Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арыз-шағымға жауап ретінде адамға немесе топқа қарсы зиян келтіру
Harmful action against a person or group in response to a grievance
Қарымта алу – нақты немесе қабылданатын арыз-шағымға жауап ретінде адамға немесе топқа қарсы зиянды әрекет жасау деп анықталады. Бастапқы әділдік немесе жазалау әділдігі көбінесе тарату әділдігі және құдайлық сот сияқты формалдырақ және жетілдірілген әділдік түрлерінен ерекшеленеді.
Revenge is defined as committing a harmful action against a person or group in response to a grievance, be it real or perceived. Primitive justice or retributive justice is often differentiated from more formal and refined forms of justice such as distributive justice and divine judgment.
Қоғамдағы рөлі
Әлеуметтік психолог Иан Макки билікті сақтап қалуға деген құштарлықты адамның өзін көрсету амалы ретінде кекшіл мінез-құлықты тудыратын күш деп атап көрсетеді: "Кек қайтаруға бейім адамдар көбінесе билікке, құқыққа және мәртебеге ұмтылады. Олар беделін жоғалтқысы келмейді". Кекшіл мінез-құлық адамзат қоғамының көп бөлігінде тарих бойы кездескен. Кейбір қоғамдар кекшіл мінез-құлықты қолдайды, оны туыстық дау деп атайды. Мұндай қоғамдарда жеке тұлғалар мен топтардың ар-намысы аса маңызды саналады. Осылайша, өздерінің абыройын қорғай отырып, кекшіл адам бұрынғы қадір-қасиет пен әділдікті қалпына келтіргендей сезінеді. Майкл Игнатьевтің сөзінше, "Кек қайтару – бұл өлгендерге адал болу, олардың естелігін құрметтеу және олар тоқтаған жерден олардың ісін жалғастыруға деген терең моральдық құштарлық". Сөйтіп, ар-намыс ұрпақтан ұрпаққа берілетін мұраға айналады. Егер ол бұзылса, зардап шеккен отбасы мүшелері немесе қауым мүшелері кінәліге кек қайтарып, оның алдындағы "ар-намыс тепе-теңдігін" қалпына келтіруге тырысуы мүмкін. Бұл ар-намыс циклі отбасы мүшелерін, содан кейін жаңа құрбанның бүкіл қауымын жаңа, шексіз кек алу циклына тарту арқылы кеңейе алады, ол ұрпақтан ұрпаққа жалғасуы мүмкін.
Social psychologist Ian Mckee states that the desire for the sustenance of power motivates vengeful behavior as a means of impression management: "People who are more vengeful tend to be those who are motivated by power, by authority and by the desire for status. They don't want to lose face". Vengeful behavior has been found across a majority of human societies throughout history. Some societies encourage vengeful behavior, which is then called a feud. These societies usually regard the honor of individuals and groups as of central importance. Thus, while protecting their reputation, an avenger feels as if they restore the previous state of dignity and justice. According to Michael Ignatieff, "Revenge is a profound moral desire to keep faith with the dead, to honor their memory by taking up their cause where they left off". Thus, honor may become a heritage that passes from generation to generation. Whenever it is compromised, the affected family or community members might feel compelled to retaliate against an offender to restore the initial "balance of honor" that preceded the perceived injury. This cycle of honor might expand by bringing the family members and then the entire community of the new victim into the brand new, endless cycle of revenge that may pervade generations.
Тарих
Фрэнсис Бэкон кек алуды "жабайы әділдік" деп сипаттады, ол "заңға қарсы келеді [және] заңды өкімінен шығарады". Қақтығыстар – отбасылық немесе тайпалық топтардың ұзақ жылдар бойы жүргізетін, кек алу ниетімен туындаған, өртке салу мен кек алудың айналымы. Олар көптеген өнеркәсіпке дейінгі қоғамдардың, әсіресе Жерорта теңізі аймағының маңызды бөлігі болды. Олар кейбір аймақтарда, әсіресе Албанияда gjakmarrja немесе "қандық қақтығыстар" дәстүрімен әлі де сақталып келеді, онда кек алуды жеке адам ғана емес, сонымен қатар олардың ұрпақтары жүзеге асырады. Қандық қақтығыстар әлемнің көптеген бөліктерінде, соның ішінде Түркияның күрд аймақтарында және Папуа-Жаңа Гвинеяда әлі де кездеседі. Жапонияда кек алу арқылы отбасын, кланды немесе феодалды құрметтеу "катакиучи" (敵討ち) деп аталады. Бұл кісі өлтірулерге кінәлінің туыстары да қатысты болуы мүмкін. Бүгінде катакиучи көбінесе бейбіт жолмен іске асырылады, бірақ кек алу жапон мәдениетінің маңызды бөлігі болып қала береді.
