Кіріспе

Миссури, АҚШ-тың географиялық орталығына жақын орналасқан штат, үш ерекше физиографиялық бөлініске ие:

Солтүстік-батыс жоталық жазық немесе дала аймағы, Ішкі жазықтардың Орталық төмендігінің бір бөлігі (Осадж жазығы 12f және тілген жазықтар 12e аймақтары), солтүстік жазықтар деп белгіленеді.
Миссури штатының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі (bootheel) төмендік, Атлантикалық жазықтың бөлігі, Миссисипи аллювиалды жазығы (3e аймақтары) немесе Миссисипи ойысы деп аталады.
Миссисипи аллювиалды жазығы мен Орталық төмендік арасында жатқан Озарк жотасының Миссури бөлігі (14a және 14b аймақтары). Солтүстік жазықтар мен Озарк аймағы арасындағы шекара Миссури өзенінің Сент-Луис қаласындағы сағасынан Колумбияға дейін созылады. Бұл сонымен қатар Иллинойсқа дейінгі кезеңдегі мұз басудың ең оңтүстік шегіне сәйкес келеді, ол солтүстіктегі қалдық жоталарды жойды, бірақ оңтүстіктегі ежелгі жер бедерін өзгеріссіз қалдырды. Озарк шекарасы сол жерден оңтүстік-батысқа қарай Канзас штатының оңтүстік-шығыс бұрышындағы Джоплин қаласына дейін жалғасады. Озарк және төмендік аймақтары арасындағы шекара Миссисипи өзеніндегі Кейп Жирадодан Арканзас штатының шекарасына дейін, Поплар Блаффтың оңтүстік-батысына қарай созылады. Миссури сегіз басқа АҚШ штатымен шектеседі, бұл Теннесси штатынан (ол да сегіз штатпен шектеседі) басқа, кез келген штаттан көп.

Солтүстік жазықтар

Солтүстік жазық аймағының Дисекцияланған Тилл жазық бөлігі штаттың Миссури өзенінің солтүстігінде орналасқан, ал Осадж жазық бөлігі штаттың оңтүстік-батыс бөлігінде Озарк платосымен шектеседі. Осылайша, солтүстік жазықтар штаттың үштен бір бөлігінен сәл көп аумақты құрайды. Бұл аймақ – әдемі, төбелі ландшафт, көптеген өзендерге толы. Оның батыс жартысы шығыс жартысына қарағанда көбірек тілген және қиын өңір. Миссуридің солтүстік-батыс бөлігіндегі биіктігі шамамен 1200 фут (366 м), ал солтүстік-шығыс бөлігінде 500 фут (152 м) шамасында. Оңтүстік-шығыстағы аймақтың шеті, Озарк аймағының шекарасы бойымен, биіктігі шамамен 900 фут (274 м) құрайды. Ірі өзендердің аңғарлары шамамен 250-300 фут (91 м) тереңдікте және кейде 8-20 миль (32 км) енді, ал олармен шектесетін жер ең қиын өңір болып табылады. Кішкентай өзендер бүкіл аймақтың бетін эрозияға ұшыратқан, сондықтан бастапқы жазықтықтың көшкен бөлігі ғана көрінеді. Миссисипи өзені Миссуридің шығыс жағымен өтеді және 400-ден 600 футқа (183 м) дейін биіктігі бар топографиялық рельефпен қабаттасады.

