Кіріспе
Жоғары саяси кеңесші немесе министр – арабша атауы визир (/vɪzər/; وزير; وزیر) – Таяу Шығыстағы жоғары саяси кеңесші немесе министр. Аббасид халифалары бұрын катиб (хатшы) деп аталған министрге вазир атағын берген. Алғаш ол тек көмекші болған, бірақ кейіннен Сасани патшаларының дапирінің (ресми жазушы немесе хатшы) өкілі және мұрагеріне айналды. Қазіргі кезде бұл термин Таяу Шығыстың көп бөлігінде және одан тыс аймақтарда үкімет министрлеріне қолданылады. Ағылшын тілінде визир, вазир және везир сияқты бірнеше жазу нұсқалары қолданылады.
the Arabic title
A vizier ('/v//ɪ//z//i//ər/; وزير; وزیر) is a high ranking political advisor or minister in the Near East. The Abbasid caliphs gave the title wazir to a minister formerly called katib (secretary), who was at first merely a helper but afterwards became the representative and successor of the dapir (official scribe or secretary) of the Sassanian kings. In modern usage, the term has been used for government ministers in much of the Middle East and beyond. Several alternative spellings are used in English, such as vizir, wazir, and vezir.
Этимология
Визир арабша вазара сөзінен, ал семит тіліндегі W Z R түбірінен (семит түбірі ирандық түбірді де білдіре алады) шыққан болуы мүмкін. Бұл сөз Құранда айтылады, онда Һарон Мұсаның уәзирі (көмекшісі) деп сипатталған, сондай-ақ осы түбірден туындаған визр (салмақ, жүк) сөзі де бар. Кейіннен бұл атақ әл-Мухтар мен Әбу Салама шиит көшбасшылары тарапынан уазир ал-Мухаммад түрінде қабылданды. Аббасид халифаттары тұсында бұл термин «өкіл» немесе «орынбасар» мағынасын алды. Тағы бір мүмкіндік – бұл иран сөзі, пахлави тіліндегі vičir түбірінен шыққан. Бұл түбір бастапқыда жарлық, мандат және бұйрық мағынасын білдірген, бірақ кейіннен, Динкардта қолданылуынан көрініп тұрғандай, судья немесе сот өкілі деген мағынаға ие болған. Артур Джеффри бұл сөзді «жақсы иран сөзі» деп санайды, себебі ол авеста тілінде мықты тамырға ие. Пахлави тіліндегі vičir, шындығында, авеста тіліндегі vīčira сөзінен шыққан, ол «шешім қабылдау» дегенді білдіреді. Осы авеста түбірі қазіргі парсы тіліндегі večer сөзінің негізінде жатыр, ол «судья» деген мағынаны білдіреді. Бұл этимологияны ғылым көпшілігі, сондай-ақ Джонни Ченг және Эрнест Дэвид Клейн қолдайды.
Тарихи министрлік атақтары
Везир лауазымы алғашқы Аббасид халифалары тұсында пайда болып, мұсылман әлеміне тарады. Везир билеуші мен қара халықтың арасында тұрып, қара халыққа қатысты барлық мәселелерде билеушінің өкілі болды. 11-ғасырдың заң теоретигі әл-Маварди екі түрлі везирді анықтады: вазир әл-танфид ("атқару везирі"), өкілеттігі шектеулі және халифаның саясатын іске асырумен айналысқан, және әлдеқайда қуатты вазир әл-тафвид ("өкілеттік берілген везир"), азаматтық және әскери істерге билік етіп, халифа сияқты өкілеттіктерге ие болған, бірақ мұрагерлік және лауазымды адамдарды тағайындау мәселесінде ерекшелік болған. Әл-Маварди соңғысы тиімді өкіл ретінде шариғатты жақсы білетін мұсылман болуы керек екенін, ал біріншісі мұсылман емес немесе тіпті құл да болуы мүмкін екенін айтты, бірақ әйелдерге бұл лауазымға жол берілмеген. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл термин екі мағынада қолданылған: монархтың үкіметінің басшысы – премьер-министр (Ұлы везир термині осындай лауазымды білдіреді) немесе британдық мемлекеттік хатшы сияқты ортақ "министрлік дәреже". Егер везирлердің бірі премьер-министр болса, ол Ұлы везир немесе басқа атаққа ие болуы мүмкін.