Francis Bacon described revenge as a kind of "wild justice" that "does [ ]. offend the law [and] putteth the law out of office." Feuds are cycles of provocation and retaliation, fueled by a desire for revenge and carried out over long periods of time by familial or tribal groups. They were an important part of many pre industrial societies, especially in the Mediterranean region. They still persist in some areas, notably in Albania with its tradition of gjakmarrja or "blood feuds", revenge that is carried out not only by the individual, but by their extended relations for generations to come. Blood feuds are still practised in many parts of the world, including Kurdish regions of Turkey and in Papua New Guinea. In Japan, honouring one's family, clan, or lord through the practice of revenge killings is called "katakiuchi" (敵討ち). These killings could also involve the relatives of an offender. Today, katakiuchi is most often pursued by peaceful means, but revenge remains an important part of Japanese culture.
Мақал-мәтелдер
"Кек алу – суық тағам" деген кең таралған сөз, кек алудың күтпеген немесе ұзақ уақыт бойы қорқыныш тудырған кезде жасалса, одан да әлдеқайда қанағаттандырарлық екенін көрсетеді. Бұл, "қанды қырғынға" қарсы дәстүрлі өркениеттің наразылығын кері қайтарады. Бұл идеяның шығу тегі белгісіз. Француз дипломаты Шарль Морис де Тальеран Перигор (1754–1838) "Кек – суық жеуге тиіс тағам" деген сөздің авторы деп есептеледі, бірақ бұл туралы нақты деректер жоқ. Бұл тіркес ағылшын тілінде кем дегенде 1846 жылдан бері қолданылып келеді, ол Жозеф Мари Эжен Сьюдің 1845 жылғы "Матильда" француз романының аудармасынан бастау алды: "la vengeance se mange très bien froide", бұл сөз мақал-мәтел ретінде басылып, "кекті суық жегенде жақсы" деп аударылды. Бұл сөз тіркесі қате түрде "Қауіпті байланыстар" (1782) романына жатқызылған. Сондай-ақ, бұл фраза Ауғанстанның пуштун халқына да байланыстырылады. Жапондық мақалда: "Егер кек алғың келсе, екі қабір қаз" делінеді. Батыс аудиториясы бұл мақалды жиі дұрыс түсінбейді, бірақ жапон оқырманы бұл мақалдың мағынасын – кек алушы өзінің өмірінен гөрі жауын өлтіруге көбірек дайын болу керектігін түсінеді.
The popular expression "revenge is a dish best served cold" suggests that revenge is more satisfying if enacted when unexpected or long feared, inverting traditional civilized revulsion toward "cold blooded" violence. The idea's origin is obscure. The French diplomat Charles Maurice de Talleyrand Périgord (1754–1838) has been credited with the saying, "La vengeance est un met que l'on doit manger froid" ["Revenge is a dish that must be eaten cold"], albeit without supporting detail. It has been in the English language at least since the 1846 translation of the 1845 French novel Mathilde by Joseph Marie Eugène Sue: "la vengeance se mange très bien froide", there italicized as if quoting a proverbial saying, and translated "revenge is very good eaten cold". It has been wrongly credited to the novel Les Liaisons Dangereuses (1782). The phrase has also been credited to the Pashtuns of Afghanistan. A Japanese proverb states, "If you want revenge, then dig two graves". While this reference is frequently misunderstood by Western audiences, the Japanese reader understands that this proverb means that the enactor of revenge must be more dedicated to killing their enemy than to surviving the ordeal themselves.
Өнер саласында
Кек алу – көптеген өнер түрлерінде кең таралған тақырып. Мысалы, Хуан де Фландтың «Геродияның кек алуы» картинасы, Вольфганг Амадей Моцарттың «Дон Джованни» және «Фигароның некесі» опералары осыған жатады. Жапон өнерінде кек алу тақырыбы, әсіресе Утагава Куниёши сияқты белгілі және ықпалды суретшілердің көптеген ағаштан ойылған гравюраларында, қырық жеті рониннің тарихы арқылы бейнеленген. Қытай драматургі Цзи Цзюньсян «Жао жетім баласы» атты пьесасында кек алуды орталық тақырып етіп алған; ол Конфуцийлік мораль және әлеуметтік иерархиялық құрылым аясында отбасылық кек алуды көрсетеді.
