағайындалды, сонымен қатар бірінші дәрежелі маркиз атағы берілді. Шуньчжи императорының Обойға деген сенімі оған көрсеткен құрметтерінен көрінеді. 1652 жылы Шуньчжи сотты Доргон фракциясының күшті тұлғаларынан тазартып болғаннан кейін, Обой екінші дәрежелі мұрагерлік герцог атанды, және ең бастысы, императордың жеке күзетінің бас қолбасшысы (領侍衛內大臣) болып тағайындалды, бұл лауазым астанадағы полиция бастығының міндетін де атқарды. Осы қызметте Обой Шуньчжинің Доргонның бұрынғы жақтастарына қарсы қатаң құрал ретінде әрекет етті, тақ пен императордың «Жоғарғы үш туына» билікті консолидациялауға көмектесті. Шуньчжинің жеке басқару кезеңінде Обой бірнеше ақсүйектерді тұтқындап, жазалады. Бұл өлім жазалары Шуньчжинің келісімімен орындалғаны сөзсіз, бірақ император қайтыс болғаннан кейін, Обойдың қатыгез мінезі мен соттағы орны ескерілгенде, жоғары биліктің бақылауынан шыққанда, сот саясатына үстемдік ете бастауы және өзін орталыққа қойған құпия жүйе құруы заңды болды.

As a member of the Bordered Yellow Banner, Oboi's loyalty to his Banner master was crucial to his rapid advancement during the years when Hong Taiji commanded the Banner. However, after Hong Taiji's death, Oboi's loyalty to his new Banner master Hooge became a political liability. When Dorgon who commanded the White and Bordered White Banners became regent to the young Shunzhi Emperor, he sought to weaken the influence of the other Banners at court by purging the ranks of their senior commanders. Just as Hooge was arrested and eventually died in prison, in 1648 Oboi was stripped of his rank and titles under a charge of claiming false victories in battle. Later he was found guilty of a more serious crime of conspiracy to elect Hooge as emperor during the succession dispute after Hong Taiji's death. This later charge carried with it the death penalty, however the sentence was commuted while he continued to command troops against Ming loyalists. The charges against Oboi were most likely politically motivated and were rehabilitated in 1651 after Dorgon's death. Oboi for his unswerving loyalty to his Banner and services to the Qing government was appointed a cabinet minister by Shunzhi Emperor, who also bestowed on him the title of Marquis of the First Rank. The extent of the Shunzhi Emperor's trust in Oboi's loyalty can be gauged by the honours the emperor showered on him. In 1652 after Shunzhi successfully purged the court of the more powerful elements in Dorgon's faction, Oboi was elevated to a hereditary Duke of the Second Rank and more importantly appointed the commander of the imperial bodyguard (領侍衛內大臣), a job which doubled as the de facto police chief in the capital. In this capacity Oboi acted as Shunzhi's much feared enforcer against Dorgon's old cohorts and helped to consolidate power to the throne and the Emperor's own "Upper Three Banners". During the period of Shunzhi's personal rule, Oboi was responsible for the arrest and execution of a number of noblemen found guilty of one crime or another. Although there is no doubt that these executions were carried out with the approval of Shunzhi, it is not surprising that after the emperor's death, Oboi, given his ruthless character and position in court, when left uncontrolled by a higher authority would eventually come to dominate court politics creating a deep state centered on himself.

