Кіріспе

Ағылшын жазушысы және романист (1885–1960)

Сесил Уильям Мерсер (7 тамыз 1885 – 5 наурыз 1960), «Дорнфорд Йейтс» қаламгерлік атымен танымал, ағылшын жазушысы және романист. Оның романдары мен әңгімелері, олардың кейбіреуі оқырмандарды күлдіретін (Берри кітаптары), ал кейбіреуі қызықты триллерлер (Чандос кітаптары) болып, Ұлыбритания мен Франция арасындағы кезеңде (1918-1939) ең көп сатылған кітаптардың қатарына кірді. «Дорнфорд Йейтс» қаламгерлік аты 1910 жылы алғаш рет жарияланып, оның анасының және әкесінің аналарының бойындағы қыз есімдерінен – Элиза Мэри Дорнфорд және Харриет Йейтстен құралған.

Ерте өмір

Уильям (Билл) Мерсер Уолмерде, Кент графтығында, Сесил Джон Мерсердің (1850–1921) және Хелен Уоллдың (1858–1918) ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі заңгер болған, ал оның қарындасы Мэри Фрэнсис Чарльз Август Мунроға үйленді; олардың ұлы Гектор Хью Мунро (жазушы Саки) болды; Билл Мерсер аға кузенін өте құрметтегені айтылады. Мерсер 1894 жылдан 1899 жылға дейін Уолмердегі Сент-Клэр дайындық мектебінде білім алды. 1899 жылы ол Харроу мектебіне күндізгі оқушы ретінде қабылданғанда отбасы Кенттен Лондонға көшті, оның әкесі Кенттегі заңгерлік практикасын сатып, Кари-стритте кеңсе ашты. 1903 жылы Харроудан кейін 1904 жылы Оксфорд университетінің колледжіне түсті, онда құқықта үшінші дәрежеде бітірді. Университетте ол Оксфорд университетінің драмалық қоғамының (OUDS) мүшесі болды, 1906 жылы хатшы, ал 1907 жылы, соңғы курсында президент болды. Ол 1905 жылы Аристофанның «Бұлттар» пьесасында ойнады, ал «Таймс» газетінің сыншысы оның «Стрепсиад» рөлінің қызықты болғанын және оның нағыз комедиялық таланты бар екенін айтты. 1906 жылы «Масса үшін өлшем» қойылымында шағын рөл ойнағаннан кейін, соңғы курсында «Жазғы түнгі арман» пьесасында «Деметрий» рөлін, ал «Шипалы қызды бауырмалдыққа үйрету» пьесасында «Педант» рөлін сомдады. Бұл қойылымда кәсіби актрисалар Лили Брейтон «Катерина» және оның әпкесі Агнес «Бьянка» рөлінде ойнады. Мерсер OUDS-те көптеген пайдалы дос тапты, олардың арасында Гервейс Рентул, ол оны өзінің шаңырағы болуға шақырды, сондай-ақ Лили Брейтонның күйеуі, актер Оскар Аш, кейін «Kismet» пьесасының продюсері және «Chu Chin Chow» авторы болды. Университетті бітіргеннен кейін Мерсер Аш, Лили, Агнес және тағы бір театрлық жұп, Мэтисон Ланг пен оның әйелі Хутин Бриттонмен бірге Гэмпширде кареванмен саяхаттады; Аш пен Ланг екеуі де өздерінің естеліктерінде осы саяхатты еске алады. Мерсердің Оксфордтағы үшінші дәрежелі құқық білімі оған дәстүрлі түрде адвокаттыққа жол ашпады. Алайда, 1908 жылы әкесі ұлына белгілі адвокат Г.Г. Мускеттің шәкірті ретінде жұмысқа орналасты, оның практикасы полиция комиссары атынан сотта өкілдік етуді жиі қажет етті. Мускеттің шәкірті ретінде Мерсер Лондон өмірінің қараңғы жақтарын көп көрді, олардың кейбіреулері оның романдарынан көрінеді. 1909 жылы ол адвокаттыққа қабылданды және бірнеше жыл жұмыс істеді. Өзінің алғашқы естеліктерінде, «As Berry & I Were Saying» атты кітабында ол Хоули Харви Криппенді улау ісіне қатысқанын еске алады, ол Кентерберидағы «Old Stagers» тобымен ойнап келгеннен кейін заңдық құжатты алғаш рет қарап шығу үшін оралды. Мерсер 1910 жылғы 30 тамызда «Daily Mirror» газетінде жарияланған Боу-стрит сотындағы сот отырысының суретінде түскен. Бос уақытында ол «Punch», «The Harmsworth RED Magazine», «Pearson's Magazine» және «Windsor Magazine» журналдарында жарияланған қысқа әңгімелер жазды, соңғысымен 1930 жылдардың соңына дейін байланыста болды; журнал жабылғаннан кейін ол «Strand Magazine» үшін жазды. Ол сондай-ақ С.В. Стампердің естеліктерін жазуға көмектесті, ол король Эдуард VII-нің мотор инженері болған, «Мен білген нәрсе» (Mills & Boon, 1913) – АҚШ-та «Король Эдуард Мен оны білгендей» деген атпен жарияланды.

