Кастилия мен Леонының патшайымы Беренгария: Өмір және саясаты

Кіріспе

Кастилия және Толедо королевасы 1217 жылы

Кастилия королі Альфонсо X-нің үлкен қызы Беренгария (кастилиялық: Berenguela), Ұлы (кастилиялық: la Grande) (1179 немесе 1180 – 8 қараша 1246), 1217 жылы Кастилия королевасы болды, ал 1197 жылдан 1204 жылға дейін король Альфонсо IX-тің екінші әйелі ретінде Леон королевасы болды. Кастилияның Альфонсо VIII-нің тұңғыш баласы және мұрагері ретінде ол ізделіс қызы болды және Киелі Рим императоры Фредерик I-нің ұлы Конрадқа құдалық жасады. Конрад қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің туысы Альфонсо IX Леонға үйленді, бұл оның әкесі мен арасындағы бейбітшілікті сақтауға көмектесті. Папа Иннокентий III олардың некесін жойғанға дейін олардың бес баласы болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Беренгария Кастилиядағы кіші інісі Генрих I-нің регенті болды, бірақ Генрих ерте қайтыс болғанда оның орнына таққа отырды. Бірнеше айдан кейін ол Кастилияны өзінің ұлы Фердинанд III-ге тапсырды, өйткені әйел болғандықтан Кастилия әскерін басқара алмайтынынан қорқыныш білдірді. Алайда, ол өмірінің соңына дейін оның ең жақын кеңесшісі болды, саясатқа бағыт берді, келіссөздер жүргізді және оның атынан билік етті. Ол ұлының билігімен Кастилия мен Леонның қайта бірігуіне жауапты болды және оның Реконкистадағы күш-жігерін қолдады. Ол діни мекемелердің демеушісі болды және екі елдің тарихын жазуға көмектесті.

Ерте өмір

Беренгария 1179 немесе 1180 жылы Бургоста дүниеге келді. Ол Кастилия королі Альфонсо VIII мен оның әйелі Англия королевасы Элеонораның үлкен қызы болды. Ол Кастилияның Генрих I-нің үлкен әпкесі болды және Альфонсо VIII-нің әжесі Барселоналық Беренгарияның құрметіне аталды. Жас инфантаға күтім жасағандар жомарттықпен сыйланды. Оның мейірбикесі Эстефания 1181 жылы мамыр айында зейнеткерлікке шыққанда Альфонсо мен Элеонорадан жер алды. 1189 жылы Беренгарияның өтініші бойынша тағы бір мейірбике, Эльвира, зейнетке шыққанда осындай сыйлық алды. Патша Альфонсо мен королева Элеонораның тұңғыш баласы ретінде, олар ұл туғызуды және сол себепті кейінірек патша болуды артық көргендіктен, Беренгария бірнеше жыл бойы Кастилия тағына мұрагер болып саналды, себебі жұбайлардың кейінірек туған балаларының көпшілігі туғаннан кейін көп ұзамай немесе сәби кезінде қайтыс болды. Ол бүкіл Еуропаға белгілі күйеуге шығарға аспаз болды. Беренгарияның алғашқы құдалық келісімі 1187 жылы Киелі Рим императоры Фредерик I Барбароссаның бесінші баласы Конрадтың қолы сұрағанда жасалды. Келесі жылы Селигенштадтта неке шартына қол қойылды, онда 42000 Мараведи құдайлық қаражаты көзделген. Конрад Кастилияға аттанды, онда Каррионда құдалық тойланды және Конрад Альфонсоның жаңы қызметшісі болып белгіленді. Беренгарияның таққа деген құқығы келісім-шарт пен неке шартындағы құжаттамаға негізделген, онда ол әкесінен немесе баласыз ағаларынан кейін патшалықты мұраға алатыны көрсетілген. Конрадқа тек оның жұбайы ретінде бірге билік етуге рұқсат етілді, ал Кастилия империяның бір бөлігі болмайды. Сонымен қатар, Альфонсо қайтыс болған жағдайда ол таққа талап етуге құқылы емес еді, бірақ Беренгария келгенше патшалықты қорғауға және күзетуге міндетті болды. Келісім-шарт болашақ патша мен ақсүйектердің дәстүрлі құқықтары мен міндеттерін де бекітті. Неке толыққанды болған жоқ, өйткені Беренгария он жасқа толмаған еді. Конрад пен Беренгария ешқашан қайтадан кездеспеді. 1191 жылы Беренгария пападан құдалықты бұзуды сұрады, оған оның әжесі Аквитания герцогинясы Элеонора сияқты үшінші тараптардың ықпалы тигені сөзсіз, ол француз феодалдарына көрші ретінде Гогенштауфеннің болуына мүдделі емес еді. Бұл қорқыныш 1196 жылы Конрад өлтірілгеннен кейін жойылды.