Регенттік

Шунчжи императоры 1661 жылдың 5 ақпанында 24 жасында шешек ауруынан қайтыс болды. Өлім төсегінде ол төрт "атқарушы министрді" (輔政大臣) тағайындады, олар регенттер деп белгілі болды. Олар оның сегіз жасар ұлы Сюаньеге 16 жасқа толғанға дейін елді басқаруға "көмектесуі" керек еді. Төрт министр ағалық тәртібімен: Сары Тудың Сонині, ол Императорлық үй шаруашылығы департаментінің (內務府大臣) бас министрі болғаннан басқа, император жесірі Зхаошэннің регенттікке жетекшілік етуіне ұсынған еді. Тізімдегі екінші министр – Ақ Тудың Сүксахасы. Бұрын Доргонның сенімді орынбасары болған Сүксаха саяси тұрғысынан жеткілікті епті болғандықтан, бұрынғы регенттің өлімінен кейін, сот әлі де Доргонның жақтастарының ықпалында болғанда, бірден жақын тұрды. Шунчжи императоры қайтыс болған кезде ол императордың ең сенімді сарай адамының бірі болды. Содан кейін Ебилун мен Обой келді, екеуі де Шекаралық Сары Тудың мүшелері. Шунчжи императорының мұрагерлік жоспары Цинь әулеті үшін патшайымға адалдығымен танылған сарай адамын жас императордың билігіндегі аз жылдары мемлекетті басқаруға "көмектесу" үшін тағайындауға үлгі болды. Бұл Доргонның регенттігінен алынған сабақты көрсетті, онда регент императордың бақылауынан шығып кетті. Айыныштысы, императордың кәмелетке толмаған кезінде үкіметке бақылау жасау үшін министрлерді тағайындау жүйесі аса тұрақты саяси құрал емес екені дәлелденді. Төрт министрдің үшеуі – Сонин, Эбилун және Обой, бұрын Шунчжи императорының ағасы Хугеге бағынышты болған "Екі Сары Тудың" (яғни Сары Ту және Шекаралық Сары Ту) мүшелері болды. Хуге мен Доргон арасындағы жеке және саяси бәсекелестікке байланысты, үш адам да Доргонның регенттігі кезінде бірде-бірде қуғынға ұшырады. Алайда олардың осылайша дәлелденген адалдығы Доргонның өлімінен кейін олардың жылдам өрлеуіне де себеп болды. Бұл Шунчжидің ұлының регенттігін қадағалау үшін кадрларды таңдауындағы маңызды фактор болды. Алайда Шунчжидің бұл шешімі Сары Тудың үш мүшесі мен Ақ Тудың мүшесі Сүксаха арасындағы қарым-қатынасты ширетті. Сүксаха бұл кезде екі Сары Тудың үстемдік құрған императорлық сарайында Ақ Тудың мүшесі болғандықтан ғана емес, сонымен қатар бұрынғы қожайыны Доргонды айыптау арқылы Шунчжи императорының сенімін алғандықтан, оның әріптестері, соның ішінде Ақ Тудың мүшелері оны адал емес деп қарады. Регенттіктің алғашқы жылдарында Сары Тулардың фракциясы мен Сүксаха арасындағы шиеленісті Сонин бақылап отырды, осылайша төрт министр салыстырмалы түрде бейбіт және тиімді жұмыс істеді. Бірақ Сониннің қартайғандықтан денсаулығы нашарлағанда регенттіктің динамикасы өзгерді. Сонин біртіндеп көбірек демалыс алған сайын, Обой шешім қабылдауды монополиялап, шешімсіз Эбилунды басып тастады және саясатты талқылау кезінде, әсіресе Маньчжудың Сегіз Туының әл-ауқатына қатысты мәселелерде Сүксаханы ығыстыруға тырысты. 1667 жылы Сонин өзінің көп уақыт қалмағанын түсінгенде, регенттікке тепе-теңдікті қайтару және Обойдың тез кеңейіп жатқан билік тобырын бейтараптандыру үшін соңғы әрекет жасады. Ол 14 жастағы Канси императорынан мерзімінен бұрын жеке билікке өтуге өтініш жасады. Осылайша Канси 1667 жылдың 25 тамызында, Сониннің қайтысынан кейін бір ай өткен соң, билікті билікке көтерілу рәсімінде өз қолына алды. Мұнан кейін ресми жарлықпен қалған үш министрдің мәртебесі техникалық түрде "кеңесшілерге" (佐政大臣) төмендетілді, бірақ олар өз қызметтерінде қалды. Алайда, ресми билігіне қарамастан, жас Канси императоры Обойдың өсіп келе жатқан құдіретін тежеуге қиындық тапты.