Ұлы соғыс және одан кейінгі кезең

1914 жылы Ұлы соғыс басталғанда Мерсер Лондон графтығының 3-ші полкінде екінші лейтенант болып тағайындалды. Оның әңгімелері 1915 жылғы наурыз айына дейін «Виндзор» журналында жарияланып тұрды. 1915 жылы оның полкі Египетке аттанды, ал 1915 жылдың қарашасында 8-ші атты бригада құрамында Салоника/Македония майданына жіберілді, онда соғыс тоқтап тұрған еді. 1917 жылы ауыр бұлшық ет ревматизміне шалдыққан ол үйге қайтарылды, бірақ әскери формасын киіп жүрсе де, Соғыс министрлігі оны қайтадан қызметке жібермеді. 1919 жылы ол әскерден толығымен босады. Сол жылдың маусым айында «Виндзор» журналында соғыс аяқталғаннан кейінгі алғашқы әңгімесі жарияланды. 1914 жылдан бері Мерсерлер отбасының үйі Сент-Джонс Вудтағы Лордтың крикет алаңының солтүстік-батыс жағындағы Елм-три-роудта орналасқан, ал оның достары Оскар мен Лили Аш жақын көршілері болды. 1919 жылдың күзінде ол Ашпен бірлесіп «Eastward Ho!» атты сахналық қойылым жазды, бірақ қойылым үлкен сәттілікке ие болмады және ол қайтадан сахна үшін жазуға тырыспады. Елм-три-роудқа жиі келіп-кетіп тұратын әлеуметтік және кейін романтикалық байланыста болған қонақ – Беттин (Аталия) Стокс Эдвардс, «Чу Чин Чоу» спектаклінде билеген американдық қыз (Филадельфия, Пенсильвания штатындағы Роберт Юинг Эдвардстың қызы), Мерсердің бірінші әйелі болды. «The New York Times» газетінде олардың никелері туралы хабарламада (1919 жылдың 28 тамызы) былай делінген: «Батыс 58-ші көшедегі 57-ші үйде тұратын Гловер Фитцхуг Перин мырза мен ханым Периннің үлкен қызы, мисс Беттин Стокс Эдвардстың никесі туралы хабарлайды…», бұл оның әкесі қайтыс болған немесе ажырасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді; оның қайтадан үйленген анасы Нью-Йорк қаласында тұрды. Мерсер мен Беттин 1919 жылдың 22 қазанында Лондонның Мэрилебон ауданындағы Сент-Джеймс, Испан Плейс шіркеуінде неке қиды. Қазан айында «Виндзор» журналында «Валери» атты әңгіме жарық көрді, ондағы басты кейіпкер әйел биші болып жұмыс істеді; бұл әңгіме ешқашан кітап түрінде жарық көрген жоқ. Мерсер адвокаттық қызметке оралмай, жазу ісіне толыққандай көңіл бөлді. Олар Беттинмен бірге Елм-три-роудта тұрды, және олардың жалғыз баласы Ричард 1920 жылдың 20 шілдесінде дүниеге келді. Ұлы соғыстан кейін көптеген бұрынғы офицерлер Лондондағы өмір сүру құнының өсуіне байланысты, оларға әдеттегі джентльмен өмірін сақтап қалу мүмкін емес екенін түсінді; кейбіреулері Англиядан тысқары елдерге көз жүгірді. 1922 жылы Мерсерлер Францияға эмиграциялады, онда өмір сүру арзан болды және климат Мерсердің бұлшық ет ревматизміне қолайлы болды.

