Кіріспе

Израильдің Киелі кітаптағы патшасы Омри ( /ˈɒ//m//r//aɪ/ OMry; , ‘Omrī; Ḫûmrî [ḫu um ri i]; шамамен б.з.д. 9 ғасыр) – еврей Киелі кітабында Израильдің алтыншы патшасы ретінде танылады. Ол Солтүстік Израиль патшалығын кеңейткен, сәтті әскери жорықтар жасаған қолбасшы болды. Омри әулетінен шыққан басқа патшалар: Ахав, Охозия, Жорам және Аталия. Оның алдыншасы, Зімри патша сияқты, ол да тек жеті күн билік құрды. Омридің Исахар тайпасынан болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ ол дәлелденбеген. Киелі кітапта Омридің тегі туралы ештеңе айтылмаған. Оның аты аморлық, араб немесе еврей тілінде болуы мүмкін. Омри Самарияны салғанымен және оны астанасы етіп белгілегенімен танымал. Киелі кітапта оның билігі кезінде жасаған басқа да істері туралы ақпарат жоқ, бірақ ол өзінен бұрынғы барлық патшалардан да зұлымдық жасаған деп сипатталған. Қазіргі заманғы бір гипотеза Омридің Израиль әулетінің негізін қалаушы ретінде, Израиль жеріндегі алғашқы мемлекетті құрғанын, ал Яһуда патшалығы кейін ғана мемлекеттік мәртебеге ие болғанын көрсетеді. Меша стеласы және III Салманасардың қара обелискісі сияқты Киелі кітаптан тыс көздерде де оның есімі кездеседі. Алайда, қара обелискідегі сілтеме Омридің өзіне емес, Омри әулетіне жасалған. Томас Томпсон мен Нильс Питер Лемшенің пікірінше, Омри – Израиль патшалығының негізін қалаушы династиялық есім болуы мүмкін, нақты тарихи патшаны емес. Сондай-ақ, Омри есімі Яһуда ұлы Перестің ұрпағын немесе Исахар тайпасының әмірін білдіруі мүмкін, бұл оның израильдік тегін көрсетеді. Кейбір ғалымдар Изреелдің Омридің егістігінің орналасқан жері болғанын, ол бұл аймақты өз үйі деп санағанын және оның Исахар тайпасынан шыққан болуы мүмкін екенін айтады.

Мұрагерлік үшін күрес

Киелі кітап бойынша, Омри патша Еланың "армия қолбасшысы" болған. Бірақ Зимри, "патшаның жартылай шарықтарының қолбасшысы", Еланы өлтіріп, өзін патша жариялаған. Оның орнына, Гибетон қаласындағы әскерлер Омриді патша етіп таңдап, оны Тирза қаласына бастап, қоршауға алған. Зимри қала басып алынғанын көргенде, патша сарайына кіріп, оны өртеп, өз-өзіне қол жұмсаған. Ол тек жеті күн патшалық құрғаннан кейін қайтыс болды. Зимри жойылғанмен, "халықтың жартысы" Омриге қарсы Тибниді қолдаған. Омри Тибниді бағындыруға төрт жыл жұмсады және, ақырында, Израильдің даусыз патшасы деп жариялады. Бұл Самарияда болды, ол Шемерден екі талант күміске сатып алынған төбеде патшалықтың жаңа астанасын салды. Омри Самарияда өмірінің соңына дейін билік етті және сонда жерленді. Оның ұлы Ахаб кейін патша болды. Ал Пол Л. Майер бұл оқиғаның б.з.д. 881–873 жылдар аралығында болғанын мәлімдейді.

Археологиялық көздер

Езрел бекінісі патшалық арқылы шығыс-батысқа апаратын маңызды жолдардың бірінде орналасқан. Хью Уильямсонның пікірінше, ол әскери ғана емес, сонымен қатар саяси мақсатта да қолданылған; әлеуметтік бақылау құралы ретінде және биліктің заңдылығын нығайту үшін пайдаланылған монументалды құрылыстардың айқын мысалы. Моавтық Меша стелесі (Лувр мұражайында көрсетілген) Омридің иелігін Иордан өзенінің шығысындағы Моавтың солтүстік бөлігіне дейін кеңейткенін көрсетеді. Онда "Израиль патшасы Омридің" Моавты қысымға алғаны туралы айтылады. Кейіннен Израиль "Омри үйі" (Бит Хумрия) деп аталды, ал тарих дамыған сайын "Израиль" аталымы аз қолданыла бастады ("Израиль" үшін тағы бір анықтамалық термин – "Самария", ол Жоас тұсында қолданыла бастады). Дегенмен, Томас Л. Томпсон (Тарихтағы Библия) Меша стелесі Омринің тарихи тұлға емес, патшалықтың құрылтайшысы, яғни аңыздық негізін қалаушы епоним екенін көрсетеді деп санайды. Британ мұражайындағы Ассирияның қара обеліскісіндегі жазу "Омри ұлы" деп көрсетілген Жехуға қатысты деп түсіндірілген, бірақ бұл түсінік күмәнді болып, "Омрид" деп оқылуы ұсынылған.

Омридтер әулеті

Омри құрған, қысқа ғұмырлы патша әулеті Солтүстік Израиль патшалығы тарихында жаңа кезең ашты. Ол, тақ үшін жүздікпен санаған жылдар бойы созылған азаматтық соғыстың аяқталуына себеп болды. Оңтүстікте Яһуда патшалығымен бейбітшілік орнады, тіпті екі қарсылас мемлекет арасында ынтымақтастық қалыптасты, ал солтүстіктегі көршілес Сидонмен қарым-қатынас екі патшалық сарай арасындағы келіссөздер арқылы нығайтылды. Екі күшті көршімен бейбітшілік Израиль патшалығына Трансиорданиядағы ықпалын кеңейтуге, тіпті саяси бақылауға мүмкіндік берді. Бұл факторлардың барлығы патшалыққа экономикалық өркендеу әкелді. Алайда, Сидонмен жасалған бейбітшілік финикиялық діни идеялардың патшалыққа енуіне және дәстүрді сақтаушылар (Илияс пайғамбар мен оның ізбасарлары сияқты) мен аристократия (Омридің ұлы және мұрагері Ахав пен оның әйелі Изебель сияқты) арасында діни-мәдени күреске (культ кампф) әкеп соқты. Сыртқы саясатта бұл кезең Дамаскіде орналасқан Арам патшалығының күшеуімен бірге жүрді, және Израиль көп ұзамай солтүстік-шығыста соғысқа қатысты. Бірақ, ең қауіптісі – Месопотамиядан батысқа қарай кеңейе бастаған Ассирияның үстемдігі болды. Ассирияның Шалманесер III патшасы жергілікті патшалар коалициясына қарсы өткізген Каркар шайқасы (б.з.д. 853 ж.) Ассирия мен Израиль арасындағы алғашқы қақтығыс болды. Бұл, б.з.д. 722 жылы Израиль патшалығының құлауына және Яһуда патшалығының Ассирияның қарауысына өтуіне әкелетін соғыстардың бастауы болды. 841 жылы Ассирия патшасы Шалманесер III Жерорта теңізі жағалауына жорық жасап, Ехуды салық төлеуге мәжбүр етті. Ассирия патшалары Омридің ұрпақтарын жиі "Омри үйі" (Бит Ху ум ри а) деп атады.