Қытайдағы өнеркәсіптік революция болмауының тарихи себептері
High-level equilibrium trap
Қытайда өнеркәсіптік революция болмауының себептері: Экономикалық тепе-тәуелділік, еңбектің арзандығы, ғылыми бағыттың өзгеруі. Марк Элвиннің тұжырымы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экологиялық тарихи тұжырымдама
Environmental historical concept
Жоғары деңгейдегі тепе-теңдік тұзағы – экологиялық тарихшы Марк Элвиннің Қытайдың байлығына, тұрақтылығына және ғылыми жетістіктерінің жоғары деңгейіне қарамастан, неліктен өзіндік өнеркәсіптік революция жасаған жоқ екенін түсіндіру үшін жасаған тұжырымдамасы. Оның пікірінше, Қытайдың өнеркәсіптік емес экономикасы сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігіне жеткен. Кейінгі империялық өндіріс әдістері мен сауда желілері өте тиімді болды, ал еңбек күші өте арзан болғандықтан, тиімділікті арттыру үшін капиталға инвестиция жасау пайдалы болмас еді. Сонымен қатар, зиялы қауымдағы таоизмнен конфуциандыққа қарайғы интеллектуалдық парадигмалық өзгеріс академиялық зерттеулердің назарын табиғат ғылымдары мен математикадан – таоизм бойынша ғаламның мистикалық мәнін зерттеуден – конфуциандық әлеуметтік философия мен моральдық зерттеулерге ауыстырды. Элвиннің сөзіне сүйенсек, бұл техникалық инновацияларға ыңғайсыз жағдай жасады. Қарама-қарсылығы, Ұлыбританияның өнеркәсіптік революция кезіндегі экономикасы Қытайдың кейінгі империялық экономикасымен салыстырғанда әлдеқайда кішкентай және тиімді емес еді. Еңбек салыстырмалы түрде қымбатқа түсті, ал ішкі сауда Қытайдағыдан гөрі тиімсіз болды. Бұл сұраныс пен ұсыныс күштерінің арасында үлкен тепе-теңдіксіздікке алып келді, нәтижесінде экономикалық қиындықтар туды, бұл оларды шешуге бағытталған ғылыми және инженерлік жетістіктерді жасауға үлкен қаржылық стимул берді. Сонымен қатар, Ағарту дәуірі академиялық зерттеулерді табиғат ғылымдарына шоғырландырып, көптеген техникалық жаңалықтардың негізін қалады.
The high level equilibrium trap is a concept developed by environmental historian Mark Elvin to explain why China never underwent an indigenous Industrial Revolution despite its wealth, stability, and high level of scientific achievement. Essentially, he claims that the Chinese pre industrial economy had reached an equilibrium point where supply and demand were well balanced. Late imperial production methods and trade networks were so efficient and labor was so cheap that investment in capital to improve efficiency would not be profitable. At the same time, an intellectual paradigm shift from Taoism to Confucianism among the intelligentsia moved the focus of academic inquiry from natural science and mathematics, which were conceived of under Taoism as investigations into the mystical nature of the universe, to studies of social philosophy and morality under Confucianism. According to Elvin, this produced an intellectual climate that was not conducive to technical innovation. By comparison, the economy of Great Britain at the time of the Industrial Revolution was vastly smaller and less efficient than the late imperial Chinese economy. Labor was comparatively more expensive, and internal trade far less efficient than in China. This produced large imbalances in the forces of supply and demand, leading to economic problems which provided a large financial incentive for the creation of scientific and engineering advances designed to address them. At the same time, the Enlightenment had shifted the focus of academic inquiry towards natural sciences, providing the basis for many technical innovations.