Revenge is a popular subject across many forms of art. Some examples include the painting Herodias' Revenge by Juan de Flandes and the operas Don Giovanni and The Marriage of Figaro, both by Wolfgang Amadeus Mozart. In Japanese art, revenge is a theme in various woodblock prints depicting the forty seven rōnin by many well known and influential artists, including Utagawa Kuniyoshi. The Chinese playwright Ji Junxiang used revenge as the central theme in his theatrical work The Orphan of Zhao; it depicts more specifically familial revenge, which is placed in the context of Confucian morality and social hierarchical structure.
Әдебиетте
Кек алу – тарихи түрде танымал әдеби тақырып және заманауи туындыларда да маңызды рөл атқарады. Кек алу тақырыбын қамтитын әдебиеттердің мысалдары: Уильям Шекспирдің «Гамлет» және «Отелло» пьесалары, Александр Дюманың «Конт Монте-Кристо» романы және Эдгар Аллан Поның «Амонтилладоның шарабы» атты әңгімесі. Көбірек заманауи мысалдарға Стивен Кингтің «Кэрри», Джиллиан Флинннің «Жоғалған қыз» және Уильям Голдманның «Принцесса келіні» романдары жатады. Кек алу өзіндік тақырып болғанымен, ол жанр ретінде де қарастырылады. Кек алу жанры соңғы бірнеше ғасырлар бойы әртүрлі мәтіндерде жиі кездесетін тақырыптармен үйлеседі. Мұндай тақырыптарға мыналар жатады, бірақ олармен шектелмейді: жасыру, маска, сексуалдық қатынас, каннибализм, коркынышты, дене сұйықтықтары, билік, зорлық-зомбылықпен кісі өлтіру және құпиялылық. Әр тақырып көбінесе драмалық ирония тұжырымдамасымен байланыстырылады. Драмалық ирония – көркем әдебиеттегі әдіс, онда көрермендер немесе оқырмандар роман, пьеса немесе фильмдегі кейіпкерлер білмейтін ақпаратқа ие болады. Оның мақсаты – көрермендер мен кейіпкерлердің іс-әрекеттері арасындағы кернеуді күшейту арқылы болашақтағы трагедиялық оқиғаларды одан әрі тереңдету. Жасыру және маска тақырыптары бірін-бірімен байланысты болуы мүмкін. Кейіпкер маскарапиюді тікелей немесе бейнелі түрде қолдануы мүмкін. Маска – осы тақырыптың нақты мысалы; ал өзіңнің еместігіңді көрсету – метафоралық мысал саналады. Басты кейіпкер мен қарсыластың жасырын немесе маскалық тұлғасын қалыптастыруға ықпал ететін қосымша тақырыптарға сексуалдық қатынас, билік және тіпті каннибализм жатады. Сексуалдық қатынас пен биліктің тақырып ретінде қолданылуының мысалдарын Джиллиан Флинннің «Жоғалған қыз» романында, сондай-ақ жоғарыда аталған «Тит Андроник» пьесасында көруге болады.
Revenge has been a popular literary theme historically and continues to play a role in contemporary works. Examples of literature that feature revenge as a theme include the plays Hamlet and Othello by William Shakespeare, the novel The Count of Monte Cristo by Alexandre Dumas, and the short story "The Cask of Amontillado" by Edgar Allan Poe. More modern examples include the novels Carrie by Stephen King, Gone Girl by Gillian Flynn, and The Princess Bride by William Goldman. Although revenge is a theme in itself, it is also considered to be a genre. Revenge as a genre has been consistent with a variety of themes that have frequently appeared in different texts over the last few centuries. Such themes include but are not limited to: disguise, masking, sex, cannibalism, the grotesque, bodily fluids, power, violent murders, and secrecy. Each theme is usually coupled with the concept of dramatic irony. Dramatic irony is a literary device in which the audience possesses knowledge unavailable to characters in a novel, play, or film. Its purpose is to intensify the tragic events that are going to unfold by creating tension between the audience and the actions of the characters. The themes of masking and disguise have the ability to go hand in hand with each other. A character may employ disguise literally or metaphorically. A mask is the literal example of this theme; while pretending to be something one is not is considered to be the metaphoric example. Additional themes that may cause the protagonist and antagonist to develop a masked or disguised identity include sex, power, and even cannibalism. Examples of sex and power being used as themes can be seen in the novel Gone Girl by Gillian Flynn, as well as the aforementioned drama, Titus Andronicus.