Франциядағы тұрғылықты жері

Олар батыс Пиренейдегі Басс-Пиреней департаменті (қазіргі Атлантикалық Пиренейлер) – британдық экспаттардың көптеп қоныстанған курортты қала Пауды таңдады, бірақ Мерсерлер қашан көшіп келгені белгісіз. Дорнфорд Йейтс – Биографиясында (1982) А.Ж. Смитерс «оның осы жерге қалай тап болғаны нақты емес» деп жазады, бірақ Пау С.У. Стампер үшін жазды деп есептелетін естеліктерінде бірнеше рет кездеседі, сондықтан жауап сонда болуы мүмкін: «Едуард VII патшаға лайықты болған жер оған да лайықты болды». Олар Форстер көшесіндегі Вилла Мэрилендті жалға алды, онда Мерсер қатал күйеу екенін, ал Беттин қоғамдық өмірге бейім әйел екенін көрсетті. 1929 жылға қарай олардың некелерінің бұзылуы анық болды. Беттин некеден тыс қарым-қатынаста асыра сірескендіктен, Мерсер ажырасуға талап етті. Беттин қарсылық көрсетпеді, ажырасу 1933 жылдың қыркүйегінде заңды күшіне енді. Содан кейін ол АҚШ-тағы отбасына оралды.

Бір жыл өтпей, 1934 жылдың 10 ақпанында Чертсидегі тіркеу кеңсесінде Мерсер 1932 жылы круизде танысқан Дорин Элизабет Люси Боуиге үйленді. Ол Вирджиния Уотердегі лондондық адвокат Дэвид Матер Боуидің қызы болды. Элизабет жаңа күйеуінен жиырма жас кіші болды, ол өзінің «Джилл Мэнсел» атты туындысының бейнесін кездестіргендей сезінді, сондықтан ол оны өмірінің соңына дейін «Джилл» деп атады. Ол үшін Вилла Мэриленд Беттин туралы көптеген естеліктерді сақтады, сондықтан ол Элизабетпен бірге «Коккейд» деп аталатын жаңа үй салуға шешім қабылдады. Олар Паудан оңтүстікке қарай жиырма жеті шақырым, Эу Бонннан солтүстік-батысқа қарай, Аас ауылына баратын жолдағы жерді таңдады. Бұл жоба «Берри салған үй» кітабында баяндалған, онда үйдің аты «Грасьедье» (Құдайдың рақымы) деп берілген. Олар Коккейдте ұзақ тұрмады. 1940 жылдың маусымында Франция Вермахттың басып алуымен, Мерсерлер Коккейдке қараушылар тағайындап, елден қашып шықты – қонаққа келген достары, Мэтесон Лэнг және оның әйелімен бірге. Олар Португалияға жол ашып, Испания арқылы өтті. Содан кейін Оңтүстік Африкаға кемемен сапар шекті, 1941 жылы Солсбериге (Оңтүстік Родезия) жетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Родезия жылдары

К. В. Мерсер қайтадан қызметке кірісті, бұл жолы Родезия Корольдік полкіне, және майор шеніне жетті. Соғыс аяқталғаннан кейін, олар Коккейдке оралу жоспарын іске асыруға тырысты, бірақ үйдің қираған күйі мен бұрынғы қызметшілерінің соғыстан кейінгі әлеуметтік саналы көзқарасы оларды көңілі қалдырды. Бірнеше ай өткен соң Мерсерлер шығу визаларын алып, Оңтүстік Родезияның Умтали қаласына (қазіргі Мутаре, Зимбабве) қайтып келді, және ол өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Мерсер Коккейдтің орнына жаңа үй салуын қадағалады, бұл тағы бір төбелік жоба болды, және 1948 жылы олар Оак авенюдегі "Сакрадаун" үйіне көшіп кірді. Франциядағы жиһаз Родезияға жеткізілді, сондай-ақ Ватерлоо көпірінің балюстрадалары ("Берри салған үйді қараңыз") да жіберілді, олар ешқашан Коккейдке жетпеген, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Англияда сақтаулы тұрған. Сесил Уильям Мерсер 1960 жылдың наурыз айында қайтыс болды.