Өмірбаян
Эльвиннің айтуынша, 14 ғасырдағы қытайлық ғылым, математика және инженерлік білімдері әлемдегі басқа елдерден едәуір жоғары болған. Ол өсімдік талшықтарынан жіп өндірісін жеңілдетіп, жұмысшының тиімділігін бірнеше есе арттырған тоқыма дөңгелегінің мысалын келтіреді. Қытай ғылыми еңбектерінде 14 ғасырдың басында қымыз талшығын өңдеуге арналған автоматты, сумен жұмыс істейтін тоқыма дөңгелегі сипатталған; ал Еуропада осындай құрылғылар 18 ғасырға дейін ойлап табылмады. Жұмысшының өнімділігін күрт арттырғанына қарамастан, қытайлық тоқыма дөңгелегі келесі ғасырларда қолданыстан шығып, 17 ғасырға қарай толығымен ұмытылды. Ал 18 ғасырда Еуропадағы жіп өндірісінің механикалық автоматтандырылуы (13 ғасырдағы қолмен жұмыс істейтін тоқыма дөңгелегінен басталып, түп нұсқасы Кіші Азиядан келген) тікелей техникалық жетілдірулер мен инженерлік жаңаруларға алып келді, нәтижесінде өнеркәсіптік революция және тауар өндірісінің кең ауқымды механикалық жүйеге көшу орын алды.
According to Elvin, Chinese knowledge of science, mathematics, and engineering in the 14th century was far more advanced than anywhere else in the world. He presents the case study of the spinning wheel, a device used to assist in the production of yarn from plant fibers which increased the efficiency of a worker by orders of magnitude. An automatic, water powered spinning wheel for hemp fiber was described in Chinese scientific manuals by the early 14th century; comparable devices would not be invented in Europe until the 18th century. Despite providing an enormous gain in worker productivity, the Chinese spinning wheel fell into disuse over the subsequent centuries and was completely unknown by the 17th century, whereas the mechanical automation of spinning in Europe in the 18th century (from manual spinning wheel precursors of the 13th century ultimately sourced from Asia Minor) led directly to a process of technical refinement and engineering improvements that resulted in the Industrial Revolution and widespread mechanization of production of goods beyond yarn.
Қытайдағы механикалық ораудың құлдырауы
Эльвиндің айтуынша, механикалық орау станогы ойлап табылғаннан кейін көп ұзамай мақта, ең негізгі талшық дақылы ретінде қымызды ығыстыра бастады. Мақта бірлік жер көлемінен қымыздан әлдеқайда көп талшық берді, сондықтан ол тиімдірек болды және көбінесе қымыздың орнына қолданылатын болды. Қымыз талшықтары мақта талшықтарынан әлдеқайда ұзын болғандықтан, қымызға арналған бұрынғы механикалық орау станоктарын мақта талшықтарын орау үшін аппаратқа маңызды өзгерістер енгізбестен пайдалану мүмкін болмады. Көрініп тұрғанындай, мұндай өзгерістер ешқашан жасалмаған. Қытайда орау толығымен қолмен орауға қайта оралды, ал автоматты орау станогы ұмытылды. Эльвин автоматты орау станогының техникалық дамуына кедергі келтірген бірнеше факторды ұсынады.
Elvin says that cotton began replacing hemp as the main fiber crop shortly after the mechanical spinning wheel was invented. Cotton produced far higher fiber yields per unit of land than hemp, and was thus far more profitable, so it largely replaced hemp. As hemp fibers are much longer than cotton fibers, existing mechanical spinning wheels designed for hemp could not be used to spin cotton fibers without substantial mechanical modifications to the apparatus. Apparently, no such modifications were ever made. All spinning in China reverted to far less efficient hand spinning, and the automatic spinning wheel was forgotten. Elvin proposes several factors whose confluence prevented any further technical development of the automatic spinning wheel.
Арзан жұмыс күші
Эльвиннің айтуынша, Қытайдағы қазіргі кездегі барлық өңделетін жерлер 17 ғасырға дейін өңделген. Оған дейін азық-түлік өндірісі өндіріс әдістерін техникалық жақсарту арқылы емес, жаңа жерлерді өңдеу арқылы кеңейтілді, бұл Қытайдың аумақтық үлкендігінің арқасында ғана мүмкін болды. Барлық өңделетін жерлер өңделгеннен кейін, техникалық прогрестің болмауы егін түлімінің салыстырмалы түрде тұрақтап қалуына әкелді, ал халық саны өсуін жалғастырды. Бұл жұмыс күшінің көп болуына соқтырып, жалақыны күрт төмендетті. Оның пікірінше, арзан жұмыс күшінің көптігі инженерлік зерттеулер мен жақсартуларға қажетті капиталды қолмен жұмыс істейтін жұмысшыларды жалдауға қарағанда тиімсіз етті. Сонымен қатар, мақта өндірісін қаржыландырған бай саудагерлер үкімет шенеуніктеріне тиімді саяси ықпал ете алды. Олар сауда заңдарын өздеріне пайдалы етіп жазды, нәтижесінде иірумен айналысатын тәуелсіз шаруалардың байлық жинақтауына мүмкіндік болмады, сондықтан иірушілердің бірі өнімділікті арттыратын технологияны дамытуға қол жеткізе алмады.