Озарк жазықтығы

Озарк аймағы негізінен төменгі күмбез тәрізді, жергілікті жарылымдар мен ұсақ толқындармен сипатталады. Оны Миссисипи өзеніне жақын Сент-Женевьевтен Арканзас шекарасындағы Макдональд округіне дейін созылатын жота немесе, дәлірек айтқанда, салыстырмалы түрде тегіс жота белдемі басып жатыр. Миссисипи өзенінің үстінде биік, тасты жартастар тік көтеріледі, кейде судан 150 фут (46 метр) биіктікке жетеді. Бұл Мерамек өзенінің құйылысынан Сент-Женевьевге дейін Озарк жотасын кесіп өтетін жерді көрсетеді. Миссисипи өзенінен арғы жағында бұл жотаның жалғасын Иллинойстағы Шоуни төбелері құрайды. Миссуридегі жоталардың биіктігі 518 метрден 1700 метрге дейін өзгереді. Бұл екінші физиографиялық аймақ штатының аумағының үштен екісінен аспайды. Миссисиптік тау жыныстарының Берлингтон эскарпы ордовик формацияларының батыс жағымен өтеді және аймақты шығыс және батыс бөліктерге бөледі, олар физиографтардың анықтамасы бойынша Салем платосы және Спрингфилд платосы деп аталады. Арканзастың солтүстігіндегі Ақ өзенге оңтүстікке қарай құятын салаларының эрозиялық әсерінен Спрингфилд және Салем платоларының оңтүстік эскарпы пайда болды. Ол Макдональд округінен басталып, Барри, Стоун, Кристиан, Дуглас және Хауэлл округтері арқылы өтеді. Бұл эскарптың оңтүстігінде Миссури Озарктарының ең қиын және тілімделген бөліктері орналасқан. Брэнсон маңындағы атақты Шепард оф Хиллс аймағы осы қиын жерде жатыр. Батыс жазықтығының шығысында Он бір нүктелі өзен мен Ағымдағы өзеннің тілімделген аңғарлары орналасқан. Көрінерінде, әрқайсысы эрозиядан көп бөлінген қарапайым дөңгелек плато (бірақ жер асты каналдарымен суармаланатын едәуір аумақтар сақталған), әсіресе шығысында, төбелермен көмкерілген. Олардың кейбіреулері батысқа қарай эрозияға ұшыраған Миссисиптік әктастардың қалдықтары, ал екіншілері – шөгінді формациялар жиналған және кейіннен эрозияға ұшыраған кембрийге дейінгі топографияның шыңдары. Бұл жерде тізбектей орналасқан құрылымдар жоқ, тек шашыраңқы дөңгелек шыңдар мен қысқа қырқалар, олардың айналасында иректелген аңғарлар бар. Штаттағы ең биік екі нүкте – Ирон округіндегі Сент-Франсуа тауларындағы Таум-Саук тауы (1772 фут, 540 метр) және Райт округінің оңтүстік-батыс бұрышындағы Седар-Гап қауымдастығының шығысындағы Лид-Хилл (1744 фут, 532 метр). Аз ғана жерлердің биіктігі 427 метрден аспайды. Озарк аймағының көп бөлігін кең, тегіс аңғарлар, дөңгелек шыңдары бар жақсы бұзылған төбелер және эскарптарға қарамастан, әдеттегідей тегіс контурлар мен көк сызықтары сипаттайды.

Миссисипидің алювиалды жазығы

Үшінші аймақ – оңтүстік-шығыстағы жазықтар және Миссисипи аллювиалды жазығының бір бөлігі, оның ауданы шамамен 3000 шаршы миль (7770 км²). Бұл аймақ көбінесе жақсы кеуіпті, бірақ ең төменгі бөліктері батпақты. Миссисипи өзені Сент-Женевьевтен Арканзас шекарасына дейін лагуналармен, көлдермен және батпақтармен қоршалған, ал кейбір жерлерде бөгеттермен шектелген. Бұл жазықтар Миссисипи ойысының ең солтүстік бөлігін құрайды. Аймақ Нью-Мадрид сейсмикалық белдеуінің ішінде орналасқан және 1811–12 жылғы Нью-Мадрид жер сілкінісінің эпицентрі Миссури штатындағы Нью-Мадрид қаласында болған.

Климат

Миссуриде әдетте ылғалды континенталды климат болады, қыста салқын, кейде суық, ал жазда ыстық, ылғалды және жаңбырлы болады. Штаттың оңтүстік бөлігінде, әсіресе Бутхилда климат ылғалды субтропиктік болады. АҚШ-тың ішкі аймағында орналасқан Миссуриде көбінесе экстремалды температуралар тіркеледі. Жақын маңда биік таулар немесе температураны теңдестіретін мұхиттар болмағандықтан, климаты Арктиканың суық және Мексика шығанағының ыстық, ылғалды ауаларының кезекпен әсеріне түседі. Миссуриде тіркелген ең жоғары температура 1954 жылдың 14 шілдесінде Варшава және Юнион қалаларында, ал ең төменгі температура 1905 жылдың 13 ақпанында Варшавада тіркелген. "Торнадо аллеясында" орналасқан Миссуриде қатты дауылдар мен торнадолар түріндегі ауа райының экстремалды түрлері де жиі кездеседі. 2011 жылдың 22 мамырында болған EF5 торнадосы 158 адамның өмірін қиып, Джоплин қаласының шамамен үштен бір бөлігін қиратты. Торнадодан келген зиян шамамен 1-3 миллиард долларға бағаланып, 159 адам қаза тауып, мыңнан астам адам жарақат алды. Бұл 1957 жылдан бері штатқа соққан алғашқы EF5 торнадосы және 1947 жылдан бері АҚШ-тағы ең қасіретті торнадо болды, осылайша ол Америка тарихындағы ең қасіретті жетінші және әлем бойынша ең қасіретті 27-ші торнадо болып табылады. Сент-Луис және оның айналасындағы қалаларда да аса қауіпті торнадолар тіркелген, соңғысы 2011 жылдың 22 сәуірінде Ламберт Сент-Луис халықаралық әуежайына зақым келтірген EF4 торнадосы болды. Америка тарихындағы ең ауыр торнадолардың бірі 1896 жылдың 27 мамырында Сент-Луисте болды, оның салдарынан кем дегенде 255 адам қаза тауып, 10 миллион долларлық зиян келтірілді (2009 жылғы бағамен 3,9 миллиард долларға, ал бүгінгі шақтағы доллармен шамамен...). Миссуридің түрлі қалалары үшін °F (°C) бойынша айлық орташа ең жоғары және ең төмен температуралар. Қалалық орта есеппен Қаңтар Ақпан Наурыз Сәуір Мамыр Маусым Шілде Тамыз Қыркүйек Қазан Қараша Желтоқсан Жыл Дереккөз:

