Джузеппе Вердидің 1859 жылғы «Маскарад» операсы – Швеция королі Густав III қатылысқан саяси қастандық пен өлім туралы трагедия. Тарих, музыка, цензура өзгерістері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1859 жылы жазылған Джузеппе Вердидің операсы.
1859 opera by Giuseppe Verdi
«Бал маскасы» (Un ballo in maschera) – Джузеппе Вердидің 1859 жылы жазылған үш актілі операсы. Антонио Сомманың мәтіні Эужен Скрибтің 1833 жылғы Даниэль Аубердің бес актілі операсы «Густав III, ou Le bal masqué» либреттосына негізделген. Сюжет 1792 жылы саяси қастандық салдарынан бетперделі би кезінде атып өлтірілген Швеция королі Густав III-нің өліміне арналған. Ол жараларынан он үш күннен кейін қайтыс болды. Неаполь қаласынан тапсырыс алғаннан бастап, сол жерде қойылымға жоспарланған және 17 ақпанда Римдегі «Аполлон» театрында алғашқы көрсетіліміне дейін екі жылдан астам уақыт өтті. Бүгінгі таңда білетін «Бал маскасы» операсы (және оның либреттосы) Вердидің өміріндегі ең қиын тәжірибелердің бірі болды. Неаполь мен Римдегі цензура ережелерінің, сондай-ақ 1858 жылғы қаңтардағы Франциядағы саяси жағдайдың салдарынан опера бірнеше маңызды өзгерістерге және атаулардың алмасуына ұшырады. Скриб либреттосына негізделген және бастапқыда Стокгольмде «Густаво III» деп аталған опера, кейін Стетинде «Una vendetta in domino» болып, соңында отаршылдық дәуірдегі Бостонда «Бал маскасы» атауын алды. 20 ғасырдың ортасынан бері операның көрінісін 18 ғасырғы Стокгольмге қайтару жиі кездеседі. Швецияда «Густав III» операсының түпнұсқасы қайта қойылды.
Un ballo in maschera ('A Masked Ball') is an 1859 opera in three acts by Giuseppe Verdi. The text, by Antonio Somma, was based on Eugène Scribe's libretto for Daniel Auber's 1833 five act opera, Gustave III, ou Le bal masqué. The plot concerns the assassination in 1792 of King Gustav III of Sweden who was shot, as the result of a political conspiracy, while attending a masked ball, dying of his wounds thirteen days later. It was to take over two years between the commission from Naples, planned for a production there, and its premiere performance at the Teatro Apollo in Rome on 17 February 1859. In becoming the Un ballo in maschera which we know today, Verdi's opera (and his libretto) underwent a significant series of transformations and title changes, caused by a combination of censorship regulations in both Naples and Rome, as well as by the political situation in France in January 1858. Based on the Scribe libretto and begun as Gustavo III set in Stockholm, it became Una vendetta in domino set in Stettin, and finally Un ballo in maschera set in Boston during the colonial era. It became one of the most frustrating experiences of Verdi's career. From the mid 20th century, it has become more common for the setting to revert to its original 18th century Stockholm location. A re creation of the original Gustavo III has been staged in Sweden.