Berengaria was born either in 1179 or 1180, in Burgos. She was the eldest daughter of King Alfonso VIII of Castile and his wife, Eleanor of England. She was the elder sister of Henry I of Castile and was named in honor of Alfonso VIII's grandmother Berengaria of Barcelona. Those who cared for the young infanta were generously rewarded. Her nurse, Estefanía, received land from Alfonso and Eleanor on her retirement in May 1181. Another nurse, Elvira, received a similar retirement gift in 1189 at Berengaria's request. As the eldest child of King Alfonso and Queen Eleanor, who preferred to give birth to a son and therefore later king, Berengaria was the heiress presumptive to the throne of Castile for several years because many of the children born later to the couple died shortly after birth or in early infancy. She became a greatly desired bride throughout Europe. Berengaria's first engagement was agreed in 1187 when her hand was sought by Conrad, the fifth child of Holy Roman Emperor Frederick I Barbarossa. The next year, the marriage contract was signed in Seligenstadt, including a dowry of 42000 Maravedí. Conrad then marched to Castile, where in Carrión the engagement was celebrated and Conrad was knighted making him a servant of his new lord, Alfonso. Berengaria's claim to the throne was based in part on documentation in the treaty and marriage contract, which specified that she would inherit the kingdom after her father or any childless brothers who may come along. Conrad would only be allowed to co rule as her spouse, and Castile would not become part of the Empire. Furthermore, he was not allowed to claim the throne for himself in case of Alfonso's death but was obliged to defend and protect the kingdom until Berengaria arrived. The treaty also documented traditional rights and obligations between the future sovereign and the nobility. The marriage was not consummated because Berengaria was less than 10 years old. Conrad and Berengaria never saw each other again. By 1191, Berengaria requested an annulment of the engagement from the pope, influenced, no doubt, by third parties such as her grandmother Duchess Eleanor of Aquitaine, who was not interested in having a Hohenstaufen as a neighbor to her French fiefdoms. Those fears were neutralized when Conrad was assassinated in 1196.

Леонның патшайымы

Кастилия мен Леон арасындағы бейбітшілікті сақтауға көмектесу және әкесі мен күйеуі арасында делдал болу мақсатымен Беренгария 1197 жылы Вальядолидте өзінің алыс туысы, Леон королі Альфонсо IX-қа үйленді. Осы некеге байланысты және сол кездегі испандық дәстүрлерге сәйкес, ол Леон ішіндегі бірнеше қамалдар мен жерлерді тікелей басқару құқығын алды. Бұл қамалдардың көпшілігі Кастилиямен шекаралас болды, ал оларды оның атынан басқарған ақсүйектерге екінші тараптан келген әділетсіздік жағдайында екі патшадан да әділдік іздеуге рұқсат берілді. Бұл шақырылған рыцарьлар патшайымның атынан шекарадағы бейбітшілікті сақтауға міндеттелді. 1198 жылдан бастап Рим папасы Иннокентий III некені қандастық байланысқа байланысты сынға алып, тіпті Альфонсоны айырумен қорқытты, бірақ олар 1204 жылға дейін бірге өмір сүрді. Олар бірге болу үшін үлкен қаржылық көмек ұсынып, рұқсат алуға тырысты. Папа олардың өтінішін қабылдамады, бірақ олар балаларының заңды екенін дәлелдеуге қол жеткізді. 1204 жылы неке бұзылды. Беренгария мамыр айында Кастилиядағы ата-анасына оралды және балаларына күтім жасауға өзін арнады. Олардың үлкені Элеонора (1198/99 – 1202) қайтыс болды, ал Констанция (1200–1242), Фердинанд (1201–1252), Альфонсо (1203–1272) және Беренгария (1204–1237) балалық шақтан аман қалды.

