Кіріспе

Дайкон немесе мооли – рапанис сативаның (Raphanus sativus) longipinnatus тұқымдас нұсқасы, әдетте тез өсетін жапырақтарымен және ұзын, ақ, түйнек тәрізді тамырымен сипатталатын жұмсақ дәмді қысқы түйін. Дайкон бастапқыда континенттік Шығыс Азияда өсіп, бүкіл аймақта және Оңтүстік Азияда жиналып тұтынылады, сондай-ақ халықаралық саудада қолжетімді. Кейбір аймақтарда дайкон тығыз топырақты жұмсарту және топырақтағы қоректік заттарды қалпына келтіру қабілеті үшін егіледі, бірақ жиналмайды.

Аттар

Кулинариялық контексте дайкон (大根) немесе дайкон түбіртегі ағылшын тілінің барлық түрлерінде ең көп қолданылатын атаулар болып табылады. Оңтүстік Азиямен тарихи байланыстар мооли сөзін ағылшын тілінде жалпылама синоним ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Ақ түбіртек, қысқы түбіртек, шығыс түбіртек – бұл жалпылама атаулар. Ларкком мен Дуглас "шығыс түбіртек" терминін екі категорияға бөледі: "ақ мооли түрлері" және "түсті түрлері". Көкөністің қытайша атаулары ағылшын тілінде сирек кездеседі. Қытай асханасының көп бөлігінде ол әдетте bái luóbo (қытай ақ түбіртегі) деп аталады. Солтүстік Америкада ол көбінесе тағамдық мақсатта емес, егістік алдындағы дақыл ретінде өсіріледі, топырақтың тығыздалуын болдырмау үшін тамырлары жиналмайды, ал жапырақтары (жиналған жағдайда) мал азығы ретінде қолданылады. Гонконгта репа деген бұрыс атау да қолданылады, ол "репа торт" тағамының атына негіз болады.

Түрлері

Бірнеше ақ емес сорттары кездеседі. Кантондық лобак, ло пак сияқты атаулар кейде әдеттегі қытай түрін білдірсе, ал кейде жапырақтарының түбіндегі тамырдың жоғарғы бөлігі ашық жасыл түсті дайкон сортына қолданылады. Корейлік түйін (му) да жоғарғы жағынан жартылайға дейін солғын жасыл түсті болады, әдетте қысқа, жуан және берік, еті тығыз, ал жапырақтары жұмсақ. Екеуі де ұзын ақ түйінге қарағанда көбінесе дәмді болады. Ұрпақтық қызанақ түйін – қытайлық дайконның тағы бір түрі, сырты күңгірт жасыл, ал іші ашық қызғылт немесе фуксия түсті. Оның қытайша атауы (xīnlǐměi luóbó) кейде теріс романизацияланып shinrimei түйіні деп аталады, ал кейде «сұлу жүрек», «іштен сұлу жүрек» немесе «қызғылт жүрек» түйіні деп аударылады.

Өсіру

Қытай және Үндістан сорттары жапондық сорттарға қарағанда жоғары температураға төзімді. Бұл сорттар Шығыс Африканың төменгі биіктіктерінде де жақсы өседі. Егер ылғал жеткілікті болса, тез өседі, әйтпесе қабығы тым қатаң және ащы болады. "Ұзын ақ мұздық" сорты Ұлыбританияда тұқым ретінде қолжетімді және Оңтүстік Англияда өте жақсы өседі, орташа жылдары жақсы бау-бақша топырағында жаздың ортасына қарай сәбіздей тамырлар береді. Тамырларды жапырақтарынсыз салқын, құрғақ жерде бірнеше апта сақтауға болады. Егер тамырды жерде қалдырса, текстурасы ағаш тәріздес болады, бірақ өңделмеген тамырдың сақталу мерзімі ұзақ емес. Дайконның кейбір сорттарын қысқы жамылғы және жасыл тыңайтқыш ретінде өсіруге болады. Бұл сорттар көбінесе "топырақ өңдеу редисі" деп аталады, себебі өсімдік терең өңдеуді тиімді жүзеге асыратын үлкен, терең тамыр өсіреді. Тамырлар топырақтың төменгі қабаттарындағы қоректік заттарды жоғары қабатқа көтереді және қоректік заттарды жақсы сіңіретін өсімдіктер болып табылады, сондықтан олар шөптердің орнына бұршақтармен жақсы үйлеседі. Егер суық қыс болса, тамыр топырақта ыдырайды және көктемде ерте азотты босатады.