Интернетте
Интернеттің пайда болуы кек алудың жаңа тәсілдерін ұсынды. Тұтынушылардың кек алуы бизнестің және корпорациялардың зиян келтіру немесе нұқсан тудыру ниетімен жасалатын әрекеттеріне бағытталған. Жалпы алғанда, адамдар корпоративтік хабарламалардан гөрі онлайн шолуларға көбірек сенім артады. Facebook, Twitter және YouTube сияқты әлеуметтік желілердің дамуы кек алудың жаңа формаларын іске асыру үшін қоғамдық платформалар қызметін атқарады. Онлайн кек алу мазмұнына қатысу, құрбанға келтірілген зиян, ұят және қорлау арқылы ләззат сезімін тудырады. Кек алу мазмұны сайттарындағы анонимділік осы түбіртек мінез-құлықты ынталандырып, одан әрі бейшаралыққа ұшыратады. Көп жағдайда бастапқы жариялаушы құрбанның жеке ақпаратын, соның ішінде әлеуметтік желідегі шоттарына сілтемелерді ұсынады, бұл қудалауды одан әрі күшейтеді. Құстар, қарғалар және көптеген примат түрлері (шимпанзелер, макакалар, бабуиндер және т.б.) кек алуға бейім екені белгілі. Приматологтар Франс де Вааль мен Лесли Луттрелл көптеген примат түрлерінде кек алудың бар екенін көрсететін көптеген зерттеулер жүргізді. Олар шимпанзелерді бақылап, кек алу үрдісін анықтады. Мысалы, егер шимпанзе А шимпанзе В-ға қарсыласы С-ны жеңуге көмектессе, онда шимпанзе С кейінірек туындаған дау-жанжал кезінде А шимпанзесінің қарсыласына көмектесуі мүмкін. Шимпанзелер үстемдік құмарлығына байланысты кек алуды көрсететін ең көп таралған түрлердің бірі болып табылады. Сондай-ақ, тек зиялы жануарлар ғана емес, кек алуды көрсету үшін балықтар сияқты аз дамыған түрлерде де зерттеулер жүргізілді. Профессор Джон Марцлуффтың қарғаларға жасаған зерттеулері кейбір жануарлардың да адамдар сияқты "қандық қарым-қатынастарды" сақтай алатынын көрсетті. Марцлуфф "қауіпті" масканы киіп, қарғалардың бетін жауып, тұзаққа түсіріп, торапқа байлап, содан кейін босатып жіберді. Екі апта ішінде кездескен қарғалардың айтарлықтай бөлігі – нақтырақ айтқанда 26% – "сөккен" (жамандаған) маска киген адамдарды, қарғалардың өз отбасылық топтары арасындағы араздық туралы ақпаратты таратып, олар кездесетін қауіптер туралы ескертетінін дәлелдеді. Бұл маска киген зерттеушілердің бастапқыда тұтқындамаған қарғаларын да қамтыды, өйткені олардың кейбіреулері торапталмаған еді. Бұл алғашқы зерттеуден үш жыл өткен соң расталды, өйткені "сөккен" қарғалардың үлесі бастапқы 26%-дан 66%-ға дейін өсті.
The emergence of the internet has provided new ways of exacting revenge. Customer revenge targets businesses and corporations with the intent to cause damage or harm. In general, people tend to place more credence in online reviews rather than corporate communications. The rise of social media sites like Facebook, Twitter, and YouTube act as public platforms for exacting new forms of revenge. Participation in online revenge porn activities incites a sense of pleasure through the harm, embarrassment, and humiliation being inflicted on the victim. The allowance of anonymity on revenge porn sites encourages further incivility by empowering and encouraging this type of behavior. In many instances, the original poster provides the victim's personal information, including links to social media accounts, furthering the harassment. coots, crows, and many species of primates (chimpanzees, macaques, baboons, etc.) that have been recognized to seek revenge. Primatologists Frans de Waal and Lesleigh Luttrellave conducted numerous studies that provide evidence of revenge in many species of primates. They observed chimpanzees and noticed patterns of revenge. For example, if chimpanzee A helped chimpanzee B defeat his opponent, chimpanzee C, then chimpanzee C would be more likely to help chimpanzee A's opponent in a later squabble. Chimpanzees are one of the most common species that show revenge due to their desire for dominance. Studies have also been performed on less cognitive species such as fish to demonstrate that not only intellectual animals execute revenge. Studies of crows by Professor John Marzluff have also shown that some animals can carry "blood feuds" in similar ways to humans. Using a "dangerous" mask to cover their face and trap, band, and then release crows, Marzluff observed that within two weeks, a significant percentage of crows encountered 26%, to be exact would "scold" the people wearing the dangerous mask, proving that crows pass information pertaining to feuds within their family units to spread awareness about dangers they may face. This included crows not initially trapped by the mask wearing researchers, seeing as some of the crows were un banded. This was further proven three years after the initial study, as the percentage of "scolding" crows increased to 66% from the initial 26%.