1857: Густав III-ден доминодағы Una vendetta-ға дейін
1857 жылдың басында Неапольдегі Сан-Карло театрының тапсырысымен Верди 1858 жылғы карнавал маусымында аяқталған операны көрсету мақсатымен «Ре Лир» операсының либреттосын (Сомманың да қатысуымен) аяқтауды қадағалауға кірісті. Бұл орындалуы қиын болғандықтан, Верди Скриб пен Обердің операсында бейнеленген король Густав III-нің қазасына қатысты тақырыпқа көшті, бірақ бұл тарихи жағынан нақты емес сюжет болды. Бұл тақырып кеңінен танымал еді және басқа композиторлар да қолданған, соның ішінде Саверио Меркаданте 1843 жылғы «Il reggente» операсында. Либретто үшін Скриб қатысқан тарихи тұлғалардың кейбіреулерінің есімдерін сақтап қалды (соның ішінде болашақ көруші Ульрика Арфвидссон, қастандық және маскарадтағы өлтіру, бірақ Бадден атап өткендей, «бұл жағдайда тек 'әйелді іздеу' керек еді»: пьесаның қалған бөлігі үшін Скриб король мен корольдің хатшысының және жақын досының әйелі, ойдан шығарылған Амели арасындағы махаббатты ойлап тапты, сондай-ақ Оскар сияқты кейіпкерлер мен жағдайларды қосты. Сомманың «Густаво III» деп аталған жаңа либреттосы 1857 жылдың соңында Неапольдегі цензура органдарына ұсынылды. Қараша айында Верди Соммаға цензура органдарының наразылық білдіргенін және түзетулер талап еткенін хабарлады, олардың ең маңыздысы – сахнада монархты бейнелеуге және әсіресе монархтың өлтіруіне рұқсат бермеу болды. «Риголетто» операсында болғандай, кейіпкерлердің аттары мен лауазымдары өзгертілді (Швеция королі Померания герцогы болды; Анкарстрём граф Ренато болды), ал оқиға орны Стокгольмнен Штеттинге көшірілді. Верди Рождество күні Соммамен бірлесіп жұмыс істеп, осы өзгерістерге келісті. Соммадан «Густав» либреттосындағы кейіпкерлердің аттарын өзгертуі сұралып, ал Верди музыканың эскиздерін аяқтаумен айналысты. Операның аты «Доминодағы кек» («Una vendetta in domino») деп өзгертілді. 1858 жылдың 9 қаңтарында Неапольге аттанмас бұрын Верди үйінен Сан-Карло театрына «Опера аяқталды және тіпті мен толық партитура жұмысын аяқтауға кірістім» деп хат жазды. Бұл Вердидің наразылығын тудырды. Ол келісімшартты бұзып, сәуір айында Сант-Агатаға оралды және Сан-Карло театрының басшылығы оны сотқа берді. Бұл оны театрға келтірілген залап үшін қарсы талап ашуға итермеледі, соңында сот процесі аяқталды. Осы аласапыран кезеңде Верди өзінің композиторлық өмірінің алдыңғы он алты жылын сипаттады: графня Клара Маффеиге жазған хатында ол былай деді: «Набуккодан бастап, мен бір сағат та тыныштық көрген емеспін. Он алты жыл галереяда!»
A commission by the Teatro San Carlo in Naples in early 1857 led Verdi to begin to oversee the finalization of the libretto (also by Somma) for Re Lear with the aim of presenting the finished opera during the 1858 carnival season. When this proved to be impracticable, Verdi turned to the subject of King Gustav III's assassination as portrayed in Scribe and Auber's opera, albeit not an historically accurate narrative. That subject was well known and had been used by other composers, including Saverio Mercadante for his Il reggente in 1843. For the libretto, Scribe retained the names of some of the historical figures involved (including fortune teller Ulrica Arfvidsson, the conspiracy, and the killing at the masked ball, but, as noted by Budden, "it was a simple case of 'cherchez la femme'": for the rest of the play Scribe invented the romance between the King and the fictional Amélie, the wife of the king's secretary and best friend, and adds characters and situations such as Oscar, the page boy. Somma's new libretto, known as Gustavo III, was presented to the censors in Naples by late 1857. By November, Verdi informed Somma that objections had been raised and revisions demanded by the censors, the most significant of which was the refusal to allow the depiction of a monarch on the stage and especially the monarch's murder. As had happened with Rigoletto, changes in characters' names and titles were proposed (the King of Sweden became the Duke of Pomerania; Anckarström became Count Renato) and the location was moved from Stockholm to Stettin. Working together with Somma over Christmas, Verdi accommodated these changes. Somma was asked to change the names of the characters on the Gustave libretto while Verdi worked on completing sketches of the music. The name of the opera became Una vendetta in domino. By 9 January 1858, prior to setting out for Naples, Verdi wrote from his home to the San Carlo that "the opera is done and even here I am working on the full score". incurred Verdi's wrath. He broke his contract, returned to Sant'Agata in April, and was sued by the management of the San Carlo house. This provoked him to lodge a counter claim against the theatre for damages and, eventually, the legal fight ended. It was during this period of turmoil that Verdi was to describe the previous sixteen years of his composing life: in a letter to Countess Clara Maffei, he states: "From Nabucco, you may say, I have never had one hour of peace. Sixteen years in the galleys!"