Су бұру

Мемлекеттің су ағызу жүйесі толықтай Миссисипи өзеніне тікелей немесе жанама түрде, ал көбінесе сол өзенге немесе штат шекарасындағы Миссури өзеніне құяды. Бұл өзен штат арқылы өтіп, шығыс және батыс шекараларын Сент-Луис пен Канзас-Ситиде немесе олардың жанында кесіп өтеді және Миссури штатында 430 миль (692 км) ұзындықты құрайды. Сент-Франциск, Уайт және басқа да кішігірім өзендер арқылы штаттан тыс Миссисипиге құйылатын аймақтар салыстырмалы түрде шағын. Озарк күмбезінің ірі ағындары физиограф үшін үлкен қызығушылық тудырады. Ақ өзен жүйесіндегі өзендердің жоғарғы ағысында төбелермен шектелген ашық аңғарлар, ал төменгі ағысында каньондар бар. Озарк аймағы да, солтүстік жазық аймағы да кішігірім жартастармен он немесе он екі кіші аймаққа бөлінген. Олардың екі жағындағы су ағызу аймақтарында айқын айырмашылықтар бар, су бөлістерінің өзгеруінің қызықты мысалдары бар; ал Ақ, Гасконад, Осадж және басқа да өзендер биік жазықтардың сілемдерімен қоршалған, су тасқыны алаптарында емес, биік жерлерде шарлап ағады. Бұл иілген арналар көтерілгеннен кейін көне тегіс беткейдің төмен қарай эрозиялануы нәтижесінде пайда болған деп есептеледі. Миссуридегі көптеген өзендер "өзен" деп аталады, бірақ олар "ағын" деп аталуы мүмкін. Бұл француз сөзі "rivière" сөзінің тікелей аудармасынан туындаған, ол француз сөзі "fleuve" – "теңізге құятын өзен" – қарағанда кішкентай ағынды білдіреді. Мысалы, "Loutre River" – "Rivière Loutre" немесе "Сусар ағыны" деген мағынаны білдіреді.

Үңгірлер

Озаркс аймағында жақсы дамыған карсттық топография бар, онда көптеген шұңқырлар, өзендердің бағытын өзгерту және үңгірлердің пайда болуы жиі кездеседі. Миссури штатының оңтүстік-батыс бөлігіндегі Озарк таулары аймағында және оның төңірегінде әктас және доломит тау жыныстарының арасында көптеген үңгірлер табылады. Тек Стоун округінде жүзден астам үңгір ашылған, ал Кристиан, Грин және Макдональд округтерінде де көптеген үңгірлер бар. Marvel Cave Стоун округінің ортасынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Алғашқыда кіреберіс Роарк тауының басындағы үлкен шұңқыр арқылы болған, бірақ қазір кіру оңайлатылған. Marvel Cave-тің ұзындығы 350 фут (107 м) және ені 125 фут (38 м) болатын үлкен зал тәрізді бөлмесі бар, оның қабырғалары көкшіл сұр әктастан жасалған, ал күмбезді төбесі 100-ден 295 футқа (30-дан 90 метрге) дейін көтеріледі. Бөлмедегі акустикалық қасиеттеріне байланысты ол "Аудитория" деп аталған. Бір жағында 65 фут (20 м) биіктігі және 200 фут (61 м) көлемі бар үлкен сталагмит орналасқан, ол "Ақ Тәж" деп аталады. Макдональд округінің Пайнвилл қаласының жанындағы Джейкобс үңгірін зерттеу кезінде адам мен жануарлардың қаңқаларымен қатар қарапайым құралдар табылған. Жоплинг қаласына жақын орналасқан Кристалл үңгірінің барлық беті 1-ден 2 футқа (30-дан 60 см-ге) дейін ұзындығы бар кальцит кристалдарымен және скаленоэдр құрылымдарымен жабылған. Басқа үңгірлерге Ролладан солтүстік-шығысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан Фриде үңгірі және Марион округінде, Ганнибалдан оңтүстікке қарай 1,6 шақырым жерде орналасқан Марк Твен үңгірі жатады, онда көптеген көзі жоқ балықтар бар терең ойыс бар.