The Shunzhi Emperor died from smallpox on February 5, 1661, at the age of 24. On his deathbed he appointed four "Executive Ministers" (輔政大臣) commonly referred to as regents to "assist" his eight year old son Xuanye to govern the country until the young emperor reached the age of maturity at 16. The four ministers in their order of seniority were Sonin of the Yellow Banner, who apart from being chief minister of the Imperial Household Department (內務府大臣) was also nominated by Empress Dowager Zhaosheng to head the regency. The second minister on the list was Suksaha of the White Banner. Originally a trusted deputy of Dorgon, Suksaha was politically astute enough to switch sides immediately after the former regent's death when the court was still dominated by Dorgon's associates. By the time of the Shunzhi Emperor's death he was one of the emperor's most trusted courtiers. Then came Ebilun and Oboi, both members of the Bordered Yellow Banner. The Shunzhi Emperor's succession plan set a precedent for the Qing dynasty of nominating courtiers who owed their loyalty to the crown to "assist" a young emperor during the years of minority in running the state. This reflected the lesson learned from Dorgon's regency, when the regent grew almost too powerful for the emperor to control. Unfortunately, this system of appointing ministers to oversee the government during an emperor's minority proved not to be a very stable political device after all. Three of the four ministers, Sonin, Ebilun and Oboi were members of the "Two Yellow Banners" (i. e. Yellow Banner and Bordered Yellow Banner) previously under the command of the Shunzhi Emperor's elder brother Hooge. Because of the personal and political rivalries between Hooge and Dorgon, all three men were persecuted at one time or another during Dorgon's regency for their Banner affiliation. However their loyalty thus proven was also key to their rapid advancement after Dorgon's death. It was a major factor in Shunzhi's choice of personnel to oversee his son's regency. However Shunzhi's arrangement heightened the already sensitive relationship between the three members of the Yellow Banners and Suksaha who belonged to the White Banner. Suksaha was a much despised figure at this point not only because he was a member of the White Banner in an imperial court dominated by the two Yellow Banners, but also because he gained the Shunzhi Emperor's trust by denouncing his former master Dorgon, an action seen by his colleagues including members of the White Banner as disloyal. In the first years of the regency, the tension between the Yellow Banners faction and Suksaha was kept in check by the even handed Sonin and thus the four ministers maintained a relatively peaceful and efficient working relationship. But the dynamics of the regency began to change as Sonin's health deteriorated due to old age. As Sonin gradually took more time off, Oboi monopolized decision making by dominating the indecisive Ebilun and worked to sideline Suksaha during policy discussions especially on issues concerning welfare of the Manchu Eight Banners. By 1667 when Sonin realized he did not have long to live, he tried a last ditch effort to restore balance to the regency and neutralize Oboi's rapidly expanding power clique by petitioning the then 14 year old Kangxi Emperor to assume personal rule ahead of schedule. Thus Kangxi formerly took over the reins of power in an ascension ceremony on August 25, 1667, a month after Sonin's death. This was followed by an official decree technically downgrading the three remaining ministers to the status of "advisers" (佐政大臣) while still remaining at their posts. However even with the formal authority of office, the young Kangxi Emperor found it difficult to curb the growing power of Oboi.

Кангси императорымен қақтығыс

Обой жас Канси императорын Сюксаха мен оның отбасын атқызуға мәжбүр етті. Ол Эбилунды толық бақылауға алды, содан кейін өзінің дерлік абсолютті билік жүйесін орнатты. Канси императоры 1669 жылы 15 жасында күтілгеннен бұрын билікке келді. Император Обойды кенеттен 30 айып тағып тұтқындатты. Обойға өлім жазасы берілді, бірақ оның еңбектерін ескере отырып, жазасы түрмеге ауыстырылды. Кейбір дереккөздерде ол Кансидің атасы Нурхациді қорғағанда алған көптеген жараларын көрсеткен, бұл іс Канси императорын Обойды кешіруге ықпал еткен сықпайды. Обой өлген соң ақталуға ие болды. Канси императоры 1713 жылы кешірім берді, ал оның ізбасары Юнчжэн императоры Обойға бірінші дәрежелі герцог шені мен қайтыс болғаннан кейін Чхаову (超武 "батыл") атағын берді. Бірақ Юнчжэннің ізбасары Цяньлун императоры, оның еңбегі мен кемшіліктерін қарастырғаннан кейін Обойға бірінші дәрежелі барон атағын берді.

Танымал мәдениетте

Обой Джин Ённың "Елбарыс пен қазан" романының басында антагонист ретінде пайда болады. Романда ол Қаңшы императорының тағын басып алуға тырысатын қатыгез, билікқұмар регент ретінде бейнеленеді. Басты кейіпкер Вэй Сяобаоның көмегімен император Обойды биліктен шеттетіп, түрмеге қамауға алады. Обой ақырында Вэй Сяобао тарапынан түрмеде өлтіріледі. 2017 жылғы қытай телесериалы "Аждаһаның жүнді аңызында" Обой рөлін Сяо Ронгшенг сомдады. Обой Қаңшы императорының толық саяси билігін қайтару және егемендігін бекіту миссиясына кедергі келтіретін зорлықшыл тұлға ретінде көрсетіледі.