1859: Una vendetta айналады Un ballo in maschera
Заңдық мәселелер бірнеше айдың ішінде шешілгеннен кейін Верди Гюстав III либреттосын және музыкалық жоспарын (бұл негізінен кейіпкерлердің аттары мен орындары ауыстырылған Una vendetta) Рим операсына ұсынды. Бірақ цензура тағы өзгерістер енгізуді талап етті. Оқиға Еуропадан тысқары жерге, британдық отарлық кезеңдегі Бостон қаласына көшірілді, ал басты кейіпкер Риккардо, Уорвик графы (немесе эрл) атанды. Соның нәтижесінде опера Солтүстік Америкадағы оқиғалар негізінде жазылған Un ballo in maschera болып өзгерді.
When the legal issues were resolved within a few months, Verdi was free to present the libretto and musical outline of Gustave III (which was basically Una vendetta with characters' names and locations changed) to the Rome Opera. There, the censors demanded further changes. Removing the action from Europe, the location became Boston during the British colonial period and the leading character became Riccardo, the Count (or Earl) of Warwick. At this point, the opera became Un ballo in maschera set in North America.
Густав III гомосексуализмі
Скриптің Густав III-ге арналған либреттосында патшаның гомосексуализміне қатысты белгілі бір мәліметтер бар. Верди мен Сомма осы кодталған сигналдардың көпшілігін жойды, бірақ олардың орнына жаңа кодтар келді, әсіресе Оскар кейіпкеріне қатысты. Дэвид Ричардс опера енді Густав III-ге тікелей негізделмегенін, бірақ Верди әдеттегі тәжірибесінен әдейі бас тартып, әйелдердің ерлер рөлін орындауын ұнатпаса да, Оскарды сопраноға тапсырды деп санайды: "Верди өзінің заманының шектеуші конвенцияларының шегінде Густавты (тарихта кеңінен танымал гомосексуалды билеушіге негізделген) гей немесе, ең болмағанда, бисексуал ретінде бейнелеуге баруға дайын болды". Ричардс бұл Вердидің өнері барлық түрдегі сексуалдық бағыттарды қабылдайтынын көрсетеді деп есептейді. Ральф Хекстер басты кейіпкердің гомосексуалды аспектілерінің "жасырынуын" және операдағы жалпы жасыру идеясымен байланысын зерттеді. Бірнеше қойылымдар осы мүмкіндікті көрсетуге тырысты – әсіресе 1959 жылы Корольдік швед операсы үшін Гёран Гентельдің қойған нұсқасында, онда Густав Амелияға құштар болса да Оскармен махаббатқа берілген, сондай-ақ 1993 жылы Гёц Фридрихтің Берлин үшін салған қойылымында.
Scribe's libretto for Gustave III includes details that could be understood as signs of the king's homosexuality. Verdi and Somma eliminated many of these coded signals, but new codes take their place, particularly relating to the character of Oscar. David Richards has argued that although the opera was no longer explicitly based on Gustav III, Verdi deliberately deviated from his usual practice and set Oscar for a soprano – despite disliking women singing men's parts: "Verdi goes as far as one could go within the repressive conventions of his period to portray Gustavo (based on a widely known flamboyantly homosexual ruler) as either a gay man or, at a minimum, a bisexual man". Richards believes this therefore demonstrates that "Verdi's art embraces all forms of sexualities". Ralph Hexter has examined the “masking” of homosexual aspects of the main character and how it relates to the idea of masking in the opera as a whole. Several productions have attempted to draw out this suggestion – most notably the staging by Göran Gentele for the Royal Swedish Opera in 1959 where Gustavo is having an affair with his Oscar even while pining for Amelia, and also the 1993 staging by Götz Friedrich for Berlin.