Elvin says that substantially all extant arable land in China was already under cultivation by the 17th century. Prior to that, food production was expanded by simply cultivating new areas rather than through technical improvements in production methods, which was possible only because of China's vast size. Once all arable land was under cultivation, the lack of technical progress meant that crop yields were relatively flat, whereas the population continued to grow. This led to a large labor surplus, which drove down wages substantially. He suggests that this abundance of cheap labor rendered the capital investment required for ongoing engineering research and improvements simply not cost effective compared to hiring laborers to do the work by hand. Further, the wealthy merchants who financed cotton production wielded effective political control over government officials. They had the trade laws written broadly in their favor in such a way as to prevent any significant accumulation of wealth by the independent peasant contractors who were actually doing the spinning, rendering it less likely that one of the spinners would be in a position to develop efficiency improving technology.
Жақсы дамыған сауда желісі
Мақта кезеңіне қарай, Элвин Қытайдың сауда желісі жоғары дамыған және өте тиімді деңгейге жеткенін айтады. Қытай экономикасы өте зор болғандықтан, жергілікті тапшылықтар мен егін жинаудың нашарлауы енді маңызды мәселе емес еді, себебі олар ел ішіндегі сауда арқылы, экономиканың басқа өңірлерімен жылдам шешілді. Бұл өндіріс тиімділігін арттыруға қатысты жергілікті экономикалық қысымды азайтты.
By the cotton period, Elvin says that China's trade network had reached an advanced and highly efficient state. As the Chinese economy was enormous, local shortages and crop failures were no longer a major problem as local shortages were quickly alleviated through internal trade with some other part of the vast economy. This removed much of the local economic pressure to increase production efficiency.
Даоизмнен конфуциандыққа көшу
Эльвиннің айтуынша, қытайлық зиялы қауым 14 ғасыр шамасында таоизмді қыбыржытты да, конфуциандыққа көшті. Таоистік философиялық парадигма ғылыми және математикалық зерттеуді әлемнің құрылысын мистикалық тұрғыдан зерттеу ретінде қолдаған болса, конфуциандық парадигма көбінесе әлеуметтік философия мен моральға баса назар аударды, нәтижесінде математика мен табиғаттану ғылымдарындағы одан әрі зерттеулердің жалпы тоқтауына себеп болды.
Elvin says that the Chinese intelligentsia gradually abandoned Taoism in favor of Confucianism around the 14th century. Whereas the Taoist philosophical paradigm had promoted scientific and mathematical investigation as a kind of mystical exploration of the workings of the universe, the Confucian paradigm focused far more on social philosophy and morality, which prompted a general lack of further research in mathematics and natural sciences.
Құлдықтың құлдырауы
Конопляның басым талшықты дақыл болып табылатын кезеңде көптеген қытай шаруалары әлі де жеке бағынышты күйде өмір сүріп, аристократиялық помещиктердің тікелей бақылауы мен қадағалауында жұмыс істеді. Эльвиннің сөзінше, соңғы ғылыми және инженерлік принциптерді жақсы білетін білімді помещиктердің жұмыстарын тікелей қадағалауы, олардың еңбек өнімділігін арттыру мақсатында автоматты иіру станогының ойлап табылуына ықпал еткен болуы мүмкін. Бірақ мақтаның басымдық алған кезеңінде жеке бағыныштылық жойылып, көптеген иіру шаруашылықтары үй өнеркәсібі ретінде ұйымдастырылды; шаруа иірушілер көбінесе үйде, тікелей қадағалаусыз, тәуелсіз мердігерлер ретінде жұмыс істеді. Оның пікірінше, білім алуға қол жеткізбеуі салдарынан иіру процесінде техникалық жақсартулар жасалмаған болуы мүмкін.
