Сібе (Шыбо) – Қытайдың Синьцзян, Цзилинь және Ляонин аймақтарында тұратын тунгус тілді халық. 2010 жылғы санақ бойынша 190 мыңнан астам адамды қамтиды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-Шығыс Қытай мен Сіньцзянның тунгус этностық тобы
Tungusic ethnic group of Northeast China and Xinjiang
Сибе немесе Сибо (ᠰᡳᠪᡝ, Xibo; ᠰᡝᠪᡳ, Sibe) – көбінесе Сіньцзян, Цзилинь және Ляонин провинциясының Шэньян қаласында тұратын шығыс азиялық тунгус тілдес этностық топ. Сибелер Қытайдың ресми түрде мойындаған 56 этносының бірі болып табылады және 2010 жылғы Қытай халық санағында олардың саны 190 481 адамды құрады, бұл Қытай халқының жалпы санының 0,014% -дан сәл астамына тең.
The Sibe or Xibo (, , ; ) are a Tungusic speaking East Asian ethnic group living mostly in Xinjiang, Jilin and Shenyang in Liaoning. The Sibe form one of the 56 ethnic groups officially recognized by China, and had a recorded population of 190,481 in the 2010 Chinese Census, comprising just over 0.014% of China's total population.
Номенклатура
Сибелер өз аттарының бірнеше нұсқасымен танымал. Сибе халқының өзін-өзі атауы Śivə деп айтылады, ресми қытай термині – Xibo, орыс әдебиетінде Сибинцы (sibintsy) және Шибинцы (shibintsy) терминдері қолданылады, ал ағылшын тіліндегі еңбектерде Сибе атауы қалыптасқан, ол жазылған түрімен сәйкес келеді.
The Sibe are known by several variations of their name. The self appellation of the Sibe people is pronounced Śivə, the official Chinese term is Xibo, in Russian literature the terms Сибинцы (sibintsy) and Шибинцы (shibintsy) are used, while in English works the name Sibe has been established, which corresponds to the written form.
Тарих
Орыс ғалымы Елена П. Лебедеваның айтуынша, сибе халқының шығу тегі көне шивей халқының оңтүстік, тунгус тілінде сөйлейтін бір тармағы болып табылады. Олар қазіргі Цзилиньнің Сунъюань және Цикихар аймақтарында қала сияқты шағын елді мекендерде өмір сүрді, олардың бір бөлігі көшпелі өмір салтын ұстанды. 286 жылы Буйео мемлекетін Сяньбэйлер басып алғаннан кейін, оңтүстік шивейлер егіншілікпен айналыса бастады. Хан, Цао Вэй және Цзинь (266–420) әулеттері сибе халқын әлдеқашан бақылап келген, бірақ Гөктүрктер келгеннен кейін, олар сибеге қытай әулеттерінен де төмен мәртебе берді. 1700 жылы шамамен 20 000 Цикихар сибесі Хоххотқа (қазіргі Ішкі Моңғолия) қоныстандырылды, ал 36 000 Сунъюань сибесі Шэньянға, Ляонинге көшірілді. Горелованың пікірінше, сибелердің Цикихардан көшірілуі Цин әулетінің 1697 жылы Хойфан (Хойфа) және 1703 жылы Ула маньчжу тайпаларын Цинге қарсы көтерілгендерінен кейін толықтай жоюымен байланысты. Джерри Норманның сөзінше, 1764 жылы Цикихар сибелерінің көтерілісінен кейін Цяньлун императоры 800 сарбаздық қауіпсіздік бөліміне 18 000 сибені Джунгарияның Или өзеніне жеткізуді бұйырды. Илиде Синьцзян сибелері буддалық монастырлар салды және көкөніс, темекі және опий өсірді. Цин әулеті оларды Хуэйлердің Дунган көтерілісін (1862–77) басу үшін пайдаланғаннан кейін сибе халқының саны азайды.
According to the Russian scholar Elena P. Lebedeva, the Sibe people originated as a southern, Tungusic speaking offshoot of the ancient Shiwei people. They lived in small town like settlements, a portion of them nomadic, in the Songyuan and Qiqihar areas of what is now Jilin. When the Buyeo kingdom was conquered by the Xianbei in 286 AD, the southern Shiwei started practicing agriculture. The Han dynasty, Cao Wei and the Jin dynasty (266–420) at times controlled the Sibe until the advent of the Göktürks, who accorded the Sibe lower status than did the Chinese dynasties. In 1700, some 20,000 Qiqihar Sibes were resettled in Hohhot (modern Inner Mongolia); 36,000 Songyuan Sibes were resettled in Shenyang, Liaoning. The relocation of the Sibe from Qiqihar is believed by Gorelova to be linked to the Qing's complete annihilation of the Manchu clan Hoifan (Hoifa) in 1697 and the Manchu tribe Ula in 1703 after they revolted against the Qing. According to Jerry Norman, after a revolt by the Qiqihar Sibes in 1764, the Qianlong Emperor ordered an 800 man military escort to transfer 18,000 Sibe to the Ili River of Dzungaria. In Ili, the Xinjiang Sibe built Buddhist monasteries and cultivated vegetables, tobacco and poppies. The Sibe population declined after the Qing used them to suppress the Dungan Revolt (1862–77) by the Hui
Қытай Республикасы (1912–49) кезеңінде көптеген солтүстік-шығыс сибелері жапон басқыншыларына қарсы ерікті әскерлерге қосылды, ал солтүстік-батыс сибелері Или көтерілісі кезінде Гоминьданға қарсы күресті. 1949 жылы Қытай Коммунистік революциясы Қытай Халық Республикасын (ҚХР) құрғаннан кейін, кең ауқымды білім беру және гигиеналық науқандар сибе халқының сауаттылығын арттырды және Қапқал ауруын (А түріндегі ботулизмнің бір түрі) жоюға мүмкіндік берді. 1954 жылы ҚХР Синьцзяндағы Нингси ауданының орнына Қапқал Сибе автономиялық ауданын құрды, бұл аудан этникалық құрамы ең жоғары болған жерде орналасқан.