2-ші акті
Қала шетінде, дарға асу орнында. Түн ортасы.
On the outskirts of the town, at the gallows place. Midnight
Амелия қорқынышын жеңіп, Ульрика айтқан шөпті теру үшін мұнда жалғыз келді (Ария: Ma dall'arido stelo divulsa / "Бірақ шөпті жұлып алғаннан кейін"). Ол Риккардоның келуіне таңғалады, ол онымен кездесуге келген еді, және екеуі де бір-біріне деген махаббатын жариялайды. Күтпеген жерден Ренато келеді, ал Амелия оны танымас үшін бетін көрімшесімен жабады. Ренато Риккардоға, оны заговоршылар қуалап келе жатқанын және өміріне қауіп төніп тұрғанын түсіндіреді. Риккардо кетіп, Ренатодан көрімшемен жабылған әйелді қалаға қауіпсіз жеткізуге уәде алуын сұрайды, оның кім екенін сұрамай. Заговоршылар келгенде, олар Ренатомен бетпе-бет келеді; болған қақтығыста Амелияның көрімшесі түсіп қалады. Ренато Амелия мен Риккардоның адалсыздыққа бой бергенін ойлайды. Ол ертеңгі күні кездесу үшін заговордың екі жетекшісі, Сэмюэл мен Томды шақырады.
Amelia, conquering her fears, has come here alone to pick the herb of which Ulrica told her (Aria: Ma dall'arido stelo divulsa / "But when I have plucked the herb"). She is surprised by Riccardo, who has come to meet her, and the two finally declare their love for each other. Unexpectedly, Renato arrives, and Amelia covers her face with her veil before he can recognize her. Renato explains to Riccardo that the conspirators are pursuing him, and his life is in danger. Riccardo leaves, making Renato promise to escort the veiled woman safely back to town, not asking her identity. When the conspirators arrive, they confront Renato; in the struggle, Amelia's veil drops. Renato assumes that Amelia and Riccardo have been involved in an adulterous love affair. He asks the two leaders of the conspiracy, Samuel and Tom, to meet him the next day.
Музыка
Шығарманың прелюдиясы операның ашылу сахнасынан алынған тақырыптардан тұрады, Рикардоның адал сарайлықтарының музыкасы мен одан жек көретіндердің қараңғы боршылулары арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді. Содан кейін Рикардоның алғашқы ариясы – «La rivedrà nell'estasi» әуеніне ауысады, ол махаббат тақырыбын жеткізеді. Бірінші сахнада француз операсының ықпалы байқалады, бұл Оскардың парақшысының колоратура әсерлерімен безендірілген вокалдық жазуында және Рикардоның бүлікшілердің үйіне жасырын түрде келуге шақырған соңғы ансамбльінде көрінеді. Бұл ансамбльдің музыкасы француз стиліне тән тартымдылық пен өмір сүру қуанышын Рикардоны өлтіруді жоспарлағандардың үнемі күңкілдеуімен үйлестіреді. Бірінші актідегі екінші сахна оркестрлік драмалық прелюдиямен басталады, онда қараңғы аспаптық түстер басым. Риккардоның жеңіл мінезі балықшы киімінде орындалған «Di' tu se fedele» ариясында дамытылады, ол