During the period when hemp was the dominant fiber crop, many Chinese peasants still lived as serfs and worked under the direct control and supervision of an aristocratic manor lord. Elvin says that this direct supervision of their work by well educated lords who had broad knowledge of the latest scientific and engineering principles may have contributed to the invention of the automatic spinning wheel as a means of improving their work efficiency. In the cotton dominant period, however, the practice of serfdom had died out and much spinning was organized as a cottage industry; peasant spinners typically worked at home as independent contractors with no direct supervision. He suggests that their lack of access to education may have helped to prevent the development of technical improvements in the spinning process.
Жоғары деңгейдегі тепе-теңдік тұзағы
Элвиннің айтуынша, осы факторлардың үйлесімі оның "жоғары деңгейдегі тепе-теңдік тұзағы" деп атаған жағдайын тудырды. Оның сөзіне қарағанда, кең таралған техникалық прогресс экономикадағы сұраныс пен ұсыныс арасындағы айтарлықтай тепе-теңсіздіктің нәтижесі болып табылады, бұл адамдарды өзгерістерден туындаған қиындықтарды шешу үшін жаңа, шығармашылық жолдар іздеуге жетелейді. Кейінгі империялық Қытай экономикасы тепе-теңдікке қол жеткізген. Ол тұрақты, тиімді және жақсы ұйымдастырылған болатын. Халықтың қарқынды өсуі, ал ауыл шаруашылығы жерлерінің өсуі баяу болғандықтан, капиталдың қосымша көлемі пайда болмады, себебі барлық өндіріс негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз етуге жұмсалды. Халық санының артуы арзан еңбек күшінің мол қорын да қамтамасыз етті. Қытай экономикасы зор және жақсы интеграцияланған. Тығыз және дамыған каналдар желісі жоғарғы топтарға салыстырмалы түрде көп пайда әкеліп, жергілікті тапшылықты азайтуға көмектесті. Осылайша, техникалық жақсартуға қажеттілік болмады, және техникалық прогресс тоқтап қалды.
Elvin says that these factors in combination produced what he calls a "high level equilibrium trap." He says that widespread technical progress results from some large disequilibrium between supply and demand in the economy, which prompts people to find creative new ways to address the difficulties produced by the change. The late imperial Chinese economy had reached an equilibrium point. It had become stable, efficient, and well organized. The rapidly growing population but slowly growing amount of agricultural land largely prevented any significant capital surplus from developing, as almost all production was required for basic sustenance. The growing population also provided a ready pool of cheap labor. The Chinese economy was enormous and well integrated. The dense and well developed network of canals yielded a relatively large amount of profit to the upper classes and alleviated local supply shortages. Thus, there was no incentive for further technical refinement, and technical progress stagnated.
Британиямен айырмашылығы
Керісінше, өнеркәсіптік революция кезінде Ұлыбритания экономикасы Қытай экономикасынан әлдеқайда кіші болды. Жергілікті тапшылықтарды ішкі сауда арқылы жеңілдете алмады; Қытайдан гөрі әлдеқайда кіші болғанымен қатар, Ұлыбританияда тиімді су көліктік сауда желісі болмады, бұл бу машинасы мен теміржолдардың дамуына себеп болды. Ұлыбританияда өңделетін жердің ертедегі жетіспеушілігі егін өнімділігін жақсарту үшін техникалық жетілдірулерге ертерек мүмкіндік берді, ал Қытайдың үлкен аумағы императорлық кезеңнің соңына дейін жай ғана көбірек жерді өңдеу арқылы өндірісті арттыруға мүмкіндік берді. Теңіз арқылы алынған колониялар өнеркәсіптік революция кезінде арзан еңбек күшін қамтамасыз еткенімен, Ұлыбританиядағы жергілікті еңбек күші Қытайға қарағанда қымбат болды, бұл капиталистерге жұмысшылардың өнімділігін арттыруға ынталандырды.
By contrast, the British economy at the time of the Industrial Revolution was much smaller than China's. Local shortages could not be readily alleviated by internal trade; besides being far smaller than China, Britain lacked an efficient internal water based trade network, which prompted the development of the steam engine and railroads. The early paucity of arable farmland in Britain encouraged technical refinements to improve crop yields at an early date, whereas the vast size of China permitted production to be increased simply by cultivating more land until late in the imperial period. Although overseas colonies provided cheap labor during the Industrial Revolution, local labor in Britain itself was more expensive than in China, providing the capitalist class an incentive to improve worker efficiency.