Кіріспе

1943 жылы Германияның реактивті бомбалаушысы Arado

Arado Ar 234 Blitz (ағылшын тілінде: lightning) – неміс ұшақ құрастырушы компаниясы Arado жасаған реактивті бомбалаушы. Бұл әлемдегі алғашқы турбореактивті бомбалаушы ұшақ, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында қолданылды. Ar 234 ұшағының жасалуы 1940 жылдың екінші жартысына және Авиация министрлігінің реактивті, жоғары жылдамдықты барлау ұшағын жасау туралы тендер сұранысына байланысты. Arado компаниясы E.370 жобасымен ғана жауап берді. Оның ұшу қашықтығы Министрліктің талаптарына жетпегендіктен, компанияға екі прототипке арналған алғашқы тапсырыс дереу берілді, олар Ar 234 деп аталды. Екі прототиптің де көп бөлігі 1941 жылдың соңына дейін аяқталғанмен, Junkers Jumo 004 турбореактивті қозғалтқыштары 1943 жылдың ақпанына дейін қолжетімді болған жоқ. Қозғалтқыштардың сенімсіздігіне байланысты Ar 234 V1 ұшағының алғашқы ұшуы 1943 жылдың 30 шілдесіне дейін кешіктірілді. Бастапқыда барлауға бағытталған Ar 234A-дан өзге, Әуе министрлігінің сұранысы бойынша жылдам бомбалаушы Ar 234B моделі де жасалды. Фюзеляждың салыстырмалы түрде тарлығына байланысты, бомбаларды ішкі бомба бөлімшесінде емес, сыртқы тіреулерде тасымалдауға тура келді. Ar 234 1945 жылдың соңында айына 500 дана шығару жоспары болғанымен, өте аз санда ғана өндірілді. Бұл, негізінен, реактивті қозғалтқыштар мен басқа да маңызды материалдардың жетіспеушілігіне байланысты болды, сондықтан бұл ұшақ Messerschmitt Me 262 сияқты басқа түрлермен де бәсекелесуге мәжбүр болды. Әртүрлі қозғалтқыштар, кабинаны жақсарту және басқа да міндеттерге бейімделу мүмкіндігімен бірнеше модельдер ұсынылды, соның ішінде түнгі жойғыш ретінде де қолдануға болатын. 1944 жылдың соңында жау территориясының әуеден барлау миссиялары басталды. Ar 234 көбінесе осындай барлау миссияларын орындау үшін қолданылды және осы рөлде 1945 жылдың сәуір айында соғыс кезінде Ұлыбританияның үстінен соңғы рет ұшып өткен Luftwaffe ұшағы болды. Бомбалаушы ретінде Ar 234-тің ең маңызды қолданылуы – 1945 жылдың 7 және 17 наурызы аралығында Ремагендегі Людендорф көпірін жоюға жасалған бірнеше әрекеттер болды. Көптеген ұшақтар жұмыс істейтін қозғалтқыштардың немесе отынның жетіспеуіне байланысты жерде қирады немесе жауға түсті.