Корольдіктер арасында

Ол Леон патшайымы лауазымынан бас тартса да, 1206 жылы ұлы Фердинандқа берген Саламанка мен Кастроверде сияқты көптеген жерлерде билік ету және салық алу құқығын сақтап қалды. Оның бұрынғы қызметкерлерінен болған бірқатар ақсүйектер онымен бірге Кастилия сарайына оралды. Оның некесінен бері сақталған бейбітшілік жойылды және Леон мен Кастилия арасында, ішінен осы жерлерді бақылау мәселесі де бар, қайтадан соғыс басталды. 1205, 1207 және 1209 жылдары екі ел арасында келісімдер жасалды, олардың әрқайсысы оның билігін кеңейтті. 1207 және 1209 жылғы келісімдерде Беренгария мен оның ұлына шекара бойындағы маңызды мүліктер, соның ішінде Виллалпандо сияқты көптеген маңызды қамалдар қайтадан берілді. 1207 жылғы келісім – Кастилия диалектінде жасалған ең алғашқы ресми құжат. 1214 жылы әкесі Альфонсо VIII қайтыс болғаннан кейін Кастилия тәжі оның жалғыз тірі қалған ұлына, Беренгарияның 10 жасар інісі Генрих I-ге көшті. Олардың анасы Элеонора регенттікке ие болды, бірақ күйеуінен 24 күн өткен соң қайтыс болды. Енді қайтадан мұрагер атанған Беренгария оның орнына регент болды. Осы кезде, әсіресе Лара әулеті бастаған дворяндардың арасында ішкі тартыс басталды. Олар Беренгарияны регенттік және інісінің қамқорлығын граф Альваро Нуньес де Лараға беруге мәжбүр етті. 1216 жылы Вальядолиде кезектен тыс парламенттік сессия өтті, онда Кастилияның Лопэ Диас II де Харо, Гонсало Родригес Жирон, Альваро Диас де Камерос, Альфонсо Тельез де Менесес және тағы басқалары қатысты. Олар Беренгарияның қолдауымен Альваро Нуньес де Лараға қарсы бірігіп әрекет етуге келісті. Мамыр айының соңында Кастилиядағы жағдай Беренгария үшін қауіпті болды, сондықтан ол өзінің одақтастарының бірі Гонсало Родригес Жиронның қолындағы Аутильо де Кампос қамалына тығылды және ұлы Фердинандты әкесінің сарайына жіберді. 1216 жылдың 15 тамызында азаматтық соғыстың алдын алу үшін келісімге келу мақсатымен Кастилияның барлық магнаттары жиналды, бірақ келіспеушіліктер Жирон, Тельез де Менесес және Харо отбасыларын Альваро де Ларамен толығымен аралықты үзуге итерді.

Though she had left her role as queen of León, she retained authority over and taxing rights in many of the lands she had received there, including Salamanca and Castroverde, which she gave to her son Ferdinand in 1206. Some of the nobles who had served her as queen followed her back to the court in Castille. The peace which had prevailed since her marriage was lost, and there was war again between León and Castille, in part over her control of these lands. In 1205, 1207, and 1209, treaties were made again between the two countries, each expanding her control. In the treaties of 1207 and 1209, Berengaria and her son were given again significant properties along the border, including many key castles, including Villalpando. The treaty in 1207 is the first existing public document in the Castilian dialect. In 1214, on the death of her father, Alfonso VIII, the Castilian crown passed to his only surviving son, Berengaria's 10 year old brother, Henry I. Their mother Eleanor assumed the regency, but died 24 days after her husband. Berengaria, now heir presumptive again, replaced her as regent. At this point internal strife began, instigated by the nobility, primarily the House of Lara. They forced Berengaria to cede regency and guardianship of her brother to Count Álvaro Núñez de Lara. In 1216, an extraordinary parliamentary session was held in Valladolid, attended by such Castilian magnates as Lope Díaz II de Haro, Gonzalo Rodríguez Girón, Álvaro Díaz de Cameros, Alfonso Téllez de Meneses and others, who agreed, with the support of Berengaria, to make common cause against Álvaro Núñez de Lara. At the end of May the situation in Castile had grown perilous for Berengaria, so she decided to take refuge in the castle of Autillo de Campos, which was held by Gonzalo Rodríguez Girón (one of her allies) and sent her son Ferdinand to the court of his father. On 15 August 1216, an assembly of all the magnates of Castile was held to attempt to reach an accord that would prevent civil war, but disagreements led the families of Girón, Téllez de Meneses, and Haro to break definitively with Álvaro de Lara.

