Кіріспе

Бруно де Финетти (1906–1985) – итальяндық математик, ықтималдықтар статистикасы мен актуарлық саладағы маман, ықтималдықтың "операциялық субъективті" түсінігімен белгілі. Оның ерекше теориясының классикалық тұжырымы – 1937 жылы жарық көрген "La prévision: ses lois logiques, ses sources subjectives" еңбегі, онда тікелей ставкалардың үйлесімділігіне және алмастырылатындық салдарына негізделген ықтималдық талданған.

Өмір

Де Финетти Австрияның Инсбрук қаласында дүниеге келді және Милан политехникалық институтында математиканы оқыды. Ол 1927 жылы Джулио Вивантидің жетекшілігімен дипломдық жұмысын жазып аяқтады. Бітіргеннен кейін Римдегі Ұлттық Статистика Институтында (Istituto Nazionale di Statistica) актуарий және статистик болып жұмыс істеді, ал 1931 жылдан бастап Триесттегі Assicurazioni Generali сақтандыру компаниясында қызмет етті. 1936 жылы ол Қаржылық Математика және Статистика кафедрасына конкурс жеңіп тағайындалды, бірақ үйленбеген үміткерлерге жол жабатын фашистік заңға байланысты тағайындалмады; ол 1950 жылы ғана Триест университетінің профессоры болып тағайындалды. Ол көптеген еңбектер жариялады (Линдлиге сәйкес, 1930 жылы өзінің 17 мақаласын жариялады) және ықтималдық математиктерінің танымал қауымдастығында халықаралық деңгейде танылды. Падуада математикалық талдаудан сабақ берді, содан кейін Триест университетінде Қаржылық Математика кафедрасын жетектеді (1939). 1954 жылы ол Римдегі Сапиенца университетіне ауысты, алдымен Қаржылық Математика кафедрасына, содан кейін 1961 жылдан 1976 жылға дейін Ықтималдықтар есебі кафедрасын басқарды. Де Финетти 1920 жылдары Франк П. Рэмсиден тәуелсіз түрде субъективті ықтималдық туралы өз идеяларын дамытты. Дегенмен, "Ықтималдықтар теориясы" атты еңбегінің кіріспесінде ол Гарольд Джеффристің, И. Дж. Гудтың және Б. О. Купманның идеяларын пайдаланғанын айтты. Ол сонымен қатар экономика мен ықтималдықтың байланысы туралы ойлармен бөлісті және Паретоның оптималдығын басшылыққа алатын принциптердің "әділеттілік" критерийлерінен шабыттанғанын атап өтті. Де Финетти өмірі бойы әртүрлі әлеуметтік және саяси нанымдарды ұстанды: жастық шағында фашизмді қолдады, содан кейін христиандық социализмге көшті және ақырында Радикалдық партияға қосылды. Де Финетти 1950 жылдары ғана ағылшын-американдық статистикалық әлемде танымал болды, осы кезде Л. Дж. Савидж, субъективизмді өздігінен қабылдаған, оны осы салаға тартты; тағы бір көрнекті жақтауы – Деннис Линдли. Де Финетти 1985 жылы Римде қайтыс болды.

Жұмыс және әсері

Де Финетти статистикаға болжамдық шығарымдар жасау тәсілін қадағалады; ол келесідей ой-эксперимент ұсынды (когеренттілікте егжей-тегжейлі сипатталған): Марста 1 миллиард жыл бұрын өмір болған жағдайда 1 доллар, ал болмаған жағдайда 0 доллар төлеуге міндеттенетін уәденің бағасын белгілеу керек, ал жауабы ертең белгілі болады. Сіздің қарсыласыңыз сізден осындай уәделерді сіз белгілеген бағамен сатып алуға немесе сізді қарсыласыңыздан осындай уәделерді сол бағамен сатып алуға мәжбүр етуге құқылы екенін білесіз. Яғни, сіз баға белгілесеңіз, қарсыласыңыз сіздің қай тарапта екеніңізді шешеді. Сіз белгілеген баға – сіз тікелей ставка жасайтын ұсынысқа тағайындаған «операциялық субъективті ықтималдық». Егер сіз нақты шығынға ұшырамау үшін, 1 доллардан жоғары (немесе теріс баға) белгілемесеңіз, бұл баға ықтималдық аксиомаларын сақтауы керек. Бірнеше оқиғаға тікелей ставка жасау арқылы де Финетти қосымшалықты негіздеуге мүмкіндік алды. Нидерландтық кітап арқылы сізді нақты шығынға ұшыратпайтын бағалар немесе эквивалентті коэффициенттер «когерентті» деп аталады. Де Финетти сонымен қатар кездейсоқ шамалардың алмастырылатын тізбектері туралы де Финетти теоремасымен де танымал. Де Финетти алмастырылатындықты зерттеуге бірінші болып кіріспегенімен, бұл тақырыпты кеңінен таныстырды. Ол 1920 жылдардың соңында алмастырылатындық туралы жарияланымдар жасауды бастады, бірақ 1937 жылғы мақаласы оның ең танымал еңбегі болып саналады. 1929 жылы де Финетти шексіз бөлінетін ықтималдық үлестірімдері тұжырымын енгізді. Ол сондай-ақ генотиптік жиіліктерді графиктеу үшін де Финетти диаграммаларын ұсынды. Оның кітабының 1974 жылы ағылшын тіліне аударылуы ағылшын тілді әлемде болжамдық шығарымдарға қызығушылықты қайта жандандырды және алмастырылатындық идеясын назарға алды. 1961 жылы ол Америка Статистикалық Қауымдастығының мүшесі болып сайланды. Еуропалық Шешім Қабылдау Қауымдастығы жыл сайын табыс ететін де Финетти сыйлығы оның құрметіне берілген. Триест университетінің Математика, Статистика және Экономика факультеті де оның атымен аталады. 21-ғасырда де Финеттидің бейнелеу теоремасының кванттық кеңейтімдері кванттық ақпарат саласында, кванттық кілт тарату және түйісуді анықтау сияқты мәселелерде пайдалы болып табылды.