Жазбалар

Мерсер бастапқыда ай сайын шығатын журналдарға қысқа әңгімелер жазды. Оның алғашқы белгілі жарияланған жұмысы, «Уақытша ақылсыздық», 1910 жылғы мамыр айында «Панч» журналында жарық көрді – бұл оның қалам атын қолданған алғашқы белгілі жағдайы, – ал екіншісі, «Айтылған ертегідей», 1910 жылғы шілдеде «Қызыл журналда» жарық көрді. Алғашқы «Берри» әңгімесі «Ормандағы сәбилер», 1910 жылғы қыркүйекте «Пирсонс» журналында жарық көрді. Бұл ертедегі әңгімелердің ешқайсысы оның кітаптарына енбеді. Оның көптеген туындылары «The Windsor Magazine» журналында әңгімелер түрінде басталды, кейін «Виндзордың» «Ward Lock» баспасында жинақталды. 1911 жылдың қыркүйегінен 1939 жылдың қыркүйегіне дейін ол «Виндзорда» 123 әңгіме жариялады, ал журнал жабылғаннан кейін 1940 және 1941 жылдары «Strand Magazine» оның үш әңгімесін жариялады. Оның төрт романы 1933-1938 жылдар аралығында «Woman's Journal» журналында жарық көрді. АҚШ-та оның төрт романы 1933-1939 жылдар аралығында «Woman's Home Companion» журналында сериялық түрде жарияланды, ал басқалары «The Saturday Evening Post» және «Blue Book» журналдарында жарық көрді. Оның «The Windsor Magazine» журналына жазған алғашқы әңгімесі 1911 жылғы қыркүйекте «Жұқалы аралар» болды, бұл және осы басылымнан 1914 жылғы шілде айына дейінгі он төрт әңгіме 1914 жылы «Дафнаның бауыры» деп аталып, кітап түрінде қайта басылды. Кейбір әңгімелер кітап үшін өңделді, басты кейіпкерлер үшін неке сияқты оқиғаларды жою үшін, бұл бастапқыда ол сол кейіпкерлерді әңгімелер сериясы үшін пайдалануды жоспарламағанын көрсетеді. Баяндаушы – кейінірек «Бой Плейделл» деп танылған – «Ормандағы сәбилерде» және мүмкін «Жұқалы араларда» үйленеді, бұл «Дафнаның бауырында» VIII тарау «Жұқалы аралар» болып табылады, әңгіменің соңы неке туралы меңзеуді жою үшін өзгертілді. Оның екінші кітабы «Босқылық соттары», 1920 жылы жарық көрді. Ол үш бөлімге бөлінген. I кітапта Йейтс 1914 жылғы желтоқсан мен 1915 жылғы наурыз аралығында «Виндзорда» жарияланған төрт әңгімесінде, бірақ «Бери және компаниядан» бөлек, жаңа кейіпкерлер тобын енгізді. Интерлюдте 1914 жылғы қарашада «Виндзордан» шыққан «Ал екіншісі сол жақта қалды» атты әңгіме бар, ол батыс майданында ерекше кейіпкерлермен орналасқан. II кітап «Бери» кейіпкерлеріне қайта оралады, 1914 жылғы тамыз және қыркүйекте «Виндзор» журналынан шыққан соғысқа дейінгі екі әңгіме, ал 1919 жылғы шілде, тамыз және қыркүйек айларында жарық көрген соғыстан кейінгі үш әңгіме. Кітаптың соңғы әңгімесі «Немезис», «Панч» баспасы қабылдамады, кейіннен 1919 жылғы қарашада «Виндзор» журналында басты кейіпкердің аты «Джереми» деп жарияланды. Кітап үшін ол «Бери» болды. «Немезис» «Панчтың» ұзындығына сәйкес жазылған, сондықтан ол «Босқылық соттарының» көптеген басқа әңгімелерінен әлдеқайда қысқа. «Бери» кітаптары