Өмірбаян

1940 жылдың соңғы айларында нацистік Германияның Әуе министрлігі реактивті қозғалтқышпен жабдықталған, жоғары жылдамдықты барлау ұшағын сатып алу бойынша тендер жариялады. «Арадо» компаниясы профессор Вальтер Блюме басшылығындағы E.370 жобасын ұсынған жалғыз компания болды. Жоба – екі «Юнкерс Юмо 004» турбореактивті қозғалтқышымен (әрқайсысы бір қанаттың астында орналасқан) жабдықталған, жоғары орналасқан, көбінесе дәстүрлі көрінетін ұшақ. «Арадо» E.370 ұшағының максималды жылдамдығы сағатына , жұмыс биіктігі метр, ал ұшу қашықтығы болжаған. Бұл көрсеткіш Министрліктің талабынан төмен болғанымен, олар екі прототипке тапсырыс берді, олар Ar 234 деп белгіленді. Бұл прототиптер 1941 жылдың соңына дейін дайын болды, бірақ «Юмо 004» қозғалтқыштары 1943 жылдың ақпанына дейін қол жетімді болмады. Екінші прототип, V2, 1943 жылдың 2 қазанында Мюнстер маңындағы Рейнде сол қанатында өрт шыққаннан кейін, екі қозғалтқыштың да тоқтауы мен аспаптардың бұзылуына байланысты апатқа ұшырады. Ұшақ жерге құлап, ұшқыш қаза тапты. Сол жылы үшінші прототип, V3, Адольф Гитлерге Инстербергте көрсетілді, ол ұшаққа қызығушылық танытып, «Арадоға» зауыт қызметкерлерін, шикізатты және 1944 жылдың соңына дейін екі жүз ұшақ жасауға қажетті қаражатты алуға рұқсат берді. Сегіз прототип ұшақ ешқашан өндірілмеген Ar 234A нұсқасы үшін арналған тіреуші және сырғанау шаналарымен жабдықталды, ал сегізіншісінде қозғалтқыштар әр қанаттың астында «жұптасқан» гондолаларда орналасқан. 1942 жылғы E 370 инженерлік суреті алдыңғы , ортаңғы фюзеляж және артқы сыйымдылығы бар жанармай бактерін көрсетті. Бұл – төрт қозғалтқышты реактивті ұшақтардың алғашқысы болды. Екі «Юмо 004» қозғалтқышымен жабдықталған Ar 234 V7 прототипі 1944 жылдың 2 тамызында барлау миссиясы үшін қолданылған алғашқы реактивті ұшақ болды.

Құтқарушы құрылғысының құрылысы

Ұшақтың күтілетін салмағы шамамен болды. Салмақты азайту және ішкі отынды барынша көбейту үшін Arado компаниясы қысылатын қону шассисін қолданбады. Алайда, бұл қону шассисі ұшақты қонудан кейін жылжыта алмады, нәтижесінде ұшақтар әуежайда шашырап, ұшу-қону жолағынан өздігінен шыға алмайтын жағдайға түсетін. Эрих Соммердің айтуынша, сырғанақшасы бар прототиптерді ылғалды шөпті ұшу-қону жолағына қондыру "ылғалды шаңқайғандай" және "сабынға қонғандай" болды, себебі толығымен тежеу мүмкіндігі болмады.

Ар 234Б

Авиация министрлігінің сұрауы бойынша Arado компаниясы Ar 234B үлгісіндегі жылдам бомбалаушы ретінде конфигурацияланған екі прототип ұшақ шығарды. 1944 жылдың 12 наурызында олардың алғашқысы, Ar 234 V9, алғашқы ұшуын жасады. Бұл ұшақта толықтай кері тартылатын үш дөңгелекті қону шассисі бірінші рет орнатылды. Ar 234 ұшағының жіңішке фюзеляжы көбінесе отын бактерілерімен толтырылған, ал ішкі бомба бөліміне орын қалмағандықтан бомбалар сыртқы ілгіштерде тасымалданды. Алға орналасқан пилот кабинасы ұшқышқа артқа көру мүмкіндігін бермеді, сондықтан артқы атыс қарулары пилот кабинасының төбесіне орнатылған перископ арқылы бағытталды. Бұл перископты тікұшу бомбалау үшін алға бұруға да болады, бірақ бейне кері көрсетілуі оның тиімділігін төмендетті. Артындағы қорғаныс қаруы ұшқыштар үшін пайдасыз деп танылды және Ar 234B үлгісінен алынып тасталды. Ұшақтың фюзеляжының ортасынан отын багі беріліп, орын босатылған соң қону шассисі орнатылды, ал алынған орынды толықтыру үшін алдыңғы және артқы отын бактерілері үлкейтілді. Ұшу сынақтары кезінде, ең көп жүк көтергіштігімен – үш SC 500 бомбасымен – Ar 234 V9 сол кездегі Люфтваффе бомбалаушыларынан жылдамдық бойынша озып кетті. Стандартты бомба жүктемесі қозғалтқыштардан ілінген екі бомбадан немесе фюзеляждың астыңғы бөлігіне жартылай кіріктірілген бір үлкен бомбадан тұрды, ал максималды бомба жүктемесі құрады. Ол сондай-ақ ауыр BT 1400 (қуаты жоқ бомбалық торпеда) тасымалдауға қабілетті болды, бірақ жерден арақашықтық шектеулі болды. Егер бұл оқ-дәрілер қолданылса, ұшақтың отын сыйымдылығы айтарлықтай төмендеді және ұшу үшін ракеталық көмек қажет болды. Ұшқыш бомбаға бағыттаушыны қолданғанда автоматты пилотты қосып, ұшақтың ұшу жолын тікелей реттеу үшін оны автоматты пилотпен байланыстыратын. Маусым айының соңына дейін 20 B 0 алдын ала өндірістік ұшақтары жеткізіліп, өндіріс желілері құрылып жатты. Arado компаниясы АҚШ Әскери Әуе Күштерінің "Үлкен аптасы" (20-25 ақпан 1944 ж.) кезінде бомбаланған басқа зауыттардың орнын толтыруға мәжбүр болғандықтан өндіріс баяу жүрді. 1944 жылдың ортасынан соғыстың аяғына дейін барлығы 210 ұшақ салынды. Ar 234B 2/N деп белгіленген және "Nachtigall" (Нәтиқа) деп аталған бұл ұшақтар FuG 218 "Neptun" ВЧ радиолокаторымен, стандартты Hirschgeweih сегіз дипольді элементтің қысқартылған дипольдік ұзындығы бар ВЧ радиолокациялық антенна жүйесімен және артқы фюзеляждың бекітілген бөлігінде орналасқан 20 мм MG 151/20 автоканоны бар Magirusbombe конформды қару ұясымен жабдықталған. Радар жүйесін артқы жағындағы тар бөлімдегі екінші экипаж мүшесі басқарды. Олардың екеуі Luftflotte Reich эксперименталды сынақ бөлімшесі Kommando Bonow-та қызмет етті. Ұшақтар 1945 жылдың наурыз айында қолданысқа енгізілді, бірақ түнгі ұрысқа жарамсыз болды және ешқандай нысандар жойылмады.