Кастилияның патшайымы

1217 жылы 6 маусымда Генрих басынан жарақат алып қайтыс болғаннан кейін жағдай күрт өзгерді. Оның қамқоршысы, граф Альваро Нунес де Лара, патшаның денесін Тариего қамалына апарып, осы жайтты жасыруға тырысты, бірақ бұл хабар Беренгарияға жетпеуі мүмкін емес еді. Жаңа патша бұрынғы күйеуінің өкіметіне қауіп төндіретінін жақсы білді; ол ағасының ең жақын туысы болғандықтан, тәжді өзіне талап етуі мүмкін деп қорқып еді. Сондықтан ол ағасының өлімі мен өзінің таққа отырғанын Альфонсодан жасырды. Ол Альфонсоға Фердинандты өзіне келу үшін жіберуді сұрап хат жазды, содан кейін 31 тамызда ұлының игілігі үшін тақтан бас тарды. Ол Кастилияға сол кезде қажетті әскери басшы бола алмайтындықтан, ішінара тақтан бас тарды.

Патша кеңесшісі

Ол ұзақ билік жүргізбегенмен, Беренгария ұлының ең жақын кеңесшісі болып қала берді, мемлекеттік саясатқа тікелей емес, бірақ араласып отырды. Оның ұлы билік құрған жылдары замандас жазушылар оның билігін сақтап қалғанын жазды. Мысалы, ол ұлының Швабия герцогы Филипптің қызы, екі император – Фредерик Барбаросса мен Византия императоры Исаак II Ангелостың немересі, ханшайым Элизабет фон Хоэнштауфен (Кастилияда Беатрис деп аталды)пен некелесуін ұйымдастырды. Той 1219 жылдың 30 қарашасында Бургоста өтті. Беренгарияның араласуы ерекше көзге түскен тағы бір жағдай – 1218 жыл. Бұрынғы регент Альваро Нуньес де Лара бастаған Лара әулеті Леон королі Альфонсо IX және король Фердинандтың әкесінің Кастилияға басып кіріп, ұлының тағын басып алуды жоспарлады. Бірақ граф Лараның тұтқындалуы Беренгарияның араласуына мүмкіндік берді. Ол 1218 жылдың 26 тамызында әке мен ұлды Торо шартына қол қоюға көндірді, соның арқасында Кастилия мен Леон арасындағы қақтығыстарға нүкте қойылды. 1222 жылы Беренгария ұлының игілігі үшін тағы да араласып, Зафра конвенциясын бекітті. Осы арқылы ол Ларалармен келісімге келді, Молинаның иесі Гонсало Перес де Лараның қызы және мұрагері Мафальданы ұлы және король Фердинандтың ағасы Альфонсоға үйлендірді. 1224 жылы ол қызы Беренгарияның Джон Бриенмен үйленуін ұйымдастырды, бұл Фердинанд III-ті Леон тағына жақындатты, себебі Джон Альфонсо IX-тың үлкен қызы Санчаға үйленуге ниеттенген күйеуі болатын. Осылайша әрекет ету арқылы Беренгария бұрынғы күйеуінің қыздарының Леон тағына талапкер болатын адамға үйленуіне жол бермеді. Фердинандтың мүддесі үшін оның ең шешуші араласуы 1230 жылы болды. Альфонсо IX қайтыс болғаннан кейін, Фердинанд III-нің құқықтарын жоққа шығарып, бірінші некесінен Португалияның Терезасынан туған қыздары Санча мен Дульсе таққа мұрагерлер деп жарияланды. Беренгария ханшайымдардың анасымен кездесіп, Лас Терсериас шартын бекітуге қол жеткізді. Осы шарт бойынша ханшайымдар ұлына ұлағаттау үшін айтарлықтай сомада ақша мен басқа да жеңілдіктерге келісті. Осылайша Леон мен Кастилия тақтары Фердинанд III тұлғасында біріктірілді, оларды 1157 жылы Альфонсо VII бөлген еді. Ол Фердинандтың Элизабет фон Хоэнштауфеннен қайтыс болғаннан кейін екінші рет үйленуін де ұйымдастырды. Балаларының көптігіне қарамастан, Беренгария патшаның абыройын заңсыз қатынастармен түсірмеуге тырысты. Ол бұл жолы Франциялық дворян әйелін, Жанна Даммартенді таңдады, оның кандидатурасын корольдің әпкесі және Беренгарияның әпкесі, Франция королі Людовик VIII-нің жесірі Бланш ұсынды. Беренгария тағы да регент болып қызмет етті, ұлы Фердинандтың Реконкистаның ұзақ науқандары үшін оңтүстікке кеткен кезде билік жүргізді. Ол Кастилия мен Леонды өзіне тән шеберлікпен басқарды, осы уақытта патшаның назарын бөлу қажеттігін жойды.