жартылай өмірбаяндық, әзіл-сықақ романстар, көбінесе қысқа әңгімелер түрінде, және әсіресе, Бертрам «Бери» Плейделл («Гэмпшир графтығындағы Ақ ханымдарда») және оның отбасы – әйелі және туысы Дафна, оның ағасы Бой Плейделл (баяндаушы) және олардың ағайындары Джонатан «Джона» Менсел және оның әпкесі Джилл. Олардың барлығы «Бери және компания» деп аталады. «Ормандағы сәбилер» романында олардың барлығы да кездеседі, бірақ олардың нақты қарым-қатынастары белгісіз, ал Бери мен Дафнаны кейінірек «Джона және компанияда» екінші туыстар деп атайды, кейінгі әңгімелерде олар екі бауыр мен әпкеден тараған бірінші туыстар екенін көрсететін қарапайым шежіре көрсетілген. «Бери және компания» Эдвард дәуіріндегі ағылшынның жоғарғы сыныптарын бейнелейді, олар әлі де өзін-өзі сендіреді, бірақ әлеуметтік көзқарастардың өзгеруі мен олардың табысының төмендеуі әсер етеді. «Бери» әңгімелерінде, Йейтс кітаптарының көпшілігінде сияқты, үлкен үйлер, қуатты автомобильдер және шетелге саяхаттау ерекше орын алады. 1950 жылдары К. В. Мерсер «Бери және мен айтқандай» және «Б. Бери және мен артқа қарадым» деп аталатын екі кітапты жазды, олар Бери мен оның отбасы арасындағы әңгімелер түрінде жазылған. Оларда оның заңгерлік тәжірибесі туралы көптеген анекдоттар бар, бірақ негізінен, жоғары сыныптың бұрынғы өмір салтына арналған жоқтау. «Чандос» кітаптары, 1927 жылы «Соқыр бұрыш» кітабынан бастап, стилі мен мазмұнында өзгеріс болды, олар негізінен континенттік Еуропада (көбінесе Каринтия, Австрия) орналасқан триллерлер болды, онда батыры Рихард Чандос және оның әріптестері, соның ішінде Джордж Ханбери мен Джонатан Менсел (солар да «Бери» кітаптарында кездесті), қылмыскерлермен күреседі, жазықсыздарды қорғайды, әдемі әйелдерді ұнатады және қазына іздейді. Бұларды бастапқыда «Hodder and Stoughton» баспасы шығарған, бірақ кейін олар «Ward Lock» баспасында қайта басылды. Алан Беннетт «Қырқ жыл» (1972) пьесасында...

Сахна, кино және басқа да ақпарат құралдары

1919 жылғы "Шығысқа қарай, шамыр!" музыкалық пьесасын Оскар Аш жазды, әннің сөздерін Дорнфорд Йейтс, ал музыкасын Грейс Торренс және Джон Анселл жазды. Оны Эдвард Лориллард пен Джордж Гроссмит-младший продюсерлік етті. 9 қыркүйекте Лондондағы Альгамбра театрында қойылып, 124 қойылым көрсетілді. 1977 жылы BBC "Ол ұрылардың арасына түсті" романының адаптациясын жасады, онда Чандос рөлінде Малкольм Макдауэлл, Мансел рөлінде Майкл Джейстон және Вэнити Фэйр рөлінде Эйлин Аткинс ойнады. Бұл адаптация 1980 жылы АҚШ-тың Mystery! телесериалының бірінші бөлімі ретінде де пайдаланылды. 1980 жылы ITV Hannay сериясының "Намыстың мәселесі" атты эпизоды "Дафнаның інісі" жинағында жарияланған осы аттас әңгімеге негізделген, бірақ авторлық құқығы көрсетілмеген. Алан Рикман оқыған "Соқыр бұрылыс" аудиокітабын Chivers Audio Books шығарды.