Кіріспе

Верден ан дер Аллер (; Солтүстік төменгі саксон: Veern), сондай-ақ Верден (Аллер) немесе жай ғана Верден деп аталады, Германияның Төменгі Саксониясындағы Аллер өзенінің жағасындағы қала. Ол Төменгі Саксониядағы Верден ауданының орталық қаласы және тәуелсіз муниципалитет (de: Selbständige Gemeinde). Қала Орталық Везер аймағында, Аллер өзені Везерге құя берген жерде орналасқан. Жылқы өсіру және ат спортының орталығы ретінде ол "ат қаласы" деген лақап атын иеленеді. "Аллер" қосымшасы, "Верден" атауы неміс тілінде сөйлейтін аймақтағы француздық Верден қаласымен де жиі байланысты болған кезде пайда болды. Қаланың аты "өткел" немесе "паром" деген сөздерден шыққан. Бұл қала Аллер өзенінен өтетін маңызды сауда жолының жанындағы өткелде ыңғайлы түрде орналасқан. Верден 782 жылы Карл I-нің бұйрығымен жасалған сакстардың қырғынымен (Верден қырғыны), соборымен және жылқы өсіруімен танымал.

Тарих

Ерте орта ғасырларда (782 ж.) Карл I Ұлының бұйрығымен, алдыңғы көтеріліске қатысқандары үшін шамамен 4500 саксон өлтірілді. Ол кезде Верден Саксония герцогтығының құрамында болды. 1180 жылы император Фридрих I Барбаросса мен оның одақтастары сол кездегі Саксония-Бавария герцогы Генрих Қасқырды жеңгеннен кейін, ол герцогтік иелігінен айырылды. Саксония императорлық коалиция мүшелері арасында бөлінді, және Верденнің католик епискобы өзінің епархиялық аумағының бөліктері үшін императорлық тікелейлік құқығын алды, осылайша Верденнің князь-епископтығы құрылды. 1259 жылдың 12 наурызында Верденнің князь-епискобы Герхард қалаға неміс қала заңдарының бремендік нұсқасына сәйкес қалалық артықшылықтар берді. 15 ғасырда Верден айтарлықтай тәуелсіздікке ие болды, тікелей императорлардың (императорлық тікелейлік) билігінде болды, бұрынғы үстемдік еткен князь-епископтарды айналып өтті, олар қала ішіндегі собор мен оған тиісті ғимараттарды соборлық иммунитет аймағы ретінде сақтап қалды. Вестфалиялық бейбіт шарты бойынша Верден қаласы Верден князь-епископтығының құрамындағы тұрақты қала ретінде қайтадан медиатизацияланды, ол 1648 жылдың мамырында сол шарт бойынша Верден княздығына айналдырылды. Солтүстік қала (қалалық әкімшілік және Сент-Джон шіркеуі) және оңтүстік қала (прото-кафедралық собор) бірігіп, бір қала құрады. 1675 жылы швед-бранденбург соғысы кезінде Верден Бремен-Верден жорығынан кейін Киелі Рим империясының бірнеше мемлекеттері мен Дания тарапынан басып алынды және 1679 жылы соғыс аяқталғанға дейін одақтастардың қолында болды. 1679 жылғы Сен-Жермен келісімі нәтижесінде Верден Швецияға қайтарылды. Верден княздығы алғаш рет Швеция тажымен жеке одақта басқарылды, Данияның оккупациясымен (1712–1715) үзіліске ұшырады, ал 1715 жылдан бастап Ганновер тажы басқарды. Ганновер корольдығы княздықты нақты одаққа енгізді, ал княздық аумағы, соның ішінде Верден-на-Аллер, 1823 жылы құрылған жаңа Штаде аймағының бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Верден саудасымен, қолөнерімен және атты дивизиясымен танымал болды. Нацистік режим кезінде Вердендегі жиһаз фабрикасында мәжбүрлі еңбекшілер пайдаланылды. 1945-1949 жылдар аралығында Верден британдық оккупациялық аймақтың бөлігі болды. Бұрынғы Пруссияның Шығыс Пруссия, Померания және Силезия провинцияларынан келген босқындар қаланың өзінде және айналасында қоныстанды. Шығыс Германия Демократиялық Республикасынан жұмыс күшінің иммиграциясы Берлин қабырғасымен тоқтатылған кезде 1960 жылдары Оңтүстік Еуропа мен Анатолиядан шетелдік жұмысшылар (Gastarbeiter) келе бастады. Коммунизм құлағаннан кейін Шығыс Еуропадан да көптеген иммигранттар келді. 1945 жылдан 1960 жылға дейін Рейн армиясының 5-дивизиясы Верденде орналасты. 1960 жылы дивизия 1-дивизия (кейін 1-бронетанкті дивизия) болып қайта аталды. Бұрынғы британдық казармалардың бірі қазір аудандық әкімшілік (Крайсвервалунг) орналасқан, ал оның қарама-қарсы жағында жаңа спорт стадионы салынды. Екінші казарма жаңа тұрғын үйлер салу үшін бұзылды.

География

Верден Германияның Төменгі Саксония штатында, Аллер өзенінің жағасында орналасқан. Ол Верден ауданының әкімшілік орталығы. Ең жақын ірі қалалар – Бремен және Ганновер.

Көрікті жерлер

Ескі қала Аллер өзенінің шығысында жатыр. Лютерандық соборы (Дуомо) жаяу жүргіншілерге арналған базар көшесінен биіктеп тұр, онда кафелер мен дүкендер орналасқан. Сент-Мария және Сент-Сесилияға арналған бұл алғашқы собор, бұрынғы католиктік Верден епархиясының епископтық шіркеуі ретінде қызмет етті және 12-15 ғасырлар аралығында салынды. Басқа да көрнекті ғимараттарға Сент-Жан және Сент-Эндрю лютерандық шіркеулері, сондай-ақ қалалық әкімшілік және Домхерренхаус (Кафедральдық канондар үйі) жатады. Верден ат жарыстарымен және спорттық аттар аукционымен де танымал, сондықтан оны «ат шабыс қаласы» (Reiterstadt) деп те атайды.

Инфрақұрылым

Верденнің шығысында Deutsche Telekom компаниясы негізінен теледидар және ұялы телефон хабарларын тарату үшін пайдаланатын биік радио тарату мұнарасы орналасқан. 2009 жылы қаланың үстінен көтерілген, ұзақ уақыт пайдаланылмаған мал азығы қоймасы Radio Bremen Vier конкурсында "Солтүстік Германиядағы ең жаман қабырға" аталымын жеңіп алды. Жүлде ретінде Graffiti Artists Markus Genesius және WOW123 тобының Стефаны салған үлкен суретпен әсемделуге мүмкіндік берілді. Қазір бұл суретті қаланың көкжиегінен көруге болады. Mars Petcare компаниясы Еуропадағы үй жануарларына арналған ең ірі азық фабрикасына ие, және оның құрамында Ұлыбританиядағы Waltham Petcare Science Institute-ке ұқсас ірі ғылыми орталық бар.