During the Republic of China (1912–49) period, many northeastern Sibe joined anti Japanese volunteer armies, while northwestern Sibe fought against the Kuomintang during the Ili Rebellion. After the Chinese Communist Revolution in 1949 established the People's Republic of China (PRC), large scale educational and hygiene campaigns increased Sibe literacy and resulted in the eradication of Qapqal disease (a form of type A botulism). In 1954, the PRC established the Qapqal Xibe Autonomous County to replace Ningxi County in Xinjiang, in the group's area of highest ethnic concentration.
Мәдениет
Сибелердің тарихи діндері шаманизм мен буддизмді қамтыды. Сибелердің дәстүрлі киімдері ерлерге қысқа, түймелі шапандары мен шалбарлары, ал әйелдерге жақын тігілген, ұзын, кружевомен безенділген көйлектері болған. Әйелдерді күйеуге беру кең таралған, және әйелдердің әлеуметтік статусы төмен болған, оның ішінде мүлік мұрагерлік құқығы да болмаған.
Historical religions of the Sibe included shamanism and Buddhism. Customary Sibe attire included short buttoned jackets and trousers for men and close fitting, long and lace trimmed gowns for women. Arranged marriage was common and women had low social status, including no right to inherit property.
Тарату
2010 жылғы Қытай халық санағы бойынша Қытайда 190 481 сибе халқы болды: 99 571 еркек және 90 910 әйел. 2018 жылдың мәліметтері бойынша автономиялық округте 19 984 сибе халқы тұрады, бұл оның жалпы халқының 10,28% құрайды, онда ханьқытайлар, ұйғырлар және қазақтар сияқты үлкен топтар басым. 2015 жылы автономиялық округте 20 426 сибе халқы өмір сүрді, бұл оның жалпы халқының 10,38% құрайды. +Шинжандағы сибе халқының таралуыПрефектуралық деңгейдегі бөлініс20152018Шинжандағы сибе халқының жалпы санына қатысты пайызШинжандағы сибе халқының жалпы санына қатысты пайызИли қазақ автономиялық префектурасы34 45780,18%33 87979,21%Урумчи5 68613,23%5 76713,48%Қарамай9862,29%1 0332,42%Чанжы хуэй автономиялық префектурасы6511,51%6661,56%Бортала моңғол автономиялық префектурасы1960,46%4250,99%Баянголын моңғол автономиялық префектурасы2650,62%2260,53%Шинжаң өндірістік-құрылыс корпусы3050,71%2020,47%Ақсу1260,29%1770,41%Хами1580,37%1550,36%Қашқар1000,23%1330,31%Хотан120,03%550,13%Қызылсу қырғыз автономиялық префектурасы60,01%330,08%Турпан260,06%210,05%Шинжаң бойынша барлығы42 974100,00%42 772100,00%
According to the 2010 Chinese Census, there were 190,481 Sibe people in China: 99,571 males and 90,910 females. As of 2018, 19,984 Sibe people live in the autonomous county, comprising 10.28% of its total population, which is dominated by larger groups, such as the Han Chinese, Uyghurs, and Kazakhs. In 2015, 20,426 Sibe people lived in the autonomous county, comprising 10.38% of its total population. +Distribution of Sibe people in XinjiangPrefecture level division20152018PopulationPercent of total Sibe in XinjiangPopulationPercent of total Sibe in XinjiangIli Kazakh Autonomous Prefecture34,45780.18%33,87979.21%Urumqi5,68613.23%5,76713.48%Karamay9862.29%1,0332.42%Changji Hui Autonomous Prefecture6511.51%6661.56%Bortala Mongol Autonomous Prefecture1960.46%4250.99%Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture2650.62%2260.53%Xinjiang Production and Construction Corps3050.71%2020.47%Aksu1260.29%1770.41%Hami1580.37%1550.36%Kashgar1000.23%1330.31%Hotan120.03%550.13%Kizilsu Kyrgyz Autonomous Prefecture60.01%330.08%Turpan260.06%210.05%Xinjiang Total42,974100.00%42,772100.00%