Although she did not reign for long, Berengaria continued to be her son's closest advisor, intervening in state policy, albeit in an indirect manner. Well into her son's reign, contemporary authors wrote that she still wielded authority over him. One example was how she arranged the marriage of her son with princess Elisabeth of Hohenstaufen (known as Beatriz in Castile), daughter of Duke Philip of Swabia and granddaughter of two emperors: Frederick Barbarossa and Isaac II Angelos of Byzantium. The wedding took place on 30 November 1219 at Burgos. Another instance in which Berengaria's mediation stood out developed in 1218 when the scheming Lara family, still headed by former regent Álvaro Núñez de Lara, conspired to have Alfonso IX, King of León and King Ferdinand's father, invade Castile to seize his son's throne. However, the capture of Count Lara facilitated the intervention of Berengaria, who got father and son to sign the Pact of Toro on 26 August 1218, putting an end to confrontations between Castile and León. In 1222, Berengaria intervened anew in favor of her son, achieving the ratification of the Convention of Zafra, thereby making peace with the Laras by arranging the marriage of Mafalda, daughter and heiress of the Lord of Molina, Gonzalo Pérez de Lara, to her own son and King Ferdinand's brother, Alfonso. In 1224 she arranged the marriage of her daughter Berengaria to John of Brienne, a maneuver which brought Ferdinand III closer to the throne of León, since John was the candidate Alfonso IX had in mind to marry his eldest daughter Sancha. By proceeding more quickly, Berengaria prevented the daughters of her former husband from marrying a man who could claim the throne of León. Perhaps her most decisive intervention on Ferdinand's behalf took place in 1230, when Alfonso IX died and designated as heirs to the throne his daughters Sancha and Dulce from his first marriage to Theresa of Portugal, superseding the rights of Ferdinand III. Berengaria met with the princesses' mother and succeeded in the ratification of the Treaty of Las Tercerías, by which they renounced the throne in favor of their half brother in exchange for a substantial sum of money and other benefits. Thus were the thrones of León and Castile re united in the person of Ferdinand III, which had been divided by Alfonso VII in 1157. She intervened again by arranging the second marriage of Ferdinand after the death of Elisabeth of Hohenstaufen. Although he already had plenty of children, Berengaria was concerned that the king's virtue not be diminished with illicit relations. This time, she chose a French noblewoman, Joan of Dammartin, a candidate put forth by the king's aunt and Berengaria's sister Blanche, widow of King Louis VIII of France. Berengaria served again as regent, ruling while her son Ferdinand was in the south on his long campaigns of the Reconquista. She governed Castile and León with her characteristic skill, relieving him of the need to divide his attention during this time.

Қорғаушылық және мұра

Ол 1245 жылы Посуэло-де-Калатравада ұлымен соңғы рет кездесті, содан кейін Толедоға қайтып келді. Ол 1246 жылдың 8 қарашасында қайтыс болды және Бургос маңындағы Лас-Уэльгас қаласында жерленді. Анасы сияқты, ол да діни мекемелерді ынталы түрде қолдады. Ол анасымен бірге Санта-Мария-ла-Реал-де-Лас-Уэльгас аббаттығын қолдау үшін жұмыс істеді. Леон патшайымы ретінде ол Сантьяго орденін қолдады және Сан-Исидоро базиликасын қолдады, оған тек ақшалай көмек бермей, сонымен қатар оны барлық салықтардан босатты. Ол Леон патшайымдарының Сан-Педро-де-Эслонса монастырын қолдау дәстүрін қайта жаңғыртты, бұл дәстүрді соңғы рет оның шөбересі Санча Раимундес орындаған еді. Замандастарының жазбаларында ол дана және ізгі әйел ретінде бейнеленген. Ол әдебиет пен тарихқа да қызығушылық танытып, Лукас де Туйға Кастилия және Леон патшаларының тарихын жазуды тапсырды, бұл болашақ билеушілерге көмектесу және оларды баптау үшін жасалды. Оның өзі ұлы Фердинанд пен Фердинандтың кезінде Кастилияның канцлері болған Осма Хуанның еңбектерінде, сондай-ақ Родриго Хименес де Раданың шығармаларында талқыланды.