Ар 234C

Ar 234C сегізінші прототиптің үлгісіне негізделген екі қос қозғалтқыш қанатты бөліміне орнатылған төрт жеңіл BMW 003A қозғалтқышымен жабдықталған. Бұл өзгертудің басты себебі – Me 262 үшін Junkers Jumo 004 қозғалтқыштарын босату болды, сонымен қатар ұшу қуатын да жақсартты. Үстіңгі контурындағы сәл дөңгелектелген сызығымен, перископқа арналған артқа қарай бұрылған қаптамасымен және 13 шыны панельді 8-ге дейін азайтқан қарапайым терезе дизайнымен жабдықталған. BMW реактивті қозғалтқыштары B сериялы ұшақтарға қарағанда максималды жылдамдықты шамамен 20%-ға арттырды. C 1 барлау, C 2 бомбалау, ал C 3 бомбалау, жерге шабуыл жасау (адамдарға қарсы бомбаларды қолдану) немесе түнгі ұрыс үшін (алдыңғы бөлігіне қосымша екі 20 мм MG 151/20 орнатылған) мақсатында жасалған. 1944 жылдың қазан айында Ar 234 V19 прототипі алғашқы ұшуын жүзеге асырды. Оперативтік сынақ эскадрильясы дайындалып жатқан болатын, бірақ соғыс аяқталғанда C сериясының 14 ұшағы ғана құрастырылды, олардың жартысынан да аз бөлігінде қозғалтқыштары болды. Кейбіреулері соғыс аяқталғанда ашық ауданда, толық, бірақ қозғалтқыштары жоқ күйде табылған. Германия капитуляциялаған кезде жаңа модификацияның ұшу сынақтары әлі басталмаған еді. C сериясының үш негізгі түрі жоспарланды, ал тағы бірнешеуі егжей-тегжейлі ұсыныстар түрінде жасалды. Олардың кейбіреулерінде жоғары тартымды, бірақ ауыр Heinkel HeS 011 реактивті қозғалтқыштары, ал басқаларында қисайған немесе "жартылай ай" пішіндес қанаттар болжанатын.

Ар 234D

D үлгісі B сериясының фюзеляжы негізінде екі орындық ұшақ ретінде жасалуы жоспарланған, бірақ C нұсқасымен салыстырғанда азырақ шыны панельдері бар кеңейтілген кабинаға ие болған. Оны екі қуатты Heinkel HeS 011 турбореактивті қозғалтқышымен жарақтандыру көзделген. HeS 011 қозғалтқышы көптеп өндірілген жоқ, тек 10 данасы ғана жасала бастады.