баркарольдің ерекшеліктерін сақтайды. Ульриканың Рикардоның өлтірілуі туралы болжауы хормен бірге квинтетті бастайды, онда Рикардо ескертуді мақұлдамайды, заговоршылар өздерінің ашылып қалғанынан алаңдайды, Ульрика болжамының әзіл емес екенін мәлімдейді, ал Оскар Рикардоның қазасына қайғырып, ең жоғары вокалдық желіде өкінішін білдіреді. Акт хордың патриоттық әнұранға ұқсас тақырыбымен аяқталады, ол әртүрлі вокалдық желілермен қатар қойылады. Екінші акт дауылды оркестрлік кіріспемен басталады. Сопраноға арналған келесі үлкен сахна бірнеше бөлімнен тұрады: баяу кантилена, соло кор англездің сүйемелдеуімен, содан кейін Амелияның аяннан қорқып қалғандағы драмалық және жылдам ортаңғы бөлім, және жоғарыдан төменге кең диапазонды талап ететін соңғы каденциямен аяқталатын азапты дұға. Келесі махаббат дуэті де көп бөлімді, құштарлыққа жетеді. Акт хормен квартетпен аяқталады, онда бір музыкалық шығармада қастандықшылардың келекелі күлкісі, Амелияның қайғысы және оның күйеуінің қаһарлы жеккөрушілігі мен кек алуға құштарлығы сияқты түбегейлі түрлі эмоциялар бір мезгілде беріледі. 3-ші акт, 1-ші сахна, Амелияның «Morrò, ma prima in grazia» ариясымен және баритонның «Eri tu» ариясымен ерекшеленеді, ол осы кездегі итальяндық опералық ариялардың дәстүрлі ретін бұзып, жылдам минор тональдықта басталып, баяу мажор тональдықта аяқталады. Заговоршылар прелюдияда бейнеленген және алдыңғы сахнада пайда болған бірдей контрапункттік тақырыппен қайта оралады. Оскардың кіруімен музыка француздық комедиялық операның рухын қайтадан иеленеді, ол Оскардың жарқыраған және қуанышты вокалдық желісімен негізделген квинтетпен аяқталады, ал музыка Амелияның қорқынышын және заговоршылардың кек алуға құштарлығын көрсетеді. Соңғы сахнаны ашатын Риккардоға арналған арияның музыкасы кейіпкердің эгоистік және көңіл көтеруді іздеуден бастап, өз бақытын құрбан етіп, енді дұрыс деп санайтынын істеуге дайын маңызды адамға айналуын көрсетеді. Сахна сыртынан би музыкасы естіледі, ал көрініс балға ауысады. Оскардың музыкасы француз опера комикінің рухын оның «Saper vorreste» атты жарқыраған әнімен тағы да таныстырады. Струнный ансамбль сахнада би музыкасын орындайды, ал Риккардо мен Амелия дуэтпен қоштасады, оны Ренатоның Риккардоны пышақтауы үзіп тастайды. Музыканттар осы оқиғадан кейін бірнеше такта бойы өз музыкаларын ойнауды жалғастырады, оның қандай оқиға болғанын білмейді. Риккардо өзінің өлтірушісін кешірген кезде арфамен ансамбль қалыптасады, ал опера барлығынан қорқынышпен аяқталады. Музыканың ерекшелігі – оның әртүрлілігі, бірінші және екінші актідегі ансамбльдердегідей, бір музыкалық шығармаға әртүрлі эмоциялардың айқын және драмалық үйлесімдері, итальяндық күрделі операның конвенцияларын француз опера комикінің рухымен үйлестіруі.
The prelude to the piece is composed of themes from the opening scene of the opera, with dramatic contrast between the music of Riccardo's devoted courtiers and the dark mutterings of those who hate him. This is followed by a transition to a love theme, the melody of Riccardo's first aria La rivedrà nell'estasi. Influence of French opera is felt in the first scene, both in the vocal writing for Oscar the page boy, sprinkled with coloratura effects, and in the closing ensemble in which Riccardo invites everyone to visit the witch's den in disguise. The music of this ensemble combines French style elan and a sense of joie de vivre with continued low grumblings from those plotting Riccardo's assassination. The second scene of the first act is preceded by a dramatic orchestral prelude, with dark instrumental colourings. Riccardo's light hearted character is developed in the aria he sings in the disguise of a fisherman Di' tu se fedele, with the characteristics of a barcarolle. Ulrica's prophecy of Riccardo's assassination sets off a quintet with chorus in which Riccardo laughingly rejects the warning as nonsense, the conspirators express their dismay at having seemingly been found out, Ulrica insists that her prophecy is no joke and Oscar has the highest vocal line expressing his grief at the thought of Riccardo's murder. The act ends with a patriotic anthem like theme for the chorus juxtaposed with different vocal lines for the principals. The second act begins with a stormy orchestral introduction. The grand scene for the soprano which follows is multi sectioned with a slow cantilena accompanied by solo cor anglais, then a dramatic and quick middle section as Amelia is terrified by an apparition, and a slower anguished prayer with a final cadenza calling for an exceptional range from high to low. The following love duet is also multi sectioned, building to a rapturous climax. A quartet with chorus closes the act, with radically different emotions once again being conveyed simultaneously in a single piece of music – the sardonic, mocking laughter of the conspirators, the anguish of Amelia and the implacable hatred and desire for revenge of her husband. Act 3, scene 1, is notable for Amelia's mournful aria with cello obbligato Morrò, ma prima in grazia and for the celebrated baritone aria Eri tu, which begins in a fast minor key and ends in a slow major key, reversing the usual order of Italian operatic arias at this time, which had the slow section first. The conspirators return accompanied by the same contrapuntal theme which depicted them in the prelude and accompanied their appearance in the previous scene. With the entrance of Oscar, the music again acquires something of the spirit of French opéra comique, closing with a quintet in which Oscar's glittery and cheerful vocal line is underpinned by the music expressing Amelia's fears and the conspirators' thirst for vengeance. The music of the aria for Riccardo that opens the final scene delineates the character's evolution from a selfish and light hearted pleasure seeker to a serious man who will sacrifice his own happiness in order to do what he now recognises as the right thing. An offstage banda is heard playing dance music as the scene switches to the ball. Once again Oscar's music introduces the spirit of French opera comique with his sparkling song Saper vorreste. A string ensemble onstage plays dance music as Riccardo and Amelia bid farewell in a duet, which is interrupted by Renato's stabbing of Riccardo. The musicians, unaware of what has happened, continue to play their music for some bars after this event. An ensemble with harp develops as Riccardo forgives his murderer and the opera ends with an exclamation of horror from all. The music of the piece is remarkable for its great variety, its vivid and dramatic combinations of varying emotions into one piece of music as in the ensembles in the first and second acts, and its blending of the conventions of Italian serious opera with the spirit of French opera comique.
Аспаптар
Опера флейта, пикколо, екі гобой, кор англез, екі кларнет, екі фагот, төрт валторна, екі труба, үш тромбон, цимбассо, тимпани, тарелка, бас барабан, арфа және скрипкалар тобы үшін жазылған, сонымен қатар сахна сыртындағы үрмелі аспаптар тобы, сахна сыртындағы қоңырау және сахнадағы кішкентай скрипкалар оркестрі (төрт-алты бірінші скрипка, екі екінші скрипка, екі альт, екі виолончель және екі контрабас) қосымша қолданылады.
The opera is scored for flute, piccolo, two oboes, cor anglais, two clarinets, two bassoons, four horns, two trumpets, three trombones, cimbasso, timpani, cymbals, bass drum, harp and strings, together with offstage wind band, offstage bell and small onstage string orchestra (four to six first violins, two second violins, two violas, two cellos and two double basses).
Мәдени сілтемелер
3-ші актінің 2-ші сахнасының репетициясы, Риккардоның пышақталатын эпизоды да бар, Бернардо Бертолуччидің 1979 жылғы "Луна" фильмінің соңғы сахнасында бейнеленген. Бұл эпизод Джон Мортимердің "Титмус қайта келді" романында Лесли Титмусты да адастырды; бір досы Ковент-Гарденде "Un ballo in maschera" операсын көруге бара жатқанын айтқанда, ол "мен биге құмар емеспін" деп жауап берді.
A rehearsal of act 3, scene 2, including the stabbing of Riccardo, is featured in the closing scene of Bernardo Bertolucci's 1979 film La Luna. It also confused Leslie Titmuss in John Mortimer's novel Titmuss Regained; when a friend said that she was going to see Un ballo in maschera at Covent Garden, he replied "never been one for dancing".