Кіріспе

Неміс лютерандық теолог (1635–1705)

Филипп Якоб Спенер (23 қаңтар 1635 – 5 ақпан 1705) – неміс лютерандық теолог, ол пьетизм деп белгілі болатын бағытты іріккен негізін қалаушы. Кейіннен ол «Пьетизмнің әкесі» деп аталды. Көлемді жазушы, оның екі маңызды еңбегі – Pia desideria (1675) және Allgemeine Gottesgelehrtheit (1680) Франкфурттағы лютеран шіркеуінің бас пасторы қызметін атқарып жүргенде жарық көрді. 1691 жылы Бранденбург сарайы оны Берлинге шақырды. Берлинде де Спенер өмірі бойындағыдай, басым лютерандық ортодоксиямен келіспеушілікке тап болды. Спенер Галле университетінің құрылуына әсер етті, бірақ Виттенберг университетінің теологиялық факультеті оны 264 қателікке ресми түрде айыптады.

Өмір

Спенер Верхняя Эльзас провинциясындағы Раполтсвайлер қаласында (қазіргі Франция, сол кезде Киелі Рим империясының бөлігі) дүниеге келген. Кольмар гимназиясында қысқа уақыт оқығаннан кейін 1651 жылы Страсбургке барды, онда филология, тарих және философияны зерттеді және 1653 жылы Томас Гоббстың философиясына қарсы диспут арқылы магистр дәрежесін алды. Содан кейін ол Пфальцтың ханзадалары Кристиан мен Карлдың жеке тәрбиешісі болды және университетте филология мен тарихтан дәріс берді. 1659–1662 жылдары Базель, Тюбинген және Женева университеттерін аралап, ғұмыры бойы зерттеген геральдиканы оқуға кірісті. Әсіресе Женевада оның діни көзқарастары мистицизмге қарай бұрылды. Спенер 1663 жылы Страсбургке оралды, онда ол пасторлық міндеттерсіз, лекциялар оқу құқығымен уағызшы болып тағайындалды. Үш жылдан кейін ол Франкфурттағы лютеран шіркеуінің бас пасторы болуға шақырылды. Мұнда ол өзінің екі маңызды еңбегін – «Pia desideria» (1675) және «Allgemeine Gottesgelehrtheit» (1680) жариялады және пиетизм деп аталатын қозғалысқа әкелген пастырлық қызметтің жаңа түрін бастады. 1686 жылы ол Дрездендегі алғашқы сот капелланы қызметіне шақырылды. Бірақ сайлаушы Ян Георг III, оған жеке тілегі бойынша осы лауазым ұсынылған болатын, Спенер Ян Георгтың сарайының моральдық кодексін сынағаннан кейін көп ұзамай ренжіді. Спенер лауазымынан бас тартудан бас тартты, ал саксон үкіметі оны жұмыстан босатуға кедергі келтірді. Бірақ 1691 жылы Берлиндегі саксон өкілі Бранденбург сотын Спенерге Берлиндегі Санкт-Николай шіркеуінің ректоры қызметін, сонымен қатар Марка консисториясының кеңесшісі (Konsistorialrat) атағымен ұсынуға көндірді. Спенер шіркеуді нығайту және жаңарту үшін білімді және адал мүшелерді дамытуды мақсат етті. «Pia Desideria» еңбегінде ол осы реформаны жүзеге асырудың алты жолын ұсынды: 1) уағыздаумен қатар, жеке оқулар мен зерттеу топтары арқылы сенушілерді Құдай Сөзімен жақсырақ таныстыру; 2) шіркеудің барлық ісіне дін қызметкерлері емес, қарапайым адамдардың қатысуын арттыру; 3) сенушілердің өз нанымы мен Құдай туралы білімін іс жүзінде қолдануына баса назар аудару; 4) діни талқылауларға мүмкіндігінше дау-жанжалсыз, кішіпейілділік пен махаббатпен қарау; 5) пасторлардың жақсы білімді және ізгі ниетті болуын қамтамасыз ету; 6) уағыздауды қарапайым сенушілердің нанымын дамытуға бағыттау. Осы ұсыныстар көрсеткендей, Спенер шіркеудегі жақсы өзгерістер жеке сенушілердің ізгілігіне байланысты деп есептеді. Спенер «пиетизмнің әкесі» деп аталғанымен, Альбрехт Рицшль («Geschichte des Pietismus», II. 163) «оның өзі пиетист емес» екенін айтады, өйткені ол пиетизмнің тыныш, заңдық және жартылай сепаратистік практикасын қолдамады, бірақ олар оның қабылдаған ұстанымдарына немесе қолдаған немесе көз жұмып өткен тәжірибелеріне белгілі бір дәрежеде қатысты. Ол өзінің заманындағы ортодоксалды лютерандық нанымынан екі нәрседе ғана бас тартыс жасады: нағыз теологтың міндетті шарты ретінде қайта тууы және шіркеудің жеңісінің алғышарты ретінде еврейлердің қайтадан дінге келуі және Папалықтың құлауы. Ол кейінгі пиетистер сияқты, наным-сенім дағдарысының қажеттілігін талап етпеді, сондай-ақ христиандық және дүниелік өмір арасында толық үзіліске шақырмады. Спенер өнімді жазушы болды. Оның жарияланған еңбектерінің тізімі 7 томдық folio, 63 томдық quarto, 7 томдық octavo, 46 томдық duodecimo кітаптарды қамтиды; оның басты жазбаларының жинағын 1889 жылы П. Грунберг жариялады. 1996 жылы Германияның Гиесен қаласындағы TVG Brunnen Verlag компаниясы Спенердің шығармаларын қайта басып шығара бастады.