Ар 234P

P модельі екі орынды түнгі жойғыш нұсқасы ретінде жоспарланған, D сериялы кабинаның бір түрімен жабдықталуы тиіс еді. Ол қуат қондырғылары мен радардың бірнеше нұсқалары бойынша ерекшеленеді. Бірнеше нұсқасы жоспарланды, бірақ ешқайсысы өндірілмеді.

Пайдалану тарихы

1944 жылға қарай Люфтваффенің бомбалау мүмкіндігі бірнеше майдандағы жойылғандықтан күрт төмендеді, және өндіріске дайындалып жатқан Ar 234 ұшақтарының келуіне қарамастан, тәжірибелі ұшқыштар жетіспеді. Бірінші бөлім деңгейіндегі типтік түрлендіру бұйрықтары 1944 жылдың мамырында III/KG 76 бөліміне берілді, ал персонал алдыңғы қатардан алынып, екі орындық Messerschmitt Me 262 ұшақтарының көмегімен Германияның орталық бөлігіне ұшақ пен қозғалтқышты жақсы білу үшін жеткізілді. Ar 234 ұшағын пайдалануда қиындықтар туындады, оның ішінде жұмыстың нашар сапасы және отын сияқты кейбір ресурстардың жетіспеушілігі болды. Jumo 004 қозғалтқыштарының сенімділігі уақыт өте келе нашарлап, бұл тенденция дұрыс емес отынды пайдаланумен байланысты болды. Қозғалтқыштар жиі өртеніп, шамамен он сағат жұмыс істегеннен кейін жөндеуден өткізілуі немесе ауыстырылуы қажет болды, бірақ техникалық қызметкерлердің біліктілігі арта келе, қозғалтқыштарды ауыстыруға кеткен уақыт қысқарды. Ұшақтың ұзақ ұшып-қону жолы бірнеше апатқа себеп болды, оларды жою үшін ұшқыштардың дайындығын жақсарту және әрбір қанаттың астына орнатылған Starthilfe сұйық отынмен жұмыс істейтін ракеталық көмекші ұшып-қону құрылғысын пайдалану қарастырылды. Апаттар көбінесе ұшқыштардың катапультасы болмағандықтан, ұшқыштарға өте ыңғайсыз едендегі люк арқылы шығуға тура келді. Бұл барлау рейстері одақтастардың Нидерландыға теңіз шабуылы жасауы мүмкін екенін бағалауға көмектесті. Одақтастардың поршеньді қозғалтқышты ұшақтары олардың жылдамдығы мен биіктігіне жете алмағандықтан, оларды тоқтатуға құмар емес еді. 1944 жылдың күзінде алғашқы Ar 234B ұшақтары пайдалануға түсті. Алғашқы тапсырмалар төмен елдердегі шабуылдарды, Антверпен доктерінде және Брюссель теміржол станциясындағы шабуылдарды қамтыды. Артиллериялық ұшақтар тікелей одақтас әскерлеріне қарсы қолданылды. 1945 жылдың қаңтарында Ar 234 ұшақтары Бастоньнің солтүстігіндегі артиллериялық позицияларға шабуыл жасады. Бір айдан кейін одақтастар Республика P 47 Thunderbolt ұшағымен құлатқаннан кейін апатқа ұшыраған Ar 234 ұшағын қолға түсірді. Бомбалаушы рөліндегі Ar 234 ұшағының ең маңызды қолданылуы Ремагендегі Людендорф көпірін жоюға жасалған әрекет болды. 7 наурыздан, одақтастар басып алғаннан бастап, 17 наурызға дейін, көпір құлағанға дейін, III/KG 76 бөлімінің Ar 234 ұшақтары бомбалармен үнемі шабуыл жасады. Көптеген шабуылдар көпірді өткізіп кетті, ал төмен биіктіктен жасалғандықтан жердегі зениттік артиллериядан ауыр шығынға ұшырады. 1945 жылдың 10 сәуірінде 38 операциялық Ar 234 ұшағы бар екені хабарланды, оның ішінде 24 барлау ұшағы, 12 бомбалаушы және екі түнгі жойғыш ұшақ болды. Алайда, олардың көпшілігі отын мен білікті персонал күтіп отырды. Ar 234 ұшағы Германияның 1945 жылдың 8 мамырында капитуляциясына дейін жауынгерлік тапсырмаларды орындауды жалғастырды.

Тірі қалған әуе кемелері

Бүгінгі күні тек бір ғана Ar 234 сақталған, ол B 2 бомбалаушы нұсқасы, оның өндірушінің сериялық нөмірі 140312. Бұл Норвегияның Ставангер қаласына жақын Сола әуеайлағында британдық күштерге берілген тоғыз Ar 234 ұшағының бірі болды. Ұшақ соғыстың соңғы апталарында 8. Staffel III./Kampfgeschwader 76 (кейін Einsatzstaffel ретінде қайта ұйымдастырылды) құрамында, алдында 8-ші эскадрильямен қызмет еткен, фюзеляж жақтарында толық төрт таңбалы Geschwaderkennung әскери коды "F1+GS", ал қанат коды "F1" санкцияланған, соғыстың соңғы кезеңіндегі "көрінуі төмен" талаптарына сәйкес әлдеқайда кішірек мөлшерде боялған. USAAF-тың "Ласти" операциясының топтары Люфтваффе технологиясының үлгілерін зерттеу үшін жинады. Бұл ұшақ пен тағы үш ұшақ Эрик "Винкл" Браун (сынақ ұшқышы және Корольдік ұшақтар ордасындағы жау ұшақтарының ұшу бөлімінің командирі) америкалықтарда тұтқында ұсталып отырған Герман Герингпен сұхбат алу үшін "Ласти" операциясына сатылды. Ұшақ 1945 жылдың 24 маусымында Соладан Францияның Шербург қаласына ұшып келді, онда ол тағы 34 неміс ұшағына қосылды. Олар АҚШ-қа жіберу үшін дайындалды. Ұшақтарды тасымалдаған британдық әскери кемесі "Reaper" 20 шілдеде Шербургтен шықты және сегіз күннен кейін Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласына жетті. Келгеннен кейін екі Ar 234 (соның ішінде 140312) қайта құрастырылып, USAAF ұшқыштарымен Индиана штатындағы Фриман армия әуеайлағына сынақтар мен бағалаулар үшін ұшырылды. 140312-ге FE 1010 деген шетелдік жабдық нөмірі берілді. Фримен-филдке ұшып келген екінші Ar 234-тің тағдыры әлі де құпия болып қала береді. Қалған екі ұшақтың бірі АҚШ Әскери-теңіз күштерімен Мэриленд штатындағы Патуксент өзенінің Әскери-теңіз станциясында сынақтар үшін қайта құрастырылды, бірақ ұшуға жарамсыз деп танылды және жарамсыз деп есептелді. Смитсонов институты 1984 жылы 140312-ні қалпына келтіруді бастады және 1989 жылдың ақпанында аяқтады. Смитсонов институты ұшақты алғанға дейін одан барлық бояуы алынып тасталғандықтан, ұшақ 8./KG 76 ұшағының белгілерімен боялды, ол "Блитцті" алғаш ұшқан операциялық бөлімше болды. Германияның екінші дүниежүзілік соғыста капитуляциялауына дейін 140312-ні соңғы рет ұшқан Люфтваффе ұшқышы Вилли Криссман 1990 жылы ұшақпен қайта кездесті; Криссман сол кезде өзінің ұшу журналдарын Смитсонов институтына сыйға тартты. Қалпына келтірілген ұшақ алғаш рет 1993 жылы Смитсонов институтының негізгі мұражай ғимаратында "Ғажайып қару? Арадо Ar 234" деген тақырыптағы көрмеге қойылды. 2005 жылы 140312 Дулес халықаралық әуежайының жанындағы жаңа Стивен Ф. Удвар Хази орталығына көшірілген алғашқы ұшақтардың бірі болды. Бүгінде 140312 Атлант мұхиты арқылы "Reaper" кемесімен бірге саяхат еткен басқа ұшақтардың бірі – соңғы тірі қалған Dornier Do 335 ұшағының жанында қойылған. 140312 қанаттарының астына орнатылған Starthilfe RATO бірліктерінің жұбымен көрсетілген. Бұл соғыста қолданылған ұшақ дизайнында сақталған жалғыз мысал болуы мүмкін.