Жапония

Жапонияда дайкон тамырынан көптеген түрлі тұздықтар жасалады, оның ішінде такуан да бар, ол мұқият кацура қабығымен (этимологиясы даулы) дайындалады; 桂剥き; кацура муки. Ұсақталған дайкон; 大根おろし; Дайкон ороши көбінесе гарнир ретінде қолданылады, әдетте соя соусы және цитрус жемісінен жасалған понзу сияқты әртүрлі соустарға араластырылады. Ашық қызыл түсті, сөзбе-сөз "күзгі жапырақ қызылы" деп аударуға болатын, бұрышпен араласқан ұсақталған дайкон – もみじおろし; momiji oroshi. Оден сияқты қайнатылған тағамдар да танымал. Дайконды мандарин тілінде байлуобо (白蘿蔔) немесе кантон тілінде лобак деп атайды. Байлуобо қайнатылғаннан және пісірілгеннен кейін ерекше және жұмсақ дәмі үшін түрлі тағамдарда қолданылады. Соулар үшін байлуобоны дайкон мен шошқа қабырғасынан жасалған сорпаға (白蘿蔔排骨湯), дайкон мен томаттан жасалған сорпаға (白蘿蔔番茄湯), дайкон мен тофудан жасалған сорпаға (白蘿蔔豆腐湯) және т.б. қосады. "Жылшықталған дайкон" (白蘿蔔絲) және "кесілген дайкон" (白蘿蔔塊) сияқты тағамдар да кең таралған. Жапон тағамдары сияқты, дайконнан түрлі тұздықтар жасалады (мандарин қытайшасында: 咸菜 xiáncài / 榨菜 zhàcài), мысалы, "қышқыл-тәтті кесілген дайкон" (酸甜白蘿蔔塊), "тәтті-тұзды дайкон" (麻辣白蘿蔔), дайкон жасай (白蘿蔔榨菜) және т.б.

Үндістан

Солтүстік Үндістанда дайкон сабзи, толтырылған паранта, пакода, салат, тұздық, және гарнир ретінде қолданылады. Өсімдіктің жапырақтары дал және кади сияқты тағамдар жасауға пайдаланылады. Оңтүстік Үндістанда дайкон түрлі самбардың негізгі құрамы болып табылады, онда пияз, тамаринд жемісінің қою шырыны, бұршақ және арнайы дәмдеуіш ұнтағымен бірге кеспеленген дайкон қайнатылады. Пісірген кезде ол өте күшті иіс шығарады. Бұл сорпа, мулланги самбар (;, сөзбе-сөз "дайкон самбары") деп аталады және ол көбінесе күрішпен араластырылады.

Вьетнам

Вьетнамдық тағамдарда тәтті-қышқыл туршаланған дайкон мен морковь (củ cải cà rốt chua немесе đồ chua) bánh mì сэндвичтеріне жиі қосылатын дәмдеуіш болып табылады.

Филиппин

Филиппинде синиганг қышқыл сорпасының құрамына дайкон қосылуы мүмкін. Дайконды жергілікті халық лабанос деп біледі.

Пәкістан

Пәкістандық асханада дайконның жас жапырақтары қайнатылып, қыздырылған май, сарымсақ, имбирь, қызыл бұрыш және түрлі дәмдеуіштер қосылып, жылдам қуырылады. Радиска жаңа пісірілген салат ретінде жейді, көбінесе тұз бен бұрышпен немесе чаат масаламен дәмделеді. Пәнджаб провинциясында дайкон парата деп аталатын қуырылған нанның ішіне салынады. Дайконның тұқымдық қабықшалары, жергілікті тілдерде монгрей деп аталады, бүкіл елде қуырылған тағам ретінде де жейді.

Бангладеш

Бангладеште жас дайконды көбінесе өте ұсақтап кесіп, жаңа піскен бұрышпен, кинзамен, қайнатылған балықтың қабыршақтарымен, лайм шырынымен және тұзбен араластырады. Бұл жеңіл, сергітетін дайындық тамақпен бірге беріледі және "муло бхорта" деп аталады.

Тайвань

Тайвань тағамында дайконның тамыры және сабақтары/жапырақтары желінеді.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда дайконды көбінесе кимчи дайындау үшін қолданады, ол дәстүрлі ашытылған тағам. Кимчи көбінесе күріш және басқа тағамдармен бірге гарнир ретінде беріледі. Ол көбінесе дайкон, морковь, пияз және оңай ашытылатын басқа көкөністерден жасалады.

Жалпы

Қоспа қандырады, әдетте күшті және жағымсыз иіс шығарады, мысалы, жаман газ немесе шіріген капуста сияқты. Сенімсіз дереккөз: күні=2020 жылдың маусым айы.

Тамақ

Шикі дайкон 95% судан, 4% көмірсулардан және 1%-дан аз ақуыз бен майдан тұрады (кесте). 100 грамм шикі дайкон 18 калория береді және С витаминінің (КҚҚ) бай көзі болып табылады (Күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан көп), басқа микроэлементтердің маңызды мөлшері жоқ (кесте).

Ауыл шаруашылығында пайдалану

Жерді өңдейтін қызылшаның үлкен тамыры шіріген кезде топырақта ойық қалдырады, бұл келесі жылы картоп сияқты дақылдардың топыраққа терең бойлап өсуін жеңілдетеді. Жерді өңдейтін қызылшамен кезектестіріп егілген картоптың өсуіне терең емес, қатты топырақпен байланысты шектеулер келмейді, себебі жерді өңдейтін қызылша қатты топырақты бұзып, тамыр жүйесіне су мен басқа да маңызды қоректік заттардың таралуын жеңілдетеді. Қоректік заттарды сақтау – жерді өңдейтін қызылшаның тағы бір маңызды қасиеті. Үлкен тамыры макро және микроқоректік заттарды сақтауға қолданылады, олар егістік бос қалғанда шайылып кетуі мүмкін. Қызылша шірігеннен кейін тамырдан алынған қоректік заттар келесі жылғы өнімге оңай сіңіріліп, түсімді арттырып, тыңайтқышқа кететін шығындарды азайтады.