Кіріспе

Классикалық, неоклассикалық және барокко сәулет элементі – геологиялық құрылым.

Педимент – классикалық сәулеттегі, көбінесе үшбұрышты пішінді қақпақ. Педименттер көлденең құрылымдағы карниздің (жасампазды тіреу) немесе бағаналармен сүйенген жағдайда, ентаблементтің үстіне орналастырылады. Ежелгі сәулетте грек ғибадатханасының портигінің жоғарғы бөлігін кең және төмен үшбұрышты фронтон (жақ бұрыштары 12,5° – 16°) құрады, бұл стиль рим ғибадатханаларында да жалғасты. Бірақ Ренессанс сәулетінен бұрын басқа типтегі ғимараттарда үлкен фронтондар сирек кездесетін. Симметриялық дизайн үшін ол орталық нүктені анықтайды және көбінесе кіреберістің сәнін асыру үшін қолданылады. Карниз педименттің үстіңгі және төменгі жағымен жалғасады; көтерілген жақтары жиі «ракинг карнизі» деп аталады. Тимпан – педименттің ішіндегі үшбұрышты кеңістік, ол көбінесе педимент мүсінімен безендіріледі, ол тұрған мүсін немесе рельефтік мүсін болуы мүмкін. Тимпанға жазу немесе қазіргі заманда сағат тақтасы орналастырылуы мүмкін. Негізгі түрлері – «сегменттік», «қисық» немесе «доғалы» фронтон, онда карниздің тікбұрышты үшбұрышы шеңбер сегментін құрайтын қисықпен алмастырылады, шыңында саңылауы бар «сынық» фронтон және негізі бойымен карнизде саңылауы бар «ашық» фронтон. Үшбұрышты және сегменттік фронтондар «сынық» және «ашық» пішіндерде болуы мүмкін. Педименттер б.з.д. 580 жылға дейін ежелгі грек сәулетінде, Корфудағы Артемида ғибадатханасында кездеседі, ол, мүмкін, алғашқылардың бірі болған. Педименттер қайта жаңғыру сәулетіне оралып, содан кейін барокко, неоклассикалық және сәндік сәулет сияқты кешірек стильдерде кеңінен қолданылды, олар сегменттік нұсқаны ұнатты.

Түрлі түрлері

Оның бір түрі – "сегменттік" немесе "доғалы" фронтон, онда кәрніздің әдеттегі тік бұрышты еңістері шеңбер сегментінің түріндегі, көлденең доға сияқты бір нұсқамен ауыстырылады. Дәстүрлі және сегменттік фронтондардың "жарылған" және "ашық" түрлері бар. Жарылған фронтонда қабырғалық кәрніз жоғарғы нүктесінде ашық қалдырылады. Ашық фронтон негізінен ашық болады, карниздегі кеңістіктің бір бөлігі немесе барлығы фронтон астындағы кеңістік үшін бос қалдырылады. Бұл формалардың барлығы эллинистік сәулетте, әсіресе Александрия мен Таяу Шығыста қолданылған. Бірінші ғасырдағы Иорданияның Петра қаласындағы тасқа қазылған "Қазына" немесе Аль-Хазнех – бұл өте көрнекті мысал, онда тек фронтон ғана емес, бүкіл антаблемент "жарылған" және жартасқа еніп кеткен. Мұндай кең саңылауы бар жарылған фронтондар көбінесе "жартылай фронтон" деп аталады. Олар маньеризм архитектурасында қабылданды және Томас Чиппендейлдің жиһаз дизайнында қолданылды. Тағы бір түрі – құмайдың мойны сияқты фронтон, екі S пішіндес профильді, әдетте спиральдар, бұл көбінесе ғимараттарға қарағанда жиһаздарда кездеседі. Бұл стиль 1760 жылдардан бастап американдық есіктерде кең таралды. Көбінесе ортасында, спиральдардың арасында ваза сияқты әшекей болады. Есіктердің, терезелердің, нишалардың және галереялардың үстінде үшбұрышты емес фронтон түрлерін жиі кездестіруге болады.

Классикалық

Фронтон классикалық грек ғибадатханаларында, этрусктік, римдік, ренессанс, барокко, рококо, неоклассикалық және боззарт сәулетінде кездеседі. Грек ғибадатханалары, әдетте тіктөртбұрышты жоспармен, әдетте әр екі шетінде фронтон болған, бірақ римдік ғибадатханалар және кейінгі қайта жаңғыруларда көбінесе тек біреуі болды, екі жағдайда да негізгі қасбеттің толық ені бойынша. Типикалық римдік ғибадатхананың артқы жағы әдетте бағанасыз бос қабырғадан тұратын, бірақ көбінесе үстінде толық фронтон болды. Бұл фронтонды бастапқы ғибадатхана қасбетінің ансамблінен ажыратты, содан кейін фронтонның бағаналардың үстінде болуы міндетті емес деп есептелді. Грек үлгісінің ең танымал мысалы – Парфенон, екі тимпаны мүсіндік топтармен толтырылған. Ежелгі Римде, Ренессанс дәуірінде және кейінгі сәулеттік қайта жаңғыруларда кішкентай фронтондар терезелердің, есіктердің және эдикулалардың үстіндегі құрылымдық емес элемент болып табылады, жаңбырдан қорғайды және әсемдеу ретінде қызмет етеді. V ғасырдан бастап фронтондар қабірлерде, ал кейіннен саркофагтар сияқты сәулеттік емес объектілерде де кездесе бастады. Эллинистік кезеңде фронтондар ғимараттардың кең ауқымында қолданылды және әсіресе Грекиядан тыс жерлерде еркін өңделді. "Барокко" деп сипатталатын стильде сынған және ашық фронтондар қолданылады. Қазір Берлиндегі Пергамон мұражайында қайта құрылған Милет қаласының 2-ғасырлық Үлкен сауда қақпасы ортасында шегінген фронтонға ие, ол сынған және ашық көрінеді, осындай ерекшелік қазіргі Иорданиядағы Петрадағы Аль-Хазнех ("Қазына") қабірінде де байқалады. Ливиядағы Лептис Магнадағы Септимий Север аркасының төрт жағындағы сынған фронтондар өте кішкентай элементтер, тік бұрышта созылып, бірақ төмендегі бағаналардың ентаблатурасынан тысқары шықпайды. Әр фронтонның екі беті бар, екеуі де оюлы, біреуі ескерткіштің қабырғасына параллель, ал екіншісі оған тік бұрышпен орналасқан. Римдегі Август аркасы (б.з.д. 27 ж.), ерте империялық ескерткіш, сол кезде провинциялық римдік сәулетшілер классикалық терминологияны толық меңгермегенін көрсетеді; фронтонның негізі бағаналардың капителіне жақын бітеді, бірақ одан аспайды. Мұнда ғибадатхананың бүкіл қасбеті қатты қабырғаға бекітілген декоративтік элемент, бірақ грек трабеатты сәулетінің қағидаларын сақтамауы алаңдатады. Дәстүрлі римдік фронтондар классикалық грек фронтондарына қарағанда сәл тік болып келеді, мүмкін, олар қатты жаңбырға ұшырайтын черепицамен жабылған шатырларды аяқтағандықтан.

Орта ғасырлар

Каролинг және романдық сәулетте фронтондар көбінесе теңқабырлы үшбұрыш түрінде болды, ал оларды шеңгерген кәрніздің маңызы аз болды; олар көбінесе әшекейлері бар қарапайым еңкейген қабырғалар еді. Готикалық сәулетте, әсіресе есіктер мен терезелердің үстінде, жоғарыдағы бұрышы өте тік фронтондар қолданылды, бірақ кәрніздің көтеріңкі жақтары күрделі болса да, көлденең төменгі бөлігі көбінесе айқын болмады. Көбінесе оның астында сүйір арка болады, ал төменгі бөлігі мүлдем болмайды. Мұндай жағдайларда "фронтон" термині қолданылмайды, олар көбінесе "канопи" деп аталады. Ренессанс дәуірінен бастап кейбір фронтондар тік шатырларға сәйкес келмей, дербес тұратын болды, кейде артқы шатырдың бағытына қарама-қарсы еңкейді.

Қайта өрлеу, барокко және рококо

Италиялық қайта өрлеу дәуірінің сәулетінде классикалық стильдегі төмен үшбұрышты фронтондар қайтып келгенде, олар бастапқыда көбінесе бағаналармен тірелген еркін тұрған портиктерден гөрі, өзара байланысқан элементтері бар салыстырмалы түрде жалпақ қасбеттердің үстінде қолданылды. Леон Баттиста Альберти оларды осылай өз шіркеулерінде пайдаланды: Tempio Malatestiano (1450-ші жылдар, аяқталмаған), Santa Maria Novella (1470-ші жылға дейін), Сан-Себастьяно Мантуяда (1470-ші жылдары аяқталмаған), Сант-Андреа, Мантуя (1472 ж. басталған) және Пьенца соборы (шамамен 1460 ж.), онда дизайннің авторы оның өзі болған. Мұнда карниз шығып, кейін кері шегінеді, бұл бас әріптері жоқ пилястрлардың жоғарғы бөлігін құрайды, бұл өте классикалық емес ерекшелік, ол жиі қолданылатын. Альберти осы ғимараттардың көпшілігінде классикалық үлгіге сәйкес фасадтың бүкіл енін немесе кем дегенде сыртқа шығатын бөлігін алып отырды. Santa Maria Novella және Sant'Agostino, Рим (1483, Джакомо ди Пиетрасанта, мүмкін Альбертидің жобасы) өте кең таралған схеманың алғашқы мысалдары болды, онда қасбеттің жоғарғы жағындағы фронтон әлдеқайда тар болды, төменгі жағынан ені ауысатын ортаңғы аймақтың үстінде үшінші аймақты құрады. Sant'Agostino-дағы ортаңғы аймақтың екі жағында қолданылатын алып қисық немесе орама келесі екі ғасыр бойы өте кең таралған белгі болды. Готикалық сәулеттегідей, бұл көбінесе артқы шатырлардың пішінін көрсетеді, онда басты кеме жақтағы дәліздерден жоғары болды. Sant'Agostino-да толық ені бойынша төмен, қысылған фронтон да бар. Бұл тақырыпты келесі ғасырда Андреа Палладио дамытты. Венециядағы оның Сан-Джорджо-Маджоре (1566 ж. салынған) басты қасбеті "екі біріккен ғибадатхана маңына" ие, кеңірек және тар, жоғарырақ бірінің үстінен, тиісінше, наулыстар мен басты кеменің шатыр сызықтары бойынша. Палладионың бірнеше вилласы ел үйлерінің сәулетіне де фронтонды енгізді, ол ағылшын палладиандық сәулетінде өте кең таралды. Қалаларда Палладио ғибадатхананың маңдайшасын шіркеулерге арнады, бірақ барокко дәуірінде, әсіресе Италиядан тыс жерлерде бұл айырмашылық жойылды. Ренессанс дәуірінде терезелердің үстіндегі фронтондарды алғаш рет Флоренциядағы Палаццо Бартолини Салимбениде қолданған, оны 1523 жылы Баччо д'Агноло аяқтаған. Вазаридің айтуынша, бұл жаңалық бастапқыда күлкіге қалдырды, бірақ кейін құрметке ие болды және кеңінен қабылданып, тарады. Баччо сарайды шіркеуге айналдырғаны үшін айыпталды. Үш қабаттың әрқайсысындағы үш терезе (және есік) тұрақты және сегменттік фронтонды кезектестіре орналастырылған, фасадтың жоғарғы жағында фронтон жоқ, әдеттегідей үлкен карниз. Санкт-Петр базиликасында негізгі кіреберіс үстінде әдеттегі фронтон бар, бірақ күрделі қасбет одан екі жаққа және жоғарыға созылады, абсолютті түрде үлкен болса да, салыстырмалы түрде шағын әсер қалдырады. Кейінгі көптеген ғимараттар ғибадатхананың маңдайшасын әлдеқайда кең ғимараттың басты бөлігі ретінде пайдаланды. Санкт-Петр қасбетінде де көптеген шағын фронтон тәрізді терезелер мен эдикулярлы нишалар бар, олар сегменттік, сынған және ашық фронтондардың қоспасын қолданады. Көптеген фронтонды пайдаланудың түрлері барокколық сәулетте өте танымал болды, ал шіркеу қасбеттерінің орталық тік сызығы әртүрлі өлшемдер мен пішіндердегі бірнеше фронтон арқылы көтерілді, Римде Гесу шіркеуінде бес (Джакомо делла Порта, 1584) және Санти Винченцо е Анастасио а Тревиде алты (Мартино Лонги кіші, 1646), жоғарғы үш бір-біріне бүктеліп, бір базалық сызықты қолданады. Бұл қасбетті "қайталанатын фронтондардағы нағыз симфония, үзілген, ашық және аркалы фронтондардың бір-біріне үстірттелген массивін біріктіреді" деп сипаттады. Gesù - бұл иезуиттер орденінің үйінің шіркеуі, ол осы стильді жақтырады, ол алғаш рет Еуропаның көптеген қалаларында жаңа иезуиттердің басты шіркеуі ретінде көрінді.

1750 жылдан арт-декоға дейін

Педименттер ағылшын ел үйлерінің негізгі қасбеттерінде және Солтүстік Еуропаның көптеген жерлерінде кеңінен таралды; олар бағаналы кіреберіске немесе негізінен жалпақ қасбеттің әшекейі ретінде орналастырылуы мүмкін. Англияда, егер тимпан ішінде мүсін болса, ол көбінесе гербпен шектелген. Неоклассикалық сәулет көбінесе бағаналы портикке орналастырылған дәстүрлі үшбұрышты педименттерді пайдаланып, "таза" классикалық үлгілерге оралды. Бюджетке қарай үлкен педимент мүсіндері қолданылды. 19 ғасыр стильдерінде еркін өңдеулер қайта оралды, ал үлкен сегменттік педименттер эклектикалық стильдерде, мысалы, Beaux-Arts сәулетінде ерекше танымал болды, көбінесе ішінде, үстінде және жанында орналасқан мүсіндермен толы болды. Бағаналы үлкен педименттер, көбінесе "ғибадатхана алды" деп аталатын, қор биржалары, резервтік банктер, соттар, заң шығарушы органдар және мұражайлар сияқты маңызды мемлекеттік ғимараттар үшін кеңінен қолданылды, онда беріктік, сенімділік және құрметтілік сезімін тудыру қажет болды.

Постмодерндік қайта түсіндірулер

Постмодернизм, модернизмді (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қалыпты жағдай) сұраққа тартып, тарихи стильдердің элементтерін жаңа дизайнға енгізуді қолдады. Архитектор Роберт Вентуридің "Архитектурадағы күрделілік және қайшылық" (1966) атты модернизмді сынаған алғашқы еңбегі болды, онда ол сәулет дизайнында "өткеннің қайта жаңғыруын" ұсынды. Ол өз ғимараттарына 'қосу, қарама-қайшылық, келісім, бейімделу, ыңғайласу, супераджаценция, теңдестіру, көп ошақтылық, жапсарластыру немесе жақсы және жаман кеңістік' деп сипаттаған қасиеттерді енгізуге тырысты. Вентури "цитаталауды" ынталандырды, яғни өткеннің элементтерін жаңа дизайнға қайта пайдалануды білдіреді. Манифест пен өткен он жылдық ішінде жиналған сәулеттік эскиздердің жиынтығы ретінде, бұл кітап модернизммен бірге өскен, бірақ оның қатаңдығынан шектеу сезінген архитекторлар мен дизайнерлердің жаңа буынының көзқарасын бейнеледі. Көптеген постмодернист архитекторлар мен дизайнерлер классикалық безендірудегі фронтонды қарапайым түсіндіріп, өз туындыларының үстіне орналастырды. Басқа элементтер мен әшекейлер сияқты, бұрынғы заманнан алынған олар да көбінесе өте қарапайым болды. Әсіресе кеңсе архитектурасы тұрғысынан қарағанда, постмодернизм тек сыртқы әсемдік болды; негізгі құрылым әдетте модернистік ғимараттарға ұқсас, тіпті бірдей болды. 1984 жылы Филип Джонсон Нью-Йорктегі 550 Мэдисон авенюін (бұрын Sony Tower, Sony Plaza және AT&T Building деп аталған) жобалады, бұл постмодерн архитектурасының танымал туындысы, онда қалыпты көкжайдың үстіндегі сынған фронтон Томас Чиппендейл стиліндегі алып салмақты шкафты еске түсіреді. Лондондағы Марко Поло үйі (1989, қазір бұзылған